پاورپوینت کامل محقق کرکی (فقه سیاسی)

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل محقق کرکی (فقه سیاسی) دارای ۱۱۳ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل محقق کرکی (فقه سیاسی)،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل محقق کرکی (فقه سیاسی) :

منبع: پاورپوینت کامل محقق کرکی (فقه سیاسی)

مقالات مرتبط: محقق کرکی.

محقق کرکی‌، فقیه برجسته شیعه در قرن (دهم هـ.ق) و از شاخص‌ترین چهره‌های فقه سیاسی دوران صفویه بود.
ایشان با مهاجرت به ایران نقش مهمی در تثبیت نهادهای دینی و توسعه آموزش فقه امامیه ایفا کرد.
او به‌ واسطه اختیاراتی که شاه طهماسب به وی تفویض کرد، در مقام نایب‌الامام عملاً در رأس ساختار دینی ـ سیاسی دولت صفوی قرار گرفت.
کوشید احکام شرعی، نظارت بر کارگزاران و اصلاحات مذهبی را در سراسر کشور اجرا کند.
نظریه سیاسی او بر نیابت عام فقیه از امام در همه امور قابل‌نیابت، انتصابی بودن ولایت، تقدم مصلحت عمومی و امکان «دولت در دولت» برای اصلاح حکومت جائر استوار بود.
حضور فعال او در حکومت، علی‌رغم مخالفت‌های درباریان و برخی علما، موجب شکل‌گیری الگوی جدیدی از تعامل فقیه و دولت و تقویت مبانی نظری ولایت فقیه در فقه شیعه شد.

فهرست مندرجات

۱ – معرفی محقق کرکی
۲ – نقش سیاسی و اجتماعی وی
۳ – تصدی مقام و اختیارات
۴ – سفرها و اقامت‌های علمی
۵ – فعالیت‌های علمی در سفرها
۶ – چالش‌ها و اختلافات
۶.۱ – برخورد با مأموران و کارگزاران
۶.۲ – مواجهه با علما و اعتراض‌ها
۶.۳ – تضادها و مبارزه سیاسی
۷ – نظام سیاسی و فقهی محقق کرکی
۷.۱ – تجربه «دولت در دولت»
۷.۲ – نقش محقق کرکی در احیای شریعت و اصلاح ساختار دینی
۷.۳ – تجربه عملی ولایت فقیه و مداخله فقیه در قدرت سیاسی
۷.۴ – جایگاه و تأثیر آرای فقه سیاسی محقق کرکی
۷.۵ – آرمان «دولت در دولت» و اصلاح دولت جائر
۷.۶ – حدود و مبانی فقهی همکاری و مشارکت سیاسی با دولت جائر
۷.۷ – استقلال فقیه عادل در درون ساختار قدرت جائر
۷.۸ – نیاز متقابل فقها و دولت‌ها در تحقق اهداف دینی
۷.۹ – تفسیر تاریخی و فقهی همگرایی فقها با دولت‌های جائر
۸ – اندیشه محقق کرکی درباره ولایت فقیه
۸.۱ – تعمیم صریح ولایت فقیه به فتوا و قضاوت
۸.۲ – انتصابی بودن ولایت فقیه
۸.۳ – شمول ولایت فقیه بر همه امور قابل نیابت
۸.۴ – دلیل عقلی بر ولایت و دولت فقیه
۸.۵ – شرایط تصدی ولایت و نیابت
۸.۶ – فرمان طهماسب و اختیارات فقیه
۸.۷ – تفاوت معنای ولایت با سلطه و اقتدار
۸.۸ – نقش مردم در نظریه کرکی
۸.۹ – سیاست خارجی و جهاد
۸.۱۰ – بیان احکام امام معصوم و پاسخ به اشکال
۹ – مبنای فقهی حکومت از نگاه محقق کرکی
۹.۱ – اموری که بی‌نیاز از اذن شرعی‌اند
۹.۲ – اموری نیازمند اذن شرعی
۱۰ – محدود شدن قلمرو ولایت فقیه
۱۱ – افزوده شدن ضرورت‌ها به حوزه امور آزاد
۱۲ – معنای مصلحت در نظریه کرکی
۱۳ – وقف بر جهات عمومى
۱۴ – پانویس
۱۵ – منبع

۱ – معرفی محقق کرکی

نورالدین ابوالحسن على بن حسین بن عبدالعالى

[۱] امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۰۸.

[۲] موسوی خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۴، ص۱۹۹.

[۳] حر عاملی، محمد بن حسن، أمل الآمل، ص۱۲۱.

[۴] مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانه الادب، ج۵، ص۲۴۴.

مشهور به محقق کرکى از فقهاى بزرگ شیعه است.

[۵] امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۰۸.

[۶] موسوی خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات،، ج۴، ص۱۹۹.

[۷] مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانه الادب، ج۵، ص۲۴۴.

ایشان در کرک از روستاهاى جبل عامل لبنان در سال (۸۶۵ هـ.ق) به دنیا آمد.

[۸] امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۰۸.

آثار قلمى وى عبارتند از:
جامع المقاصد، منهج السداد، حاشیه بر مختلف الشیعه و ده‌ها رساله دیگر فقهى.

[۹] امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۰۸.

[۱۰] موسوی خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۴، ص۲۰۰.

[۱۱] حر عاملی، محمد بن حسن، أمل الآمل، ص۱۲۱.

[۱۲] مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانه الادب، ج۵، ص۲۴۷.

۲ – نقش سیاسی و اجتماعی وی

محقق کرکى به همراه تنى چند از علماى شیعه در سال (۹۱۶ هـ.ق) در نخستین مراحل شکوفایى دولت تشیع‌گراى شاه اسماعیل صفوی، بنا به دعوت وى به ایران مهاجرت کردند.
ایشان به پایه‌گذارى حوزه‌هاى علمیه فقه شیعه، تأسیس مدارس علمى، تربیت علما و فقهاى ایرانى همت گماردند.

[۱۳] موسوی خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۴، ص۳۷۲.

[۱۴] امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۰۸.

[۱۵] حر عاملی، محمد بن حسن، أمل الآمل، ص۱۲۱.

[۱۶] مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانه الادب، ج۵، ص۲۴۴.

۳ – تصدی مقام و اختیارات

به روایت خوانساری از سید نعمه‌الله جزایری مؤلف کتاب شرح غوالى اللئالى، ورود محقق کرکى به اصفهان در زمان سلطنت شاه طهماسب اول بوده است.

[۱۷] مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانه الادب، ج۵، ص۲۴۴.

شاه طى فرمانى به سال (۹۳۶ هـ.ق) تمامى اختیارات دولتى را به محقق کرکى تفویض کرده و دستورات وى را در سراسر کشور لازم‌الاجرا اعلام کرد.

[۱۸] موسوی خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۴، ص۳۷۲.

[۱۹] امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۰۸.

جزایرى نقل مى‌کند شاه اسماعیل براى هزینه‌هاى ترویج و تعلیم سالیانه، از خزانه دولت هفتاد هزار دینار و به قولى هفتصد تومان در اختیار محقق کرکى مى‌نهاد تا در میان علماى شیعه تقسیم شود.
با کنار هم گذاردن این دو گزارش مى‌توان چنین نتیجه گرفت که محقق کرکى در صحنه سیاسى دولت صفوى در دو نوبت ظهور داشته است:
نخست، آغاز سفر محقق کرکى به ایران در زمان شاه اسماعیل

[۲۰] امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۰۸.

و دوم، به قدرت رسیدن وى در زمان شاه طهماسب اول به عنوان نایب‌ الامام که تا خروج وى از ایران ادامه داشته است.

۴ – سفرها و اقامت‌های علمی

نکته مهمى که در رابطه با مهاجرت محقق کرکى به ایران وجود دارد، این است که محقق کرکى سفرهاى متعددى به مراکز شیعه زمان خود داشته است.
به طورى که وى در سال (۹۰۵ ه‌ـ.ق) به مصر رفته و مدتى در آن‌جا اقامت کرده و با علماى مصر مراوده علمى داشته است.

[۲۱] مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانه الادب، ج۵، ص۲۴۵.

مدتى نیز در مراکز علمى تشیع در عراق تا سال (۹۱۶ هـ.ق) مسکن گزیده

[۲۲] مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانه الادب، ج۵، ص۲۴۵.

و از آن پس به ایران مهاجرت کرده است.
در ایران اقامت داشته و در سال (۹۲۴ ه‌ـ.ق)، ایران را به قصد نجف ترک گفته است.
تا سال (۹۳۵ ه‌ـ.ق) در نجف اشرف و یا بغداد سکونت داشته و اجازاتى را در این میان در نجف و بغداد صادر کرده است.

۵ – فعالیت‌های علمی در سفرها

با توجه به سال فوت شاه اسماعیل که در سال (۹۳۰ هـ.ق)، اتفاق افتاده، این نکته جالب‌توجه است، وى برخى از مؤلفات خود را در سال (۹۳۳ هـ.ق) یعنى هفت سال قبل از وفات در نجف اشرف به پایان رسانده است.

[۲۳] حر عاملی، محمد بن حسن، أمل الآمل، ص۱۲۱.

[۲۴] افندی، عبدالله بن عیسی‌بیگ، ریاض العلماء، ج۵، ص۴۵۲.

[۲۵] خواند میر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، حبیب السیر، ج۴، ص۶۰۹.

[۲۶] مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانه الادب، ج۵، ص۲۴۷.

به روایت «تاریخ جهان‌آرا» وفات این فقیه بزرگ نیز در نجف اشرف به سال (۹۴۰ هـ.ق)، اتفاق افتاده است.

[۲۷] امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۰۸.

[۲۸] موسوی خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۴، ص۲۰۰.

این نشان‌دهنده مسافرت‌هاى متوالى وى بین ایران و عراق است.

۶ – چالش‌ها و اختلافات

بسیارى از گزارش‌هاى تاریخى درباره زندگى سیاسى این فقیه بزرگ در ایران حکایت از دشمنى‌ها و توطئه‌هاى سازمان یافته دارد.
تعدادى از درباریان و حتى علماى وابسته به دربار صفوى نسبت به وى دارد.

۶.۱ – برخورد با مأموران و کارگزاران

کرکى با دستورالعمل‌هاى کتبى مأموران،کارگزاران و حتى مردمان دینى را به وظایف دولتى و شرعى مکلف مى‌کرد.
رفتار کارگزاران دولت را با مردم، کیفیت دریافت، هزینه کردن خراج و مالیات‌ها را محدود و مشخص مى‌کرد.
بر اساس دستور وى در هر شهر و روستایى باید امام جماعت و معلم شرعیات حضور داشته و صدرها در سلسله‌ مراتب ادارى و دینى به موازات هم از جایگاه رفیعى برخوردار بودند.
صدرها علماى برجسته‌اى بودند که در رابطه با امور سیاسى و مملکتى، کارگزاران را راهنمایى مى‌کردند.
اوامر محقق کرکى که از طرف شخص شاه طهماسب اول پشتیبانى مى‌شد؛

• از یک‌سو اختیارات کارگزاران و درباریان را محدود می‌کرد؛
• از سوى دیگر در امور مذهبى مقررات خاصى را حاکم مى‌کرد.

تا آن‌جا که قبله بسیارى از شهرهاى ایران تغییر یافت و با وجود فتواى برخى از علماى نجف اشرف، در نمازها از خاک تربت حسینى پخته (مهر) استفاده شد.

[۲۹] موسوی خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۴، ص۳۶۱.

۶.۲ – مواجهه با علما و اعتراض‌ها

خوانسارى گزارش‌گر محقق و پرآوازه، در شرح‌حال محقق کرکى ضمن تجلیل فراوان از این فقیه بزرگ به نقد گوشه‌هایى از زندگى سیاسى وى پرداخته و مى‌نویسد:

به روایت سید نعمه‌الله جزایرى در مقدمه شرح غوالى گروهى «سبّاب» همواره محقق کرکى را همراهى مى‌کردند.
این گروه پیوسته با صداى بلند شیخین و پیروان آن دو را لعن مى‌کردند و سپس مى‌افزاید که این عمل با رویه شیعه مبنى بر تقیه که از دستور اکید ائمه (علیه‌السلام) نشأت گرفته، منافات دارد.

اگر این نقل درست باشد باید آن را نوعى غفلت از این فقیه نامدار به شمار آورد، آن‌گاه از سید نعمه‌الله جزایرى عکس‌العمل این جریان را چنین نقل مى‌کند:

علماى شیعه حجاز، به علماى اصفهان اعم از ائمه جماعات و منبرى‌ها نوشتند شما پیشوایان، آنان را در اصفهان لعن مى‌کنید و ما در حرمین شریفین عذاب این لعن‌ها را به سختى مى‌چشیم.

[۳۰] موسوی خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۴، ص۳۶۲.

گزارش دیگرى از مستدرک الوسائل

[۳۱] نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، ج۳، ص۴۳۲.

و اعیان الشیعه

[۳۲] امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۰۹.

حکایت از آن دارد که محقق کرکى در سخت‌گیرى به علماى اهل سنت توسط عمال صفوى همواره معترض بوده است.
تا آخر عمر از حادثه کشته شدن شیخ‌الاسلام هرات به دست سپاهیان صفوى در جنگ با ازبکان، اظهار تأسف مى‌کرده است.

۶.۳ – تضادها و مبارزه سیاسی

نظام پیچیده ناشى از حضور صدرها در دربار صفوى و ایالات گسترده کشور که مظهر حاکمیت تشیع فقاهتى بودند.
محقق کرکى در رأس این تشکیلات مقتدر قرار داشت، دیرى نپایید که با دو نوع تضاد مواجه شد.

نخست: تضادى بین فرماندهان قزلباش، کارگزاران مهم دربار و دولت از یک‌سو؛
دوم: صدرها (علما و فقها) از سوى دیگر؛
سوم: تضاد دیگر بین صدرها و شخص محقق کرکى که مشروعیت حضور فعال آنان را در عرصه‌هاى سیاسى و اقتصادى و ادارى کشور محدود مى‌کرد.

[۳۳] روملو، حسن بیک، احسن التواریخ، ج۱۲، ص۲۵۳.

[۳۴] موسوی خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۴، ص۳۶۹.

در این مبارزه پنهانى و توطئه‌آمیز، شاه صفوى همواره از محقق کرکى حمایت مى‌کرده است.
حتى یکى از معارضان را به بغداد تبعید کرده، اما سرانجام این فقیه بزرگ ناگزیر از بازگشت به نجف اشرف شد.
بنا به روایتى از پدر شیخ‌ بهایی، به سمى که توسط عمال دولتى به وى خورانده شد، به فیض شهادت رسید.

[۳۵] موسوی خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۴، ص۳۷۲.

[۳۶] روملو، حسن بیک، احسن التواریخ، ج۱۲، ص۲۵۶.

۷ – نظام سیاسی و فقهی محقق کرکی

حضور فقیه بزرگى چون محقق کرکى در صحنه سیاسى یک دولت متمایل به تشیع فقاهتى به وى فرصت داد تا نظریه‌هاى فقهاى گذشته و اندیشه فقاهتى خود را در صحنه‌هاى عینى جامعه تجربه نماید.

۷.۱ – تجربه «دولت در دولت»

با تفویض اختیاراتى که توسط دو تن از مقتدرترین سلاطین صفویه، به ویژه شاه طهماسب اول در فرمان سال (۹۳۶ هـ.ق) به محقق کرکى انجام گرفت.
در عمل نوعى از مشکل آرمانى حکومت فقاهتى در قالب دولت در دولت پا گرفت و نهاد قانون‌گذارى به صورت افتاء به فقها واگذار گردید.
محقق کرکى در رأس قوه مجریه نظارت بر دستگاه اجرایى را بر عهده گرفت و امر به معروف و نهی از منکر در جامعه توسط علما و متشرعان انجام گرفت.

۷.۲ – نقش محقق کرکی در احیای شریعت و اصلاح ساختار دینی

چنان‌که مورخ معاصر محقق کرکى که خود از امراى قزلباش بوده مى‌نویسد:
از فحشا و منکرات جلوگیرى به عمل آمد و اعمال نامشروعى چون شراب‌خوارى، قماربازى و منکرات علنى ریشه‌کن گردید.
فرایض دینى و بپادارى نماز جمعه و جماعات، بیان احکام، تفقد از علما، قلع و قمع مفسدان و جلوگیرى از ظلم و تعدى کارگزاران مراقبت‌هاى سختى به عمل آمد.

[۳۷] روملو، حسن بیک، احسن التواریخ، ج۱۲، ص۲۴۹.

محقق کرکى تا حد عزل و نصب وزرا و امرا و اصلاحات سیاسى اجتماعى در ساختار دولت و نهادهاى مذهبى در جامعه پیش رفت.

۷.۳ – تجربه عملی ولایت فقیه و مداخله فقیه در قدرت سیاسی

محقق کرکى نظریه ولایت فقیه خود را تجربه نمود.
در این مسئولیت بزرگ به انتقادهاى علمایى که اغلب عرب تبار، اخبارى مسلک و از شاگردان خود وى محسوب مى‌شدند؛

• در مسائلى چون حرمت همکارى با سلاطین جور؛
• عدم وجوب نماز جمعه در عصر غیبت؛
• حرمت اخذ خراج و جوایز سلطان جائر به منازعه برخاسته بودند، وقعى ننهاد.

۷.۴ – جایگاه و تأثیر آرای فقه سیاسی محقق کرکی

صورت مسائل سیاسى منفى فقه را به صورت مثبت و لازم الاجراى آن مسائل تغییر داد و در راه اصلاح دولت و هدایت مردم که دو هدف اساسى سیاست فقاهتى مى‌باشد همت گماشت.
حتى به رأى برخى از امرا و والیان به تدریس فقه پرداخت و بنا به درخواست آنان رساله‌هاى فقهى راهنما نوشت.

[۳۸] بحرانی، یوسف بن احمد، لؤلؤ البحرین، ص۱۵۱.

با توجه به مدت اقامت کمتر از ده سال محقق کرکى در ایران، برکات وجودى وى در عرصه‌هاى سیاست و دین جامعه ایران دوران صفوى مى‌تواند بیانگر توانمندى و کارآیى این فقیه بزرگ در صحنه فتوا و عمل باشد.
بررسى آراى فقهى وى در آثار گران‌بهاى بازمانده از این فقیه محقق، بیانگر دو دیدگاه اصولى در فقه سیاسى است که هرکدام به نوبه خود حائز اهمیت بسیار است.

۷.۵ – آرمان «دولت در دولت» و اصلاح دولت جائر

نخست آرمان دولت در دولت و یا اصلاح دولت جائر در شکل ظاهرى همکارى و مشارکت سیاسى اجرا نمود.
که این برنامه با هدف؛

• اجرا و تنفیذ احکام الهی و هدایت جامعه؛
• جلوگیرى از فساد و مفسدان؛
• گسترش و تحکیم دین‌مدارى در جامعه؛
• ترویج مذهب و احقاق حق و توسعه عدالت اجتماعى؛
• کنترل دولت از طریق تعدیل مسئولان اجرایى؛
• به مصرف رساندن صحیح بیت‌المال؛
• برداشتن فشارهاى سیاسى و اقتصادى از دوش مردم.

این برداشتن فشار به میزان توان به همان روالى که در متون فقهى در باب جمعه و جماعت، خمس، انفال، امر به معروف و نهی از منکر، مکاسب محرمه، قضاوت، اجرا و تنفیذ احکام به گونه‌هاى مختلف آمده و فقهاى گذشته با تفاوت‌هاى مختصرى براساس آن توافق نموده‌اند.

۷.۶ – حدود و مبانی فقهی همکاری و مشارکت سیاسی با دولت جائر

به اعتقاد محقق کرکى، گرچه حکومت و اعمال حاکمیت از آن سلطان عادل (امام معصوم (علیه‌السلام)) و نایبان او مى‌باشد.

[۳۹] محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۲، ص۳۷۱.

اما این به آن معنا نیست که حکومت‌هاى جائر را مى‌توان بدون آن‌که جایگزینى سلطان عادل (امام معصوم (علیه‌السلام)) صورت بگیرد، متلاشى و نابود کرد.
مبارزه منفى به معناى براندازى دولت جائر در صورتى ممکن است که بتوان امکان جایگزینى دولت حق امام معصوم (علیه‌السلام) و یا دولت نایبان او را پیش‌بینى نمود.

[۴۰] محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۲، ص۳۷۱.

در غیر این صورت به جاى مبارزه و مخالفت با دولت جائر باید سعى بر آن داشت که تا سرحد امکان، دولت جائر را اصلاح و اهداف دین را برپا نمود.
بنابراین نمی‌توان به‌ طور مجرد و به تعبیر فقهى به صورت حکم فعلى و قطعى، همکارى و مشارکت با دولت جائر را حرام یا واجب و یا مباح شمرد.
بلکه حکم این عمل سیاسى تابع عناوینى است که بر عمل شخص در همکارى و مشارکت با دولت جائر صدق مى‌کند.
اگر این رابطه سیاسى به گونه‌اى باشد که عنوان اعانت بر ظلم بر آن صدق کند بى‌شک حرام خواهد بود.

[۴۱] محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۲، ص۳۷۱.

اگر همین عمل سیاسى براى امر به معروف و نهى از منکر، به منظور احقاق حق، دفع مفسده و تنفیذ احکام الهی انجام گیرد .
بدون تردید حداقل براى کسى که داراى شرایط است جایز خواهد بود.

[۴۲] محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۲، ص۳۷۱.

۷.۷ – استقلال فقیه عادل در درون ساختار قدرت جائر

در این نظریه سیاسى محقق کرکى، فقیه عادلى را که با اهداف الهى و مقاصد شرعى یا به عرصه سیاست در دولت جائر مى‌نهد، به دولت نامشروع جائر وابسته نمى‌کند.
بلکه از این نقطه‌ نظر که وى خود را از جانب شرع و به نیابت امام (علیه‌السلام) متصدى امور عمومى مى‌داند، استقلال خود را به عنوان یک قدرت مستقل در درون قدرت جائر حفظ مى‌نماید.

[۴۳] محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۳، ص۴۸۹.

محقق کرکى در تبیین این نظریه سیاسى (همگرایى با دولت جائر) مى‌نویسد:

[۴۴] محقق کرکی، علی بن حسین، رساله قاطعه اللجاج فی تحقیق حل الخراج، ص۸۶.

«اگر با دید محققانه و خالى از غرض‌ورزى به مسئله نگریسته شود این واقعیت روشن مى‌گردد که این ملوک، امرا و ارکان دولت‌ها هستند که وسیله و زمینه‌ساز انجام وظایف از سوى علماى دین هستند.
از این‌رو اگر توجه دولت به علما کاهش یابد و مساعدت‌هاى دولتى در راه انجام وظایف دینى متوقف و منقطع شود جایگاه علما رو به ضعف نهاده و پایگاه‌هاى خود را از دست مى‌دهند.
مراکز علمى خالى و از محافل شکوهمند آن اثرى به جاى نمی‌ماند و دیگر اث