پاورپوینت کامل تهران

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل تهران دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل تهران،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل تهران :

تِهْران، پایتخت و بزرگ‌ترین شهر ایران، نیز استان و شهرستانی به همین نام در شمال مرکزی ایران می‌باشد.

فهرست مندرجات

۱ – جغرافیا
۱.۱ – شهر پاورپوینت کامل تهران
۱.۲ – استان پاورپوینت کامل تهران
۱.۲.۱ – ناهمواری‌ها
۱.۲.۲ – آب و هوا
۱.۲.۳ – رودخانه‌ها
۱.۲.۴ – اقتصاد
۱.۲.۵ – کشاورزی
۱.۳ – شهرستان پاورپوینت کامل تهران
۱.۳.۱ – اقتصاد
۱.۳.۲ – صنعت
۱.۳.۳ – معدن
۱.۳.۴ – کشاورزی
۱.۳.۵ – شهرستان‌ها
۱.۳.۵.۱ – شهر بومهن
۱.۳.۶ – شهر پردیس
۲ – تاریخ پاورپوینت کامل تهران
۲.۱ – دوره ایلخانان
۲.۲ – دوران صفویان
۲.۳ – دوران قاجاریه
۲.۳.۱ – در آغاز قاجاریه
۲.۳.۲ – در دوره فتحعلی‌شاه
۲.۳.۳ – در دوره محمدشاه
۲.۳.۴ – در دوره ناصرالدین شاه
۲.۳.۵ – در دوره مظفرالدین‌شاه
۲.۳.۶ – در دوره محمد‌علی‌ شاه
۲.۳.۷ – در دوره احمدشاه
۲.۴ – دوران پهلوی
۲.۴.۱ – دوره رضاشاه
۲.۴.۲ – دوره محمدرضا
۲.۵ – دوره پس از انقلاب اسلامی
۳ – ساختار اجتماعی
۳.۱ – شکل‌گیری جامعه شهری
۳.۲ – فرایند تحول و گسترش
۳.۳ – گذار از سنت به تجدد
۳.۳.۱ – اندیشه نوگرایی
۳.۳.۲ – وسایل روشنایی
۳.۳.۳ – تأمین آب
۳.۳.۴ – وسایل حمل و نقل
۳.۳.۵ – کارخانه‌های صنعتی
۴ – گروه‌های اجتماعی و دینی
۴.۱ – جامعه زنان
۴.۲ – گروه‌های شغلی
۴.۳ – گروه‌های دینی
۴.۳.۱ – زردشتیان
۴.۳.۲ – ارمنیان
۴.۳.۳ – وضعیت اجتماعی اقلیت‌ها
۴.۴ – لوطی‌های محله
۵ – نظام احراز هویت
۵.۱ – لقب‌بخشی شاهانه
۵.۲ – لقب‌بخشی عامیانه
۶ – نظام شهرداری و شهربانی
۶.۱ – احتسابیه
۶.۲ – بلدیه
۶.۳ – محاکم
۶.۴ – نظمیه
۶.۵ – ناحیه‌بندی شهر
۶.۵.۱ – ناحیه ارگ
۶.۵.۲ – کمیسری ناحیه ۲
۶.۵.۳ – ناحیه سنگلج
۶.۵.۴ – ناحیه قنات آباد
۶.۵.۵ – محمدیه
۶.۵.۶ – ناحیه قاجاریه
۶.۵.۷ – ناحیه بازار
۶.۵.۸ – ناحیه عودلاجان
۶.۵.۹ – شهرنو
۶.۵.۱۰ – جمعیت
۶.۶ – نام‌گذاری‌ محله‌ها
۷ – نظام آموزشی
۷.۱ – آموزش سنتی
۷.۱.۱ – مدارس علمی و دینی
۷.۱.۲ – اصلاح نظام سنتی
۷.۲ – آموزش نوین
۸ – نظام فرهنگ تفریح
۸.۱ – جشن‌ها
۸.۲ – گردشگاه‌ها
۸.۳ – سرگرمی‌های زنانه
۸.۴ – سرگرمی‌های مردانه
۸.۵ – دگرگونی در سرگرمی‌ها
۹ – علوم دینی در پاورپوینت کامل تهران
۹.۱ – سده‌های متقدم و میانه
۹.۲ – دوره متقدم قاجار
۹.۳ – عهد ناصری
۹.۴ – دوره متأخر قاجار
۹.۵ – دوره پهلوی
۹.۶ – دوره پس از انقلاب
۱۰ – حوزه فلسفی پاورپوینت کامل تهران
۱۱ – پاورپوینت کامل تهران مجلای هنر
۱۱.۱ – موسیقی شفاهی و تقلیدی
۱۱.۱.۱ – موسیقی تعزیه
۱۱.۱.۲ – مصیبت‌خوانی
۱۱.۱.۳ – مطربان
۱۱.۱.۴ – نوگرایی در موسیقی
۱۱.۲ – نگارگری در دوره قاجار
۱۱.۲.۱ – سرآمدان نگارگری
۱۱.۲.۲ – شیوه عامیانه
۱۱.۲.۳ – نقاشی قهوه‌خانه
۱۱.۲.۴ – آموزش نوین
۱۱.۳ – نمایش
۱۱.۳.۱ – بازی‌های نمایشی
۱۱.۳.۲ – روحوضی
۱۱.۳.۳ – خیمه‌شب‌بازی
۱۱.۳.۴ – نمایش‌های زنانه
۱۱.۴ – نقالی
۱۱.۵ – نمایش آیینی تعزیه
۱۱.۶ – تئاتر
۱۱.۷ – عکاسی
۱۱.۸ – سینما
۱۱.۹ – موسیقی پاورپوینت کامل تهران
۱۱.۹.۱ – محیط حرفه‌ای
۱۱.۹.۲ – محیط غیرحرفه‌ای
۱۱.۹.۲.۱ – ضربی‌های اندرونی
۱۱.۹.۲.۲ – غزل‌خوانی
۱۲ – گویش پاورپوینت کامل تهرانی
۱۲.۱ – پیشینه
۱۲.۲ – موقعیت کنونی
۱۲.۳ – ویژگی‌های زبان‌شناختی
۱۲.۳.۱ – آواشناسی
۱۲.۳.۲ – صرف
۱۲.۳.۳ – نحو
۱۲.۳.۴ – معناشناسی
۱۳ – ادبیات پاورپوینت کامل تهران
۱۳.۱ – پاورپوینت کامل تهران وابسته به ری
۱۳.۲ – پاورپوینت کامل تهران مستقل
۱۳.۲.۱ – پاورپوینت کامل تهران دارالخلافه
۱۳.۲.۱.۱ – شعر
۱۳.۲.۱.۲ – نثر
۱۴ – ادبیات پاورپوینت کامل تهران مشروطه
۱۴.۱ – شعر
۱۴.۱.۱ – شعر سنتی
۱۴.۱.۱.۱ – شعر عروضی سنتی
۱۴.۱.۱.۲ – شهر عروضی نو
۱۴.۱.۲ – شعر نو
۱۴.۱.۲.۱ – شعر نیمه عروضی
۱۴.۱.۲.۲ – شعر غیرعروضی
۱۴.۲ – نثـر
۱۴.۲.۱ – نثر روزنامه‌نویسی
۱۴.۲.۲ – نثر داستان‌نویسی
۱۴.۲.۳ – نثر ادبیات نمایشی
۱۴.۲.۴ – نثر تحقیقی ـ علمی
۱۴.۳ – نثر ترجمه
۱۵ – فهرست منابع
۱۶ – پانویس
۱۷ – منبع

۱ – جغرافیا

در این بخش به جغرافیای شهر پاورپوینت کامل تهران، استان پاورپوینت کامل تهران و شهرستان پاورپوینت کامل تهران به صورت مجزا پرداخته می‌شود.

۱.۱ – شهر پاورپوینت کامل تهران

این شهـر با حـدود ۹۰۰ کمـ ۲ مسـاحت، میان °۵۱ و ´۲ تا °۵۱ و ´۳۶ طول شرقی و °۳۵ و ´۳۴ عرض شمالی در شمالی‌ترین فرونشست‌های ایران مرکزی، در دامنه‌های جنوبی دیواره البرز مرکزی در گستره دشت ری ـ پاورپوینت کامل تهران تا جایی که عوارض طبیعی اجازه می‌دهد، به سمت شمال و جنوب و شرق و غرب گسترش یافته است.

[۱] اطلس کامل پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سعید بختیاری، ج۱، ص۱۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۵ش.

[۲] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۶۵، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

[۳] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۶۷، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

[۴] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۷۱، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

[۵] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های ایران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج۳۸، ص۸۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش.

در ۱۳۵۹ش، شهر پاورپوینت کامل تهران دارای ۵۱۵ کم‌ـ ۲ مساحت بود، اما با رشد کالبدی آن، در ۱۳۷۵ش قسمت‌هایی از شهرستان‌های مجاور، یعنی ری، شمیرانات و اسلامشهر به آن افزوده شد.

[۶] اطلس کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۴۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

[۷] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۶۵، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

از نظر تقسیمات اداری شهر پاورپوینت کامل تهران به ۲۲ منطقه و ۱۱۲ ناحیه شهرداری تقسیم شده است.

[۸] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۶۵، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

[۹] اطلس کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۴۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

[۱۰] اطلس کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۴۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران نه تنها از نظر اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی توسعه یافته، بلکه از نظر جمعیت نیز رشد قابل توجهی کرده است.

[۱۱] اطلس کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۷۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

جمعیت شهر پاورپوینت کامل تهران (محدوده مناطق ۲۲ ‌ ‌گانه شهرداری پاورپوینت کامل تهران) در ۱۳۸۵ش، ۵۲۰، ۷۹۷‘۷ تن بوده است.

[۱۲] درگاه ملی آمار (نک‌ : مل‌، SCI).

اما در هر سال جمعیت قابل توجهی از نواحی مختلف ایران، به‌ویژه از روستاها به پاورپوینت کامل تهران مهاجرت می‌کنند. این جمعیت نیز تا سرشماری بعدی جمعیت پنهان است و به شمار نمی‌آید. در فاصله سرشماری سال‌های ۱۳۷۵ش-۱۳۸۵ش، ۰۰۰، ۰۳۸، ۱ تن به جمعیت پاورپوینت کامل تهران افزوده شده است. توزیع جمعیت در شهر پاورپوینت کامل تهران بسیار نامتعادل است. تراکم جمعیت در جنوب شهر بسیار بیش‌تر از شمال شهر است. با این‌که جنوب شهر تراکم بیشتری دارد، اما تضاد واقعی بین شمال و جنوب شهر به چشم نمی‌خورد.

[۱۳] اطلس کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۷۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

پاورپوینت کامل تهران بزرگ‌ترین محل تمرکز و تراکم فعالیت‌های اقتصادی در ایران است.

[۱۴] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۱۰۰، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

اقتصاد این شهر تا حدود زیادی برپایه مدیریت اقتصاد ملی استوار است

[۱۵] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۱۰۰، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

[۱۶] اطلس کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۲۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

از لحاظ این‌که وزارتخانه‌ها و سازمان‌های دولتی در پاورپوینت کامل تهران متمرکزند، بسیاری از افراد شاغل در این شهر در بخش‌های مختلف اداری به فعالیت می‌پردازند.

[۱۷] اطلس کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۲۸-۱۲۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

[۱۸] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۹۳، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

تقریباً نیمی از جمعیت شاغل در پاورپوینت کامل تهران در استخدام بخش‌های دولتی و یا حقوق‌بگیر هستند. در ۱۳۷۵ش ۸/۹۶ه از جمعیت شاغل شهر پاورپوینت کامل تهران در بخش‌های اداری، تجارتی، خدماتی، تولیدات صنعتی و صنایع دستی فعالیت داشتند. به این ترتیب، بخش کشاورزی و دامداری کاملاً در حاشیه فعالیت‌های اقتصادی قرار گرفته است.

[۱۹] اطلس کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۲۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

افزون بر آن‌که در پاورپوینت کامل تهران جمعیت گسترده‌ای در بخش‌های اداری شاغل‌اند، این شهر یکی از کانون‌های مهم صنعتی ایران نیز به شمار می‌رود. صنایع مهم در شهر پاورپوینت کامل تهران به ترتیب اهمیت، شامل ماشین‌آلات و تجهیزات فلزی، صنایع غذایی، شیمیایی، چوب، معدن، کاغذ و فلزات پایه است.

[۲۰] اطلس کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۲۸-۱۲۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

[۲۱] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۹۳، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

[۲۲] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۹۴، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

بخش‌های تجارتی و خدماتی نیز در این شهر از رونق قابل ملاحظه‌ای برخوردار است. تشکیل بازار ملی در پاورپوینت کامل تهران فرصتی مناسب برای آن به وجود آورده است تا سرمایه و نیروی کار را به خود جلب کند.

[۲۳] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۱۰۰، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

جمعیت شاغل شهر پاورپوینت کامل تهران در بخش خدمات فعالیت می‌کنند. بیشترین سهم اشتغال در بخش خدمات مربوط به خدمات عمومی، اجتماعی و خصوصی است و بیش‌تر مؤسسه‌های بخش خدمات، به تجارت و تهیه مواد غذایی می‌پردازند که غالباً واحدهای خرده‌فروشی‌اند.

[۲۴] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۹۰، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

[۲۵] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۹۶-۹۷، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

بقیه نیروی کار در شهر پاورپوینت کامل تهران در بخش صنایع فعالیت می‌کنند.

[۲۶] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۹۰، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

جمعیت شاغل در بخش صنعت بیش‌تر در حومه جنوبی پاورپوینت کامل تهران متمرکز شده‌اند.

[۲۷] اطلس کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۳۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

افزایش بسیار سریع سطح تحصیلات زنان، موجب تغییراتی در جامعه‌شناسی و جغرافیای اجتماعی کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران شده است؛ از این‌رو، جمعیت زنان شاغل در شهر پاورپوینت کامل تهران دو برابر دیگر نقاط استان پاورپوینت کامل تهران است.

[۲۸] اطلس کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۲۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

سیمای طبیعی شهر پاورپوینت کامل تهران از شمال به رشته کوه‌های البرز، از شرق و جنوب شرقی به کوه‌های منفرد سه‌پایه، هزار درّه، سرخه‌حصار و بی‌بی‌ شهربانو، از غرب به رودخانه کن، و از جنوب و جنوب غربی به دشت ورامین و دشت شهریار محدود است. ارتفاعات واقع در شمال، شرق و جنوب شرقی سبب شده است که پاورپوینت کامل تهران از آن قسمت‌ها کمتر گسترش یابد.

[۲۹] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۷۱-۷۹، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

شهر پاورپوینت کامل تهران از لحاظ ناهمواری‌های طبیعی به دو ناحیه کوهپایه‌ای و دشتی تقسیم می‌شود. از کوهپایه‌های البرز تا جنوب شهر ری تپه‌های کوچک و بزرگ متعددی وجود دارند. به همین سبب، گاه منطقه‌ای شکل گرفته بر تپه‌ای بلند به چشم می‌خورد و گاه بناهای آن در زمین‌های هموار بنا شده است.

[۳۰] تکمیل همایون، ناصر، پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۹-۲۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

بلندی‌های مهم کوهپایه‌ای شمال پاورپوینت کامل تهران، شامل بلندی‌های سعادت‌آباد (شمال تجریش) دزاشیب، بلندی‌های طرشت ـ عباس‌آباد و بلندی‌های ارمنیه ـ شیان ـ کوثر است که تپه‌های محمودیه، الههیه، قیطریه و فرمانیه را دربر می‌گیرد.

[۳۱] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۷۸-۷۹، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

ناحیه‌های هموار پاورپوینت کامل تهران که بیشترین قسمت‌های شهر را فراگرفته، دشت ری ـ پاورپوینت کامل تهران و دشت پاورپوینت کامل تهران است.

[۳۲] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۷۹، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

دشت پاورپوینت کامل تهران که بخش وسیعی از آن و یا نزدیک به تمامی آن در گستره شهر پاورپوینت کامل تهران قرار دارد، حاصل فرسایش رشته‌ کوه‌های جنوبی البرز است.

[۳۳] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۱۱۹-۱۲۰، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

گستره کنونی پاورپوینت کامل تهران از ارتفاع حدود ۹۰۰ تا ۸۰۰‘۱ متری از سطح دریا امتداد یافته است. این ارتفاع از شمال به جنوب کاهش می‌یابد. ارتفاع در میدان تجریش در شمال شهر حدود ۳۰۰‘۱ متر و در میدان راه‌آهن در جنوب شهر که ۱۵ کمـ‌ پایین‌تر است ۱۰۰، ۱ متر است یعنی در هر کمـ‌ ۵/۱۳ متر از ارتفاع زمین کاسته می‌شود.

[۳۴] استخوان‌بندی شهر پاورپوینت کامل تهران، به کوشش ملیحه حمیدی و رضا سیروس صبری، ج۲، ص۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۶ش.

بررسی‌های زمین‌شناسیِ صورت گرفته بیانگر آن است که شهر پاورپوینت کامل تهران روی چندین گسل، از جمله گسل‌های شمال پاورپوینت کامل تهران، مشا، نیاوران، شیان و کوثر، شمال ری، جنوب ری، کهریزک، پارچین، دارآباد، عباس‌آباد، نارمک، قصر فیروزه و جز آن‌ها قرار دارد. با گسترش فضای شهر پاورپوینت کامل تهران، ساخت‌و‌ساز‌هایی در حریم و یا روی گسل‌های بزرگ و لرزه‌خیز شهر صورت گرفته است. افزون بر آن، دشت پاورپوینت کامل تهران و شهر ری دارای شکستگی‌های کوچک فراوانی است که ممکن است به هنگام لرزش گسل‌های بزرگ، دچار لغزش و جابه‌جایی شوند. با بررسی زمین‌لرزه‌های روی داده در گستره پاورپوینت کامل تهران و پیرامون آن، زلزله‌هایی به بزرگی ۷/۷ درجه ریشتر را می‌توان یافت. همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد که گسل‌های مشا در ارتفاعات البرز و گسل گرمسار فعالیت بیشتری داشته‌اند. رخ ندادن زمین‌لرزه‌ای شدید در راستای گسل‌های شمال پاورپوینت کامل تهران، جنوب ری و کهریزک در سده اخیر، خطر رویداد زمین‌لرزه‌ای بزرگ در راستای این گسل‌ها را افزایش داده است.

[۳۵] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۸۰-۸۴، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

شهر پاورپوینت کامل تهران در اقلیم خشک معتدل ناحیه خشک سرد و مدیترانه‌ای قرار گرفته است. اما اختلاف ارتفاع میان نقاط مسکونی و مرتفع شمالی و کم ارتفاع جنوبی و همچنین گسترش کالبدی فضای شهری و فعالیت‌های انسانی اثرات مهمی بر آب و هوای این شهر گذاشته، و موجب تغییرات اقلیمی در چند دهه گذشته شده است. کاهش بارش برف، افزایش گرمای تابستان و وارونگی هوا در فصل‌های پاییز و زمستان زمینه‌ای جدید از آب و هوای شهری را برای پاورپوینت کامل تهران فراهم ساخته است.

[۳۶] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۹۱، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

وسعت و گسترش جغرافیایی و ارتفاع نسبی باعث تغییرات و پراکندگی مکانی دما در سطح شهر می‌شود، به گونه‌ای که بخش‌های مرکزی و شرقی شهر گرم‌تر از قسمت‌های غربی است، همچنین شمال شهر (شمیران) به دلیل ارتفاع بیش‌تر خنک‌تر از دیگر نقاط شهر است. به سبب بافت نامتراکم، وجود باغ‌های کهن و پارک‌ها، فضای سبز حاشیه بزرگراه‌ها و کم بودن فعالیت‌های صنعتی در شمال شهر، هوای این قسمت‌ها‌ به‌طور متوسط °۲ تا °۳ سانتی‌گراد خنک‌تر از قسمت‌های جنوبی شهر است.

[۳۷] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۹۳، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

مرداد گرم‌ترین ماه و دی سردترین ماه سال در پاورپوینت کامل تهران است؛ به طوری‌که دمای هوا در مرداد به °۳۰ سانتی‌گراد و یا بیشتر، و حتی گاهی به °۴۳ نیز می‌رسد، در دی ماه دمای هوا به صفر درجه سانتی‌گراد و حتی کمتر از آن نیز کاهش‌ می‌یابد .

[۳۸] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۹۳، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

جریان‌های هوایی که در محدوده شهر پاورپوینت کامل تهران می‌وزند عبارت‌اند از:
۱- باد محلی نسیم توچال: با سرد شدن سریع رشته کوه البرز در شب‌ها کانون پرفشار محلی روی کوه توچال شکل می‌گیرد و این جریان سرد به دلیل سنگینی و فشار زیاد به سمت پایین کوه روان می‌شود؛ بدین‌ترتیب، شب‌ها نسیم ملایمی از سمت شمال به درون شهر می‌وزد.
۲- بادهای منطقه‌ای جنوبی و جنوب شرقی: این بادها در ماه‌های گرم سال از سمت دشت کویر و چاله‌های مرکزی ایران می‌وزند.
۳- بادهای غربی: این بادها از جمله بادهای سیاره‌ای هستند که در تمام طول سال کمابیش شهر پاورپوینت کامل تهران را تحت تأثیر قرار می‌دهند و می‌توان از آن‌ها با عنوان باد غالب نام برد.

[۳۹] جغرافیای کامل ایران، به کوشش عبدالرضا فرجی، ج۱، ص۴۷۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۶ش.

[۴۰] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۱۰۳-۱۰۴، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

وزش باد غالب از سمت غرب باعث می‌شود که غرب شهر همواره در معرض هوای تمیزتر قرارگیرد. این باد دود و آلودگی نواحی صنعتی غرب (محور صنعتی پاورپوینت کامل تهران ـ کرج) را به همراه می‌آورد. وزش شدید این باد می‌تواند هوای آلوده را از شهر پاورپوینت کامل تهران بیرون ببرد.

[۴۱] جغرافیای استان پاورپوینت کامل تهران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

دمای شهر بر حجم و نوع بارش‌ها تأثیرگذار است و در مجموع در سال‌های اخیر از حجم بارش‌های پاورپوینت کامل تهران نسبت به دوره‌های گذشته کاسته شده است؛؛ اما همچنان در برخی مناطق رگبارهای کوتاه‌مدت و بارش‌های ناشی از صعود توده‌های گرم و مرطوب صورت می‌گیرد که تحت تأثیر ویژگی‌های خرده اقلیمی شهر است. بر اثر گرما نوع بارش‌ها تغییر می‌کند؛ به همین دلیل از حجم بارش‌های برفی، به‌ویژه در سال‌های اخیر کاسته شده است. در بیشتر سال‌ها فصل زمستان ۵۰ه از حجم کل‌ ریزش‌های سالانه را تأمین می‌کند. اسفند پرباران‌ترین ماه سال است که با میانگین بارندگی ۵۰ تا ۸۰ میلی‌متر، حدود ۲۰ه از بارش سالانه در آن صورت می‌گیرد و تابستان کم‌باران‌ترین فصل و شهریور خشک‌ترین ماه سال است. میانگین بارش سالانه شهر از حداقل ۲۴۶ میلی‌متر در بخش‌های جنوبی و مرکزی شهر تا ۴۲۰ میلی‌متر در نقاط شمالی متفاوت است.

[۴۲] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۹۵-۹۷، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

آلودگی‌های زیست‌محیطی مانند آلودگی آب، هوا، خاک و آلودگی صوتی شهر پاورپوینت کامل تهران را به یکی از آلوده‌ترین شهر‌های جهان بدل ساخته است. استفاده بی‌رویه از وسایل نقلیه موتوری و افزایش آن، مصرف سوخت‌های فسیلی در کارخانه‌ها، کارگاه‌های صنعتی و تولیدی و در خانه‌ها از عوامل مهم آلودگی هوا به شمار می‌آیند. افزون بر این‌ها، فشار زیاد جوی در زمستان‌ها، پدید‌ه وارونگی هوا در اغلب روزهای سال، اثر محصور‌کننده کوه‌ها (وجود دیواره کوه‌ها در شمال و شرق) و ارتفاع زیاد پاورپوینت کامل تهران در آلودگی این شهر مؤثر است. بیشتر بادهای پاورپوینت کامل تهران از سویی می‌وزند (غرب، جنوب و جنوب شرق) که محل استقرار صنایع است. این بادها به جای پاک کردن هوا ممکن است هوا را بیش از پیش آلوده کنند.

[۴۳] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۲۱۷، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

[۴۴] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۲۱۹، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

[۴۵] واحدی، محمد، پاورپوینت کامل تهران و مسائل زیست محیطی، ج۱، ص۱۶۷-۱۶۹، خلاصه مقالات سمینار تداوم حیات در بافت قدیمی شهرهای ایران، به کوشش اصغر محمد مرادی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۲ش.

[۴۶] بهرام سلطانی، کامبیز، اندازه‌گیری آلودگی هوای پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۷۲-۷۵، آبادی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش، س ۳، شم‌ ۱۲.

[۴۷] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۳۱۹، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

میزان آلودگی هوای شمال و جنوب شهر متفاوت است. موقعیت مکانی، ارتفاع شهر و بادهای کوهستانی میزان آلودگی را در شمال شهر کاهش می‌دهند و فاصله‌ای نسبتاً امن‌تر با دوده و غبار ایجاد می‌کنند، اما منطقه‌های مرکزی و جنوبی شهر در نتیجه تراکم زیاد مناطق مسکونی و تمرکز فعالیت‌های تجارتی و صنعتی از آلوده‌ترین مناطق هستند.

[۴۸] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۲۱۹، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

برای مبارزه با آلودگی هوا اقداماتی صورت گرفته است. بردن صنایع آلاینده به خارج از شعاع ۱۲۰ کیلومتری پاورپوینت کامل تهران، احداث بوستان‌ها در داخل شهر، طرح‌های عمده درختکاری در غرب و جنوب شهر، و گازسوز کردن اتومبیل‌ها می‌تواند در کاهش آلودگی شهر مؤثر باشد.

[۴۹] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۲۲۰، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

از آن‌جا که پاورپوینت کامل تهران فاقد سیستم جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب مناسب است و چاه‌های فاضلاب اصلی‌ترین شکل دفع فاضلاب هستند، این امر باعث آلودگی و بالا آمدن سطح سفره‌های آب زیرزمینی در جنوب شهر شده است که ضمن آسیب رساندن به بناها، محیط زیست، و فعالیت‌های کشاورزی، باتلاق‌هایی در قرچک و ورامین در جنوب شهر پاورپوینت کامل تهران به وجود آورده، و باعث آلودگی و شوری خاک شده، و آن نواحی را غیرقابل کشت کرده است.

[۵۰] مدنی‌پور، علی، پاورپوینت کامل تهران ظهور یک کلان شهر، ج۱، ص۲۲۰-۲۲۲، ترجمه حمید زرآزوند، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

[۵۱] به‌آذین، داریوش، مسائل زیست‌محیطی در روند توسعه پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۱۷-۱۱۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش، ج ۴.

رودخانه‌های دربند (جعفرآباد)، حصارک (کن)، درکه، گلابدره، دارآباد و فرحزاد رودخانه‌هایی کوچک و عموماً کم‌آب و فصلی‌اند که در فضای شهر پاورپوینت کامل تهران جریان دارند. این رودخانه‌ها به دلیل اختلاف ارتفاع نسبی زیاد، دارای بستری با شیب تندند. آب نفوذ‌یافته در حوضه آبخیز این رودخانه‌ها در تأمین آب آشامیدنی شهر پاورپوینت کامل تهران نقشی ندارد و برای آبیاری باغ‌های روستاهای اطراف شهر کاربرد دارند و باعث سرسبزی دره‌های شمال شهر می‌شوند. باقی مانده آب این رودخانه‌ها به مسیل‌های درون شهر وارد می‌شوند و از راه کانال‌ها و مسیر‌های طراحی‌شده با فاضلاب و پساب‌های شهری مخلوط شده، به خارج از شهر انتقال می‌یابند. با این حال در مطالعه طرح درازمدت آب پاورپوینت کامل تهران، آب این رودخانه‌ها نیز به مثابه منابع مستعد تأمین آب شهر در نظر گرفته شده، و برای ایجاد سد‌هایی کوچک در مسیر شماری از آن‌ها برنامه‌هایی طراحی شده است.

[۵۲] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۱۱۵-۱۱۹، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

بخش اعظم منابع آب مصرفی شهر پاورپوینت کامل تهران از آب‌های سطحی تشکیل می‌شود. رودخانه‌های کرج، جاجرود، لار و طالقان از مهم‌ترین منابع تأمین آب مصرفی پاورپوینت کامل تهران است. سد‌های امیرکبیر، لتیان، لار و طالقان که بر روی این رودخانه‌ها بسته شده‌اند، در تنظیم و تقسیم آب این رودخانه‌ها نقشی مؤثر دارند.

[۵۳] جغرافیای استان پاورپوینت کامل تهران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۲۳-۲۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

[۵۴] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۱۱۱-۱۱۵، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

[۵۵] اطلس کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۲۹-۳۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

برای تأمین آب مصرفی مردم پاورپوینت کامل تهران افزون بر آب‌های سطحی، از سفره‌های آب زیرزمینی نیز استفاده می‌شود. برای این کار بیش از هزار حلقه چاه عمیق و نیمه‌عمیق حفر شده است که‌ به‌طور مداوم آب‌های زیرزمینی را تخلیه می‌کند و به کانال‌های سطحی و جوی‌ها روان می‌سازد که یا برای تأمین آب آشامیدنی مردم شهر پاورپوینت کامل تهران و یا برای آبیاری فضای سبز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

[۵۶] جغرافیای استان پاورپوینت کامل تهران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۲۵-۲۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

[۵۷] محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران از آغاز تاکنون، ج۱، ص۱۲۰، به کوشش هوشنگ قاسمی و دیگران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

آب تأمین‌شده برای مصرف شهر از رودخانه‌ها و چاه‌ها به تصفیه‌خانه‌ها هدایت می‌گردد.
شهر پاورپوینت کامل تهران دارای ۵ تصفیه‌خانه است: تصفیه‌خانه شماره ۱ (جلالیه)، تصفیه‌خانه شماره ۲ (کن)، تصفیه‌خانه‌های شماره ۳ و ۴ (پاورپوینت کامل تهران پارس)، و تصفیه‌خانه شماره ۵ (مینی‌سیتی). بعد از آن‌که آب تصفیه‌شده در مخازن ذخیره شد، وارد شبکه توزیع می‌شود، آب آشامیدنی شهر پاورپوینت کامل تهران یکی از بهترین و گواراترین آب‌های آشامیدنی جهان به شمار می‌آید.

[۵۸] شرکت آب و فاضلاب شهر پاورپوینت کامل تهران (مل‌، TWW).

۱.۲ – استان پاورپوینت کامل تهران

این استان با حدود ۱۹۵، ۱۹ کمـ‌ ۲ وسعت حدود ۲/۱ه از مساحت ایران را دربرگرفته است و از این لحاظ بیست و چهارمین استان و با ۸۵۸، ۲۸۱، ۱۳ تن جمعیت (۱۳۸۵ش) پرجمعیت‌ترین استان در میان استان‌های ۳۰ گانه ایران به شمار می‌آید.

[۵۹] درگاه ملی آمار (مل‌، SCI).

استان پاورپوینت کامل تهران در غرب دشت کویر و دامنه‌های جنوبی رشته‌ کوه‌های البرز مرکزی واقع شده، و از شمال به استان مازندران، از غرب به استان قزوین، از جنوب به‌ استان‌های قم و مرکزی، و از شرق به استان سمنان محدود است.

[۶۰] اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، به کوشش سعید بختیاری، ج۱، ص۹۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش.

[۶۱] اطلس راهنمای استان‌های ایران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

برپایه تقسیمات کشوری ۱۳۸۵ش، استان پاورپوینت کامل تهران به ۱۳ شهرستان به نام‌های اسلام‌شهر، پاک‌دشت، پاورپوینت کامل تهران، دماوند، رباط کریم، ری، ساوجبلاغ، نظرآباد، شمیرانات، شهریار، فیروزکوه، کرج و ورامین، و ۲۵ بخش و ۵۵ شهر به مرکزیت شهر پاورپوینت کامل تهران تقسیم می‌گردد.

[۶۲] نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۵ش.

۱.۲.۱ – ناهمواری‌ها

اراضی استان پاورپوینت کامل تهران از لحاظ ناهمواری‌ها به ۳ ناحیه کوهستانی، پایکوهی و ناحیه پست و هموار (دشت) تقسیم می‌شود و ارتفاع زمین در آن از شمال به جنوب به صورت چشم‌گیری کاهش می‌یابد، به گونه‌ای که میان بلندترین نقاط مرتفع استان تا پایین‌ترین حدود ۳ هزار متر اختلاف سطح وجود دارد. ناحیه کوهستانی استان پاورپوینت کامل تهران، جزئی از البرز مرکزی است که سراسر بخش‌های شمالی این استان را فرا گرفته است و بیش از ۵۰۰، ۱ متر از سطح دریا بلندی دارد. دیواره‌های جنوبی البرز مرکزی کاملاً در استان پاورپوینت کامل تهران قرار گرفته، ولی قله دماوند که در بخشی از دیواره میانی البرز مرکزی قرار دارد، در استان مازندران واقع است. ناحیه کوهستانی استان پاورپوینت کامل تهران از لحاظ جذب جمعیت اهمیت چندانی ندارد، اما وجود آن از نظر تأمین آب و تعدیل درجه حرارت، برای نواحی کوه‌پایه‌ای و دشت‌های استان در فصول گرم و خشک اهمیت بسیار دارد.

[۶۳] جغرافیای استان پاورپوینت کامل تهران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

[۶۴] جغرافیای استان پاورپوینت کامل تهران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

کوه‌های وِلدِر بالدِر (۲۵۳، ۴ متر)، خَرسَرک (۲۴۳، ۴ متر) و پالون گردن (۲۰۳، ۴ متر) در محدوده بخش رودبار قصران از توابع شمیرانات، کهار بزرگ (۰۱۵، ۴ متر) واقع در دهستان آدران از توابع شهرستان کرج، سیکزو (۱۰۰، ۴ متر)، در محدوده دهستان برغان از توابع شهرستان ساوجبلاغ، و قره‌داغ (۰۷۲، ۴ متر) در دهستان ابرشیوه از توابع شهرستان دماوند از بلندترین کوه‌های استان پاورپوینت کامل تهران به شمار می‌آیند.

[۶۵] ج۴‌، فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۹ش.

افزون بر این کوه‌های بلند واقع در شمال استان، کوه‌هایی پراکنده و کم‌ارتفاع در جنوب و شرق دشت پاورپوینت کامل تهران وجود دارد که کوه‌های حسن‌آباد و نمک در جنوب، بی‌بی‌شهربانو و القادر در جنوب شرقی، و بلندی‌های قصر فیروزه در شرقِ دشت پاورپوینت کامل تهران از آن جمله‌اند. ارتفاعات کوه قوچ، در جنوب رودخانه دماوند از دیگر کوه‌های پراکنده جنوب البرز در استان پاورپوینت کامل تهران است.

[۶۶] جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۴۷۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۶ش.

ناحیه کوه‌پایه‌ای استان پاورپوینت کامل تهران که عمدتاً شامل دامنه‌های جنوبی آن بخش از البرز مرکزی است که در این استان واقع است، به سبب وجود مخروط افکنه‌های متعدد، محل مناسبی برای ایجاد سکونتگاه‌های روستایی و شهری شده است؛ از این‌رو شهرها و روستاهایی بسیار در این ناحیه وجود دارد. وجود رسوبات دانه درشت و دانه‌ریز در این مخروط افکنه‌ها موجب نفوذ آب به لایه‌های زیرین زمین و تشکیل سفره‌های زیرزمینی شده است و می‌تواند آب کشاورزی و آشامیدنی مورد نیاز مردم این نواحی را تأمین کند.

[۶۷] جغرافیای استان پاورپوینت کامل تهران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

ناحیه پست و هموار استان پاورپوینت کامل تهران بخشی از نوار طولانی دشت‌های جنوبی کوهپایه‌های البرز مرکزی است که از دشت هشتگرد در غرب آغاز شده، و تا دشت ورامین در شرق ادامه می‌یابد. این دشت به‌طور کلی از رسوبات سیلابی و آبرفت‌های رودخانه‌ای کوه‌پایه‌های جنوبی البرز تشکیل شده است و از شمال به کوهپایه‌های دامنه جنوبی البرز مرکزی، و از جنوب به شوره‌زارهای حاشیه دشت کویر محدود است.

[۶۸] جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۴۷۲-۴۷۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۶ش.

پوشش گیاهی در استان پاورپوینت کامل تهران متأثر از آب و هوا، وضعیت ناهمواری‌ها، نوع خاک و منابع آبی در هر منطقه است. در مناطق شمالی استان به سبب بارش بیشتر، پوشش گیاهی مناسبی به صورت مراتع بهاری و تابستانی وجود دارد. جنگل‌های طبیعی با حدود تخمینی ۳۸ هزار هکتار نیز در این منطقه به صورت پراکنده دیده می‌شود. در ارتفاعات بیش از ۵۰۰، ۴ متر به سبب وضعیت سخت ناشی از طولانی بودن فصل سرما، ضخامت بسیار ناچیز خاک و شیب تند دامنه‌ها، پوشش گیاهیْ بسیار محدود است. در مناطق کم‌ارتفاع و خشک جنوب استان با توجه به میزان بارش کم و شوری زمین و آب، درختچه‌ها و بوته‌های شورپسند و مقاوم در برابر کم‌آبی و خشکی هوا مانند خارشتر، گز و اِشلُن می‌رویند. افزون بر این‌ها در استان پاورپوینت کامل تهران حدود ۳۵۰، ۹ هکتار جنگل‌های دست‌کاشت (پارک جنگلی) برای تلطیف هوا، جلوگیری از توسعه شهرها، جلوگیری از فرسایش خاک و ایجاد گردشگاه، کاشته شده است که درختان این پارک‌ها عمدتاً کاج، ‌اقاقیا و زبان گنجشک است.

[۶۹] جغرافیای استان پاورپوینت کامل تهران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۲۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

[۷۰] جغرافیای استان پاورپوینت کامل تهران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۳۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

۱.۲.۲ – آب و هوا

استان پاورپوینت کامل تهران به سبب موقعیت ویژه جغرافیایی از دو نوع آب و هوای متفاوت برخوردار است: یکی آب و هوای معتدل کوهستانی در نواحی مرتفع، و دیگری آب و هوای نیمه صحرایی با ویژگی‌های خاص آن در دشت‌ها و نواحی پست استان.
۳ عامل جغرافیاییِ رشته کوه‌های البرز در شمال، وزش باد‌های باران‌زای غربی، و دشت کویر در جنوب استان در ساختار کلی آب و هوای استان پاورپوینت کامل تهران نقش مؤثری دارند. از این عوامل دو عامل کویر و باد‌های باران‌زای غربی به صورت توسعه یافته و محسوس‌تری آب و هوای این استان را تحت تأثیر قرار می‌دهند و کوه‌های البرز نقش تعدیل کننده آب و هوا در مناطق کوه‌پایه‌ای را ایفا می‌کند و با اختلاف ارتفاعی که با دشت‌های جنوبی دارد. به جریانات هوایی میان کوه و دشت دامن می‌زند.
دما در استان پاورپوینت کامل تهران با کاهش ارتفاع از شمال به جنوب افزایش می‌یابد و از میزان بارندگی نیز کاسته می‌شود. میانگین بارش در کوه‌های بخش شمالی استان به بیش از ۵۰۰ میلی‌متر و در حوالی دریاچه نمک در جنوب استان به حدود ۱۰۰ میلی‌متر در سال می‌رسد. فصل بارندگی در استان پاورپوینت کامل تهران از مهر تا اسفندماه است. میزان بارندگی در دی ماه به حداکثر می‌رسد، ولی در اوایل بهار کم است و معمولاً در ماه‌های مرداد و شهریور باران نمی‌بارد. گرم‌ترین ماه‌های سال خرداد، تیر و مرداد، و سردترین آن، آذر، دی و بهمن‌ است.
عوامل مؤثر در آب و هوای استان پاورپوینت کامل تهران عبارت‌اند از: کویر به عنوان عامل منفی که به سبب آن گرما و خشکی هوا، همراه با گرد و غبار به هر سو پراکنده می‌شود، و بادهای غربی و کوه‌های البرز که از عوامل مثبت و تعدیل کننده آب و هوا به شمار می‌آیند. با این همه، میزان نفوذ بادهای غربی و اثر ارتفاع کوه‌های شمالی استان، بدان پایه نیست که اثرات آب و هوایی کویر را خنثی سازد.

[۷۱] جغرافیای استان پاورپوینت کامل تهران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

[۷۲] جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۴۷۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۶ش.

چگونگی وزش بادهای استان پاورپوینت کامل تهران با موقعیت جغرافیایی و چهره کلی عوارض آن، ارتباط نزدیکی دارد؛ جریانات عمومی هوا در این استان تابع بادهای غربی است. امتداد عمومی این جریانات با جهت کلی کوه‌های البرز تقریباً موازی است و به همین سبب تأثیر این کوه‌ها بیش‌تر به صورت کاهش سرعت متوسط باد در دره‌ها و کوه‌پایه‌های جنوبی ظاهر می‌گردد. پیشروی دامنه‌های جنوبی ارتفاعات شرق کرج سبب انحراف وزش‌های سطحی این جریانات به سوی برخی از قسمت‌های دشت‌های جنوبی مانند شهریار می‌شود و افزایش نسبی سرعت باد را در این نقاط پدید می‌آورد.

[۷۳] جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۴۷۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۶ش.

۱.۲.۳ – رودخانه‌ها

از رشته کوه‌های بلند و پر برف البرز رودخانه‌های دائمی و فصلی چندی سرچشمه می‌گیرند که اراضی استان پاورپوینت کامل تهران را آبیاری می‌کنند؛ مهم‌ترین آن‌ها عبارت است از:
۱- رودخانه کرج:
این رودخانـه با ۲۴۵ کمـ‌ درازا و حوضه آبریزی به وسعت بیش از ۵ هزار کمـ‌ ۲ از مهم‌ترین و پرآب‌ترین رودخانه‌های دامنه‌های جنوبی البرز مرکزی به شمار می‌آید. سرشاخه‌های این رودخانه به نام‌های ولایت رود (گاجره) و وارنگه از کوه‌های البرز میانی و رشته‌کوه پالون گردن واقع در شمال پاورپوینت کامل تهران و شمال شرقی کرج سرچشمه می‌گیرند. این سرشاخه‌ها در ۳ کیلومتری شرق گچسر به هم می‌پیوندند و رودخانه کرج را تشکیل می‌دهند. این رود پس از گذشتن از گچسر ریزابه‌های چندی مانند کهنه‌ده، گشنارود، شهرستانک، لانیز وکیاسر را دریافت کرده، سپس وارد دریاچه سد کرج (امیرکبیر) می‌گردد و پس از خروج از سد کرج و دریافت ریزابه‌های دیگری مانند ارنگه و کُندر از میان شهر کرج می‌گذرد و به جنوب شرقی تغییر مسیر می‌دهد و از بستر کوهستانی خارج شده، وارد جلگه کرج و شهریار می‌گردد و در آن‌جا در بستری که ژرفای آن ۶ تا ۸ متر از زمین پیرامون ژرف‌تر است، جریان می‌یابد و در حوالی شریف‌آباد ورامین با رودخانه جاجرود به هم پیوسته، به نام رودخانه بندعلی‌خان و سپس جاجرود به سوی دریاچه نمک جریان می‌یابد و به آن‌جا می‌ریزد.

[۷۴] افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، ج۲، ص۴۸۹-۴۹۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش.

[۷۵] افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، ج۲، ص۴۹۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش.

[۷۶] افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، ج۲، ص۵۰۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش.

[۷۷] فرهنگ جغرافیایی رود‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیرو‌های مسلح، ج۳، ص۳۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش.

۲- رودخانه جاجرود:
این رودخانه به درازای حدود ۱۴۰ کمـ‌ و حوضه آبریزی به وسعت ۸۰۰، ۲ کمـ‌ از کوه‌های کلون بستک در نزدیکی گرمابدر سرچشمه می‌گیرد و تا اوشان در مسیری شمال به جنوب جریان می‌یابد. در این محل رودخانه آهار به آن می‌پیوندد و سپس وارد دریاچه سد لتیان می‌گردد و پس از خروج از سد در همان مسیر جنوب، جریان می‌یابد و از روستای جاجرود می‌گذرد و در محل یوردشاه، آب رودخانه دماوند را دریافت می‌کند و سپس وارد جلگه پارچینِ ورامین شده، در آن‌جا با زهکشی‌های به عمل آمده به شعبات فراوانی تقسیم می‌شود و زمین‌های کشاورزی آن‌جا را آبیاری می‌کند؛ شاخه اصلی آن در جنوب خاوری شریف‌آباد ورامین با رودخانه کرج تلاقی کرده، تا دریاچه نمک ادامه مسیر می‌دهد.

[۷۸] افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، ج۲، ص۴۹۰-۴۹۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش.

[۷۹] بدیعی، ربیع، جغرافیای مفصل ایران، ج۱، ص۱۶۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

۳- رودخانه لار:
این رودخانه به درازای ۷۰ کمـ و حوضه آبریزی به وسعت ۲۵۰‘۱ کمـ‌ ۲ از ارتفاعات پالون‌گردن و خرسنگ در شمال شرقی استان پاورپوینت کامل تهران سرچشمه می‌گیرد و در جهت جنوب شرقی جریان می‌یابد و در مسیر خود ریزابه‌های متعددی مانند سیاه پلاس، ولی چای و آب چهل بره به آن می‌پیوندد و در منطقه پلور وارد دره هراز می‌شود و با رودخانه پلور و لاسم تلاقی می‌کند و از استان پاورپوینت کامل تهران خارج می‌شود و به دریای خزر می‌ریزد. در سال‌های اخیر برای تأمین نیاز روز افزون آب آشامیدنی مردم شهر پاورپوینت کامل تهران و آبیاری زمین‌های کشاورزی شرق استان پاورپوینت کامل تهران، سدی بر روی این رودخانه بسته شده است.

[۸۰] افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، ج۲، ص۲۶۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش.

[۸۱] فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج۲، ص۲۱۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش.

۴- طالقـان رود:
این رودخانه بـه درازای ۱۰۵ کمـ‌ و حوضه آبریـزی به وسعت حـدود ۰۰۰، ۲ کمـ ۲ از دامنه‌های کوه کهار بزرگ واقع در ۳۴ کیلومتری شمال شهر کرج سرچشمه می‌گیرد و آب‌های منطقه وسیعی از ارتفاعات البرز شامل ارتفاعات تخت سلیمان، کهار و رشته کوه طالقان را جمع‌آوری کرده، در امتداد شرق به غرب در دره عمیق طالقان جریان می‌یابد. در منطقه طالقان سدی بر روی این رودخانه بسته شده است تا افزون بر آبیاری دشت‌های پایین دست آن (دشت قزوین)، بخشی از آب آشامیدنی مردم شهر پاورپوینت کامل تهران را نیز تأمین نماید. این رود از استان پاورپوینت کامل تهران خارج می‌شود و از شمال استان قزوین می‌گذرد و به رودخـانه شاهـرود (از شـاخابـه‌های عمـده و مهـم سفیـد رود) می‌ریزد‌.

[۸۲] افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، ج۲، ص۱۲۹-۱۳۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش.

[۸۳] جغرافیای استان پاورپوینت کامل تهران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۲۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

۵- حبله رود:
این رودخانه به درازای حدود ۲۴۰ کمـ‌ و حوضه آبریزی به وسعت حدود ۵۰۰، ۲۱ کم‌ـ ۲ از ارتفاعات شمال شرقی فیروزکوه سرچشمه می‌گیرد و در ابتدای مسیر خود گورسفید خوانده می‌شود. این رودخانه در شهر فیروزکوه با رودخانه ساواشی مخلوط می‌شود و به رودخانه فیروزکوه تغییر نام می‌دهد و در حدود ۱۵ کیلومتری جنوب غربی شهر فیروزکوه در سیمین‌دشت با رودخانه نمرود تلاقی می‌کند و حبله‌رود خوانده می‌شود؛ سپس در مسیر خود آب رودخانه‌های شاه بلاغی، دره درده و دلیچای را دریافت کرده، از بنکوه می‌گذرد و از استان پاورپوینت کامل تهران خارج شده، وارد دشت گرمسار در استان سمنان می‌شود. بخش عمده‌ای از آب این رودخانه‌ به مصرف کشاورزی دشت گرمسار می‌رسد و فاضلاب آن در جنوب این دشت با رودخانه گلو تلاقی می‌کند و در ریگزارهای شمال غربی دریاچه نمک فرو می‌ریزد.

[۸۴] افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، ج۲، ص۳۷۴-۳۷۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش.

[۸۵] فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج۳، ص۱۴۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش.

[۸۶] جعفری، عباس، رودها و رودنامه ایران، ج۲، ص۱۹۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۶ش.

[۸۷] جعفری، عباس، رودها و رودنامه ایران، ج۲، ص۲۰۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۶ش.

۱.۲.۴ – اقتصاد

استان پاورپوینت کامل تهران بزرگ‌ترین قطب اقتصادی کشور است. موقعیت سیاسی ـ اداری و مرکزیت این استان و واقع بودن آن در محل تقاطع شاه‌راه‌های تجارتی که شرق و غرب و شمال و جنوب کشور را به یکدیگر متصل می‌سازد و وجود مراکز علمی و فرهنگی، دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در استان که نقش ارزنده‌ای در تربیت نیروی انسانی مورد نیاز بخش‌های مختلف اقتصادی را برعهده دارد، در کنار استعدادهای فراوان طبیعی و جاذبه‌های اقتصادی، باعث شده است که بخش عمده امکانات اقتصادی کشور در این استان متمرکز گردد.

[۸۸] آیت‌اللهی، محمدرضا، مقدمه بر صنعت استان پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۹ش.

حدود ۶۰ه از نیروی کار استان پاورپوینت کامل تهران در بخش خدمات، ۳۴ه در بخش صنعت و ۳ه نیز در بخش کشاورزی به کار مشغول‌اند.

[۸۹] سالنامه آماری استان پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۲۳، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

بیش از از واحدهای تولید صنعتی کشور در استان پاورپوینت کامل تهران قرار دارد

[۹۰] بش‌ ‌، برادران نورالدین، موقعیت جغرافیایی و اقلیمی استان پاورپوینت کامل تهران، صنعت استان پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۹ش.

و حدود ۳۳ه از شاغلان کارگاه‌های صنعتی از کل کشور در این واحدهای صنعتی به کار اشتغال دارند.

[۹۱] سالنامه آماری کشور ۱۳۷۷ش، مرکز آمار ایران، ج۱، ص۲۶۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۸ش.

صنایع استان پاورپوینت کامل تهران از لحاظ نوع تولیدات به ۷ گروه تقسیم می‌شوند:
۱- صنایع غذایی:
از جمله تولیدات صنایع غذایی می‌توان به لبنیات پاستوریزه، روغن نباتی، بیسکویت، شکلات، نان ماشینی، انواع نوشابه‌، قند و شکر، کنسرو و مربا و فرآورده‌های گوشتی اشاره کرد.
۲- صنایع نساجی و چرم‌سازی:
کارخانه‌ها و گروه‌های صنعتی بزرگی در این زمینه در استان پاورپوینت کامل تهران به فعالیت اشتغال دارند و افزون بر آن‌ها بسیاری از واحدهای تولیدی این دسته از صنایع به صورت کارگاه‌های کوچک تولیدی، به ویژه در زمینه‌های تولید کفش، تریکو و پوشاک در اطراف محل‌های تجارتی و قدیمی شهر پاورپوینت کامل تهران تمرکز یافته‌اند.
۳- صنایع سلولزی:
این صنایع شامل مؤسسات صنعتی است که به تولید کاغذ، مقوا، کارتن، کیسه و پاکت کاغذی، کاغذ دیواری، کاغذهای بهداشتی و تولیدات چوبی مانند نئوپان، فیبر، کبریت و مداد می‌پردازند.
۴- صنایع شیمیایی و دارویی:
این صنایع شامل کارخانه‌ها و کارگاه‌هایی می‌شود که به تولید دارو و مواد بهداشتی، لاستیک و پلاستیک، رنگ‌سازی، مواد شوینده، فراورده‌های نفتی و سموم دفع آفات اشتغال دارند.
۵- صنایع کانی غیرفلزی:
این دسته از صنایع به تهیه و تولید مصالح ساختمانی مانند سیمان، آجر، سرویس‌های بهداشتی منزل و شیشه می‌پردازند.
۶- صنایع فلزی:
این گروه از صنایع به تولید انواع خودرو‌های سواری، وانت، مینی‌بوس و اتوبوس، لوازم خانگی، لوله و پروفیل، در و پنجره و ساخت و تولید بسیاری دیگر از محصولات فلزی اشتغال دارند.
۷- صنایع برقی و الکترونیکی:
این گروه از صنایع به مونتاژ وسایل برقی و الکترونیکی، تولید کابل و انواع لامپ‌های روشنایی می‌پردازند.

[۹۲] جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۵۲۱-۵۲۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۶ش.

تجمع بسیاری از واحد‌های تولیدی صنعتی در استان پاورپوینت کامل تهران و استقرار پراکنده آن‌ها در سطح استان و به‌ویژه در اطراف شهر پاورپوینت کامل تهران، تأثیرات ویرانگری بر محیط زیست استان و شهر پاورپوینت کامل تهران داشته است. به منظور کاهش آلودگی‌های زیست محیطی و انتقال صنایع مزاحم و آلاینده و نیز ایجاد امکانات زیربنایی برای احداث واحد‌های صنعتی جدید تا ۱۳۷۹ش، ۷ شهرک صنعتی به نام‌های چرم‌ شهر و سالاریه، شمس‌آباد، عباس‌آباد، علی‌آباد، اشتهارد، خوارزمی و نصیرآباد در استان پاورپوینت کامل تهران ساخته شده است.

[۹۳] بش‌ ‌، برادران نورالدین، شهرک‌های صنعتی استان پاورپوینت کامل تهران، صنعت استان پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۹ش.

۱.۲.۵ – کشاورزی

بخش کشاورزی در مقایسه با دیگر بخش‌های اقتصادی استان پاورپوینت کامل تهران از سهم کمتری برخوردار است. واقع بودن اراضی وسیعی از استان در مناطق کوهستانی البرز جنوبی، کمی باران و نامتناسب بودن بارش، قرار داشتن بخش وسیعی از زمین‌های استان در حاشیه دشت کویر، اختصاص منابع آب‌های این استان به مصرف آشامیدن جمعیت انبوه و کار‌های صنعتی، اختصاص زمین‌های وسیع کشاورزی به مناطق مسکونی، کارخانه‌ها و راه‌ها، مقرون به صرفه نبودن کار‌های کشاورزی در مقایسه با دیگر بخش‌های اقتصادی از عمده‌ترین علل عدم رشد بخش کشاورزی در استان پاورپوینت کامل تهران است.

[۹۴] جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۵۱۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۶ش.

با توجه به وضعیت طبیعی، استان پاورپوینت کامل تهران را از لحاظ نوع کشاورزی می‌توان به دو ناحیه متفاوت تقسیم کرد:
الف ـ ناحیه کوهستانی معتدل: این ناحیه شامل فیروزکوه، دماوند، لواسانات، رودبار قصران، طالقان و قسمت‌هایی از شمال ساوجبلاغ است که به سبب کوهستانی بودن، محدودیت زمین‌های قابل کشت، آب و هوای سردسیری و فراوانی آب کشاورزی، مردم آن بیش‌تر به باغ‌داری و دام‌پروری اشتغال دارند و محصولات درختی مانند سیب، گوجه، گیلاس، زردآلو و هلو از مهم‌ترین محصولات این ناحیه به شمار می‌آید که از این میان سیب بیشتـرین و بالاترین میـزان بازدهـی در واحد سطـح را دارا ست.
ب ـ ناحیه دشت‌ها و کوه‌پایه‌های جنوبی البرز: این ناحیه شامل ورامین، ری، شهریار، رباط کریم، اشتهارد و بخش‌های مرکزی و جنوبی ساوجبلاغ است. بیشتر زمین‌های این ناحیه حاصل آبرفت‌ها و رسوبات ناشی از رودخانه‌های فصلی و دائمی و سیلاب‌هاست و تا جایی که مجاور با شوره‌زار‌های دشت کویر نباشد، از خاکی بارور و مناسب برای کشاورزی برخوردار است. گندم، جو، یونجه، ذرت علوفه‌ای، گوجه‌فرنگی، خیار، انواع سبزی‌ها، سیب‌زمینی، گیاهان علوفه‌ای، انگور، چغندر قند و پنبه از مهم‌ترین محصولات این ناحیه است.

[۹۵] جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، ج۱، ص۵۱۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۶ش.

از دیگر بخش‌های اقتصادی استان پاورپوینت کامل تهران، بهره‌برداری از معادن است. در ۱۳۸۲ش، ۱۱۹ معدن در این استان در حال بهره‌برداری بوده‌اند که از این میان معادن زغال سنگ، منگنز، بوکسیت، سنگ تزیینی، سنگ آهک، سنگ گچ، سولفات سدیم، باریت و سیلیس شایان ذکرند.

[۹۶] سالنامه آماری استان پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۷۱-۲۷۲، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

۱.۳ – شهرستان پاورپوینت کامل تهران

این شهرستان با ۳۱۶‘۹۶۹‘۷ تن جمعیت (۱۳۸۵ش)، مشتمل بر ۳ بخش به نام‌های مرکزی، کن، آفتاب، و مرکب از ۴ دهستان به نام‌های سیاه‌رود، سولقان، خلازیر و آفتاب، و ۳ شهر به نام‌های بومهن، پاورپوینت کامل تهران و شهرِ نوبنیادِ پردیس، به مرکزیت شهر پاورپوینت کامل تهران است.

[۹۷] درگاه ملـی آمار (مل‌، SCI).

[۹۸] نشـریه عناصـر و واحدهای تقسیمـات کشوری، وزارت کشور، دفتر تقسیمات کشوری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۵ش.

شهرستان پاورپوینت کامل تهران از شمال به شهرستان شمیرانات، از غرب به شهرستان کرج، از شرق به شهرستان دماوند و از جنوب به شهرستان‌های پاکدشت، ری، اسلامشهر و شهریار محدود است.

[۹۹] اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، به کوشش سعید بختیاری، ج۱، ص۹۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش.

شهرستان پاورپوینت کامل تهران که در کوهپایه‌های البرز مرکزی واقع است، دشتی است هموار که از شمال به جنوب از ارتفاع آن کاسته می‌شود و کوه‌هایی که ارتفاع آن‌ها از ۳۰۰‘۲ متر تجاوز نمی‌کند، در خاور آن واقع است. بخش کن که در شمال باختری آن جای دارد، ناحیه‌ای است کوهستانی که به وسیله رود سولقان آبیاری می‌گردد.

[۱۰۰] جعفری، عباس، دایره‌المعارف جغرافیایی ایران، ج۱، ص۳۱۶-۳۱۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۹ش.

کوه‌های پهن حصار (۳۷۵‘ ۳متر)، رَندان (۰۷۳‘ ۳متر)، گندم‌چال (۹۵۰‘ ۲ متر)، بندعیش (۷۶۶‘ ۲متر) و بندحصار (۶۳۲‘۲متر) بلندترین کوه‌های شهرستان پاورپوینت کامل تهران هستند، و جملگی در دهستان سولقان از توابع بخش کن واقع‌اند. کوه‌های توچال (۹۵۷‘ ۳ متر)، سوهانک (۷۶۷‘ ۳ متر)، کلک‌چال (۳۲۰‘ ۳ متر) و دارآباد (۷۶۵‘ ۲ متر) با فاصله اندکی در شمال شهرستان پاورپوینت کامل تهران و در محدوده شهرستان شمیرانات جای دارند.

[۱۰۱] ج۴، جم‌ ‌، فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۹ش.

رودهای جاری در این شهرستان از رشته‌کوه البرز سرچشمه می‌گیرند. رودخانه‌دارآباد به‌طول ۱۵ کمـ‌ از رودخانه‌های مستقل حوضه دریاچه نمک است که از کوه‌های سیاه‌آب و دارآباد در شمال شهرستان پاورپوینت کامل تهران سرچشمه می‌گیرد و پس از گذشتن از داخل شهر پاورپوینت کامل تهران توسط کانال‌های بتونی به جنوب شهر جریان می‌یابد و پس از مشروب ساختن زمین‌های کشاورزی، سرانجام در دشت‌های جنوب شهرستان فرو می‌رود.

[۱۰۲] فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج۳، ص۱۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش.

رودخانه جعفرآباد (اوسون)، از شاخابه‌های رودخانه جاجرود به‌طول ۶۰ کمـ‌، از کوه‌های کلک‌چال وتوچال سرچشمه‌می‌گیرد و پس ازگذشتن ازگلاب‌دره و آبادی‌های ‌تنگ، پس قلعه، ‌سربند و دربند وارد شهرپاورپوینت کامل تهران‌می‌شود و به رودخانه سرخه‌حصار می‌پیوندد و به سوی شهر ری جریان می‌یابد و سرانجام در حوالی دهکده تخته چنگی به رودخانه جاجرود می‌ریزد.

[۱۰۳] افشیـن، یدالله، رودخانه‌های ایران، ج۲، ص۴۹۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش.

[۱۰۴] فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج۳، ص۱۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش.

رودخانه‌درکه، ‌ از ‌شاخابه‌های رودخانه‌کن‌به‌طول ۳۲کمـ‌، از دامنه باختری ارتفاعات توچال سرچشمه می‌گیرد و در جهت جنوب جریان می‌یابد و از غرب پاورپوینت کامل تهران می‌گذرد و شاخابه‌های کوچکی مانند فرحزاد و حصارک را دریافت می‌دارد و در جنوب باختری پاورپوینت کامل تهران به رودخانه کن می‌ریزد. این رودخانه دارای جریانی فصلی است و در تابستان‌ها معمولاً خشک می‌شود.

[۱۰۵] افشیـن، یدالله، رودخانه‌های ایران، ج۲، ص۴۹۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش.

[۱۰۶] فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج۳، ص۲۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش.

رودخانه کن (سولقان) از ریـزابـ‌ه‌های رودخـانـه کـرج بـه طـول ۴۵ کمـ‌ است که از ارتفاعات توچال سرچشمه می‌گیرد و در جهت جنوب باختری جاری می‌شود. این رودخانه، پس از گذشتن از روستاهای امامزاده داوود، کیگاه و دره‌ای عمیق، وارد اراضی سولقان می‌گردد، از کن می‌گذرد و در جنوب باختری پاورپوینت کامل تهران به رودخانه کرج می‌پیوندد. رودخانه کن در کوهستان دارای آب دائمی، ولی در دشت، رودخانه‌ای فصلی است.

[۱۰۷] افشیـن، یدالله، رودخانه‌های ایران، ج۲، ص۴۹۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش.

شهرستان پاورپوینت کامل تهران به سبب ویژگی‌های جغرافیایی، از آب و هوایی متنوع برخوردار است. این شهرستان در قسمت‌های جنوبی دارای آب و هوایی متمایل به گرم و خشک، در نواحی مرکزی دارای آب و هوایی معتدل، و در نواحی شمالی دارای آب و هوایی متمایل به سرد با زمستان‌هایی سرد و تابستان‌هایی معتدل است.

[۱۰۸] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج۳۸، ص۷۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش.

میانگین بارندگی سالانه در شهرستان پاورپوینت کامل تهران حدود ۲۱۶ میلیمتر است. ماه‌های آذر و دی پرباران‌ترین ماه‌ها هستند و در طول تابستان هوا خشک و بدون بارندگی است.

[۱۰۹] جغرافیای کامل ایران، به کوشش عبدالرضا فرجی، ج۱، ص۴۷۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۶ش.

۱.۲.۴ – اقتصاد

شهرستان پاورپوینت کامل تهران از بزرگ‌ترین کانون‌های اقتصادی و صنعتی ایران به شمار می‌آید. از ۷۹۴‘۱۰۸ واحد تولیدات صنعتی در استان پاورپوینت کامل تهران در ۱۳۸۱ش، ۵۸۰‘۶۸ واحد تولیدات صنعتی در شهرستان پاورپوینت کامل تهران واقع بوده است.

[۱۱۰] سالنامه آماری استان پاورپوینت کامل تهران ۱۳۸۳ش، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۳۰۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

۱.۳.۲ – صنعت

صنایع شهرستان پاورپوینت کامل تهران از نظر تنوع به ۳ گروه صنایع سنگین، صنایع سبک و صنایع دستی تقسیم می‌شود:
۱. صنایع سنگین که شامل خودروسازی، ماشین‌سازی، ریخته‌گری و آهنگری، گروه نورد و تغییر شکل فلزات است.
۲. صنایع سبک مشتمل بر صنایع غذایی و قند، نساجی و چرم، صنایع سلولزی، شیمیایی و دارویی، کانی غیرفلزی، فلزی، برق و الکترونیک و از این دست.
۳. صنایع‌دستی شامل‌ منبت‌کاری، خطاطی، قالی وگلیم‌بافی، خاتم‌سازی، قلم‌زنی، طراحی، کاشی و سرامیک‌سازی، نقاشی و مجسمه‌سازی.

[۱۱۱] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج۳۸، ص۷۲-۷۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش.

۱.۳.۳ – معدن

از مهم‌ترین معادن قابل استخراج شهرستان پاورپوینت کامل تهران، می‌توان‌ به‌ معدن‌ سنگ‌ آهک مسگرآباد وغنی‌آباددرکوه ‌مسگرآباد واقع در خاور پاورپوینت کامل تهران، معادن سنگ سبز بدل آباد و درکه در ۳ کیلومتری شمال باختر اوین، و معدن سنگ سبز فرحزاد در شمال کن اشاره کرد.

[۱۱۲] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج۳۸، ص۷۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش.

۱.۲.۵ – کشاورزی

اگر چه به علت توسعه شهر پاورپوینت کامل تهران طی سال‌های متمادی، بیشتر زمین‌های زراعتی و باغ‌ها به اماکن مسکونی بدل شده است، اما هنوز هم در مناطق روستایی، زمین‌های مزروعی و باغ‌ها از این آفت مصون مانده است. برای آبیاری زمین‌های کشاورزی و باغ‌ها معمولاً از آب کاریز‌ها، چشمه‌سار‌ها، چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق و نیز آب سدهای امیرکبیر (کرج)، لتیان و لار استفاده می‌شود.

[۱۱۳] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج۳۸، ص۷۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش.

[۱۱۴] اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، به کوشش سعید بختیاری، ج۱، ص۹۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش.

افزون بر کشاورزی، دامداری صنعتی نیز یکی دیگر از فعالیت‌های اقتصادی شهرستان پاورپوینت کامل تهران است. گوسفند و بره، بز و بزغاله، گاو و گوساله و نیز در مقیاس بسیار محدود گاومیش و شتر از انواع دام‌های پرورشی این شهرستان است.

[۱۱۵] آمارنامه استان پاورپوینت کامل تهران (۱۳۷۷ش)، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۳۳۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۸ش.

[۱۱۶] آمارنامه استان پاورپوینت کامل تهران (۱۳۷۷ش)، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۳۳۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۸ش.

پرورش مرغ‌های گوشتی، تخم‌گذار و مادر، همچنین پرورش ماهی‌های گرم‌آبی در شهرستان پاورپوینت کامل تهران به صورت صنعتی رواج دارد.

[۱۱۷] آمارنامه استان پاورپوینت کامل تهران (۱۳۷۷ش)، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۳۴۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۸ش.

در سال‌های اخیر مراکز پرورش شترمرغ و بلدرچین نیز به مجتمع‌های پرورش طیور اضافه شده است.

[۱۱۸] یادداشت‌های علی‌محمد مرادیان منفرد.

فراورده‌های ‌مجتمع‌های‌ دامپروری و مرغداری‌ها در سطحی وسیع توزیع می‌شود، ولی پاسخگوی مصرف جمعیت انبوه شهر پاورپوینت کامل تهران و دیگر شهرها و شهرک‌های مجاور آن نیست.

[۱۱۹] جغرافیای کامل ایران، به کوشش عبدالرضا فرجی، ج۱، ص۵۱۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۶ش.

۱.۳.۵ – شهرستان‌ها

شهرستان‌های شهر پاورپوینت کامل تهران عبارتند از:

۱.۳.۵.۱ – شهر بومهن

این شهر با ۰۲۳‘ ۴۳ تن جمعیت (۱۳۸۵ش)، در °۵۱ و ´۵۲ طول و °۳۵ و´۴۵ عرض جغرافیایی در ارتفاع ۷۷۰‘۱ متری از سطح دریا، در ۴۶ کیلومتری خاور پاورپوینت کامل تهران واقع است و به فاصله اندکی (۳ کم‌ـ) در خاور آن شهر رودهن قرار دارد.

[۱۲۰] جعفری، عباس، دایره‌المعارف جغرافیایی ایران، ج۱، ص۲۱۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۹ش.

کوه گرم‌دره (۵۵۰‘۲ متر) و بلندی‌های اوزون تپه از مهم‌ترین ارتفاعات اطراف این شهر است.

[۱۲۱] درگاه ملـی آمار (مل‌، SCI).

[۱۲۲] پاورپوینت کامل تهران، ص۴۷۲، جعفری، عباس، کوه‌ها و کوه‌نامه ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۱۲۳] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج۳۸، ص۵۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش.

رودخانه ایرا از ریزابه‌های رود دماوند، از کوه گرم‌دره سرچشمه می‌گیرد

[۱۲۴] پاورپوینت کامل تهران، ص۴۷۲، جعفری، عباس، کوه‌ها و کوه‌نامه ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

و در نیمه‌های مسیر خود به سمت‌دریاچه‌نمک قم، آنجا که جاده پاورپوینت کامل تهران ـ آمل‌آن‌ را قطع می‌کند، با تغییر نام به سیاه‌رود از خاور بومهن عبور می‌کند.

[۱۲۵] جعفری، عباس، رودها و رودنامه ایران، ج۱، ص۱۱۶-۱۱۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۶ش.

[۱۲۶] جعفری، عباس، دایره‌المعارف جغرافیایی ایران، ج۱، ص۲۱۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۹ش.

[۱۲۷] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج۳۸، ص۵۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش.

آب و هوای بومهن معتدل مایل به سرد و خشک است.

[۱۲۸] جعفری، عباس، رودها و رودنامه ایران، ج۱، ص۱۱۶-۱۱۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۶ش.

گندم و جو از مهم‌ترین محصولات کشاورزی این منطقه است.

[۱۲۹] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج۳۸، ص۵۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش.

یافته‌های‌باستان‌شناسان در کاوش‌های به عمل آمده در اصلان‌تپه در نزدیکی بومهن، پیشینه تاریخی این منطقه را به اواخر دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی می‌رساند.

[۱۳۰] سلیمی مؤید، سلیم، سیمای میراث فرهنگی پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

اصطخری در سده ۴ق/۱۰م از شهری به نام بامهند (نامهند) بر سر راه ری به طبرستان نام برده است.

[۱۳۱] اصطخری، ابراهیم، مسالک ‌الممالک، ج۱، ص۲۱۴، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۸۷۰م.

مقدسی

[۱۳۲] مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، ج۱، ص۳۷۲، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۶م.

و یاقوت حموی

[۱۳۳] حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۱، ص۴۸۱.

از آن شهر با نام بامهر یاد کرده‌اند. برخی از محققان این نام‌ها را تصحیفی از بومهن می‌دانند.

[۱۳۴] مشکور، محمدجواد، جغرافیای تاریخی ایران باستان، ج۱، ص۳۳۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

با این حال، از تاریخ این منطقه تا دوره قاجاریه آگاهی‌های چندانی در دست نیست. در منابع دوره قاجاریه از این شهر با نام بوم‌هند نیز یاد شده است.

[۱۳۵] ناصرالدین‌شاه، روزنامـه سفر مازندران، ج۱، ص۲۷۰، تهـران، ۱۳۵۶ش.

[۱۳۶] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه‌ البلدان، ج۳، ص۱۷۷۱، به کوشش عبدالحسین نوایـی و هاشـم محـدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۱۳۷] گوبینو، ژ آ، تاریخ ایرانیان، ج۱، ص۱۸۲، ترجمه ابوتراب خواجه‌نوریان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۴ش.

به گزارش عبدالله مستوفی بومهن در دوره سلطنت محمدشاه قاجار (۱۲۵۰-۱۲۶۴ق/۱۸۳۴-۱۸۴۸م) جزو املاک خالصه‌ محسوب ‌شده، و به عنوان تیول به دسته سواران کردبچه واگذار گردیده بود.

[۱۳۸] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۱، ص۴۸۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

ناصرالدین شاه در سفر خود به مازندران در ۱۲۹۲ق/۱۸۷۵م، از بومهن گذر کرده، و در سفرنامه خود فاصله آن‌ را تا دماوند ۳ فرسخ و نیم ذکرکرده است. به نوشته او بومهن در آن زمان در تملک شخصی به نام جناب آقا بوده است.

[۱۳۹] ناصرالدین‌شاه، روزنامـه سفر مازندران، ج۱، ص۲۷۰-۲۷۲، تهـران، ۱۳۵۶ش.

گوبینو در سفرنامه خود بومهن و باغ‌های مجاور آن را به شهر پریان و امکنه سحر و جادو تشبیه کرده است.

[۱۴۰] گوبینو، ژ آ، تاریخ ایرانیان، ج۱، ص۱۸۲، ترجمه ابوتراب خواجه‌نوریان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۴ش.

پولاک در سفرنامه خود از بومهن و تپه‌های رسوبی اطراف آن نام برده است.

[۱۴۱] پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ج۱، ص۴۲۱، ترجمه کیکاووس جهانداری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

اعتمادالسلطنه در مرآه ‌البلدان از سردی هوا و پرآبی رود بومهن سخن گفته است.

[۱۴۲] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه‌ البلدان، ج۲، ص۱۰۱۲، به کوشش عبدالحسین نوایـی و هاشـم محـدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

به گزارش او پلی محکم توسط حاجی میرزا بیک، از فراشان خلوت ناصرالدین شاه، بر آن رود بسته شده بود تا در مواقع طغیان رود، ارتباط پاورپوینت کامل تهران و مازندران قطع نشود.

[۱۴۳] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه‌ البلدان، ج۴، ص۱۸۹۶، به کوشش عبدالحسین نوایـی و هاشـم محـدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

غلامحسین افضل‌الملک که در اواخر دوره‌ قاجاریه‌ از بومهن‌ دیدار کرده، آن را از توابع دماوند برشمرده، و آن‌جا را بسیار آباد با رودی پرآب و کاروان‌سراها، قهوه‌خانه‌ها، باغستان‌های پرمیوه و خانه‌های خوب توصیف کرده است. به نوشته او محصولات کشاورزی اراضی بومهن سالانه بالغ بر ۳۰۰ خروار غله به جز میوه‌های درختی بوده است که در تملک بانوی عظمی، یکی از دختران ناصرالدین شاه، و فرزندان او قرار داشته است.

[۱۴۴] افضل‌الملک، غلامحسین، سفر مازندران و وقایع مشروطه، ج۱، ص۱۷-۲۰، به کوشش حسین صمدی، قائم‌شهر، ۱۳۷۳ش.

[۱۴۵] افضل‌الملک، غلامحسین، سفر مازندران و وقایع مشروطه، ج۱، ص۸۵، به کوشش حسین صمدی، قائم‌شهر، ۱۳۷۳ش.

به گزارش عبدالله مستوفی در دوره سلطنت احمد شاه قاجار بومهن از املاک سردار سپه بوده است.

[۱۴۶] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۳، ص۳۴۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

۱.۳.۶ – شهر پردیس

طرح جامع این شهر نوبنیاد، در ۱۳۷۴ش به منظور جذب سرریز جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی کلان‌شهر پاورپوینت کامل تهران و دیگر کانون‌های جمعیتی محور خاوری پایتخت به تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران رسید و ساخت و ساز در آن از همان سال در قالب بنا‌های آپارتمانی و ویلایی در مقیاس گسترده آغاز گردید. وسعت این شهر حدود دو هزار هکتار تعیین شده است که از آن میان ۸۰۰ هکتار به منطقه آموزشی و تحقیقاتی اختصاص دارد که پذیرای فعالیت‌های تخصصی، علمی و مراکز آموزشی است و نقش نخستین پارک بزرگ فناوری ایران را برعهده دارد. ناحیه تحقیقاتی و صنعتی این شهر در جنوب محور ارتباطی پاورپوینت کامل تهران ـ آبعلی واقع است و ناحیه مسکونی آن در دامنه کوهپایه‌های شمالی آن جای گرفته است. ناحیه مسکونی به وسیله شبکه اصلی معابر و دیگر تأسیسات به ۵ فاز شهری تقسیم شده است.
بر پایه برنامه‌ریزی‌های موجود پیش‌بینی شده است که این شهر تا ۱۳۹۵ش، ۲۰۰ هزار تن سکنه را در خود جای دهد. این شهر در ۳۰ کیلومتری خاور پاورپوینت کامل تهران و در مسیر راه پاورپوینت کامل تهران ـ آمل قرار دارد

[۱۴۷] نگاهی به شهرهای جدید ایران، به کوشش مرتضی طلاچیان، ج۱، ص۴۴-۴۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

و در سرشماری ۱۳۸۵ش دارای ۳۷۴‘۲۵ تن جمعیت بوده است.

[۱۴۸] درگاه ملـی آمار (مل‌، SCI).

۲ – تاریخ پاورپوینت کامل تهران

هرچند در هیچ‌یک از منابع مکتوب پیش از اسلام و یا دو سده نخستین اسلامی نامی از پاورپوینت کامل تهران دیده نمی‌شود، اما یافته‌های باستان‌شناختی و شواهد توپوگرافیکی و اقلیمی، مؤید آن است که زمین‌های واقع میان ارتفاعات توچال در شمال پاورپوینت کامل تهران و چشمه‌علی در ری باستان (که بعد‌ها هسته اولیه شهر پاورپوینت کامل تهران در آن محدوده شکل گرفت و گسترش یافت) در اعصار پیش از تاریخ خالی از سکنه نبوده است. در واقع آب‌هایی که بر اثر ذوب شدن برف‌های قله توچال به جلگه پاورپوینت کامل تهران جاری می‌شود و یا برف و باران‌هایی که از زمین‌های بلند شمال به جلگه پست پاورپوینت کامل تهران فرو می‌ریزد، شرایط زیست‌محیطی مناسبی را برای نخستین اقوام کشاورز که دست از شکار کشیده، و در جست‌و‌جوی محل‌های مناسب برای کشاورزی بودند، فراهم کرده بوده است.
یافته‌های باستان‌شناختی در چشمه‌علیِ ری، دروس و به‌ویژه قیطریه واقع در شمال پاورپوینت کامل تهران از وجود جمعیت‌هایی در این منطقه از حدود ۸ هزار سال پیش حکایت می‌کند.

[۱۴۹] کامبخش‌فرد، سیف‌الله، نگاهی به پاورپوینت کامل تهران در سه هزار سال پیش، ج۱، ص۸، ترجمه کلود کرباسی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

این تمدن که به واسطه استفاده گسترده مردم این ناحیه از سفال‌هایی به رنگ قرمز که بدون چرخ سفالگری ساخته شده‌اند، به «تمدن سفال قرمز» معروف است،

[۱۵۰] کامبخش‌فرد، سیف‌الله، کاوش در قبور باستانی قیطریه، ج۱، ص۶۷، باستان‌شناسی و هنر ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۸ش، شم‌ ۲.

تقریباً تا ۵ هزار سال بعد ادامه داشت. در پایان هزاره ۲ق‌م (تقریباً میان ۱۲۰۰-۸۰۰ ق‌م)، تازه‌واردانی که بارزترین مشخصه آن‌ها استفاده از سفال‌هایی به رنگ خاکستری تیره است، و به باور بیش‌تر دانشمندان منشأ آریایی داشتند، جای مردم متعلق به تمدن سفال قرمز را گرفتند. آثار قابل توجهی از صاحبان تمدن سفال خاکستری در حوزه پاورپوینت کامل تهران مانند خوجیر پاورپوینت کامل تهرانپارس، فشاپویه (پشاپویه)، حصارکِ شمیران، پل رومی، اوین، فرودگاه امام خمینی، دروس، بوستان پنجم سلطنت‌آباد (پاسداران)، عباس‌آباد و قیطریه یافت شده است.

[۱۵۱] عدل، شهریار، باغ مسکونی یا پاورپوینت کامل تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۱۲، پاورپوینت کامل تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

[۱۵۲] کامبخش‌فرد، سیف‌الله، پاورپوینت کامل تهران سه هزار و دویست ساله بر اساس کاوش‌های باستان‌شناسی، ج۱، ص۱۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش.

بیشتر این آثار در محدوده پاورپوینت کامل تهران امروزی‌ به‌طور اتفاقی و به هنگام کار‌های ساختمانی یافت شده، و سپس مورد توجه باستان‌شناسان قرار گرفته است.
به دلیل ساخت و ساز‌های در هم تنیده شهر پاورپوینت کامل تهران، و محدودیت‌های فراوانی که باستان‌شناسان در کاوش‌های خود با آن‌ها روبه‌رو هستند، تاکنون آثاری از دوره‌های تاریخی که نشان دهد هسته اولیه شهر پاورپوینت کامل تهران در چه زمانی شکل گرفته، به دست نیامده است. زمانی به پیروی از دخویه تصور می‌شد که نام پاورپوینت کامل تهران در آثار جغرافیانویسانی چون اصطخری،

[۱۵۳] اصطخری، ابراهیم، مسالک الممالک، ج۱، ص۲۰۹، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۸۷۰م.

ابن حوقل

[۱۵۴] ابن حوقل، محمد، صوره الارض، ج۲، ص۳۷۹، به کوشش کرامرس، لیدن، ۱۹۳۸م.

و مقدسی

[۱۵۵] مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، ج۱، ص۳۸۶، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۶م.

به صورت «بهزان» و یا «بهنان» یاد شده، و این نام‌ها تصحیف و یا تحریفی از نام پاورپوینت کامل تهران است؛ اما این تفسیر نادرست می‌نماید، خاصه که یاقوت از بهزان و طهران هر دو یاد کرده است. به نوشته او «بهزان» در ۶ فرسنگی ری واقع بوده است و خرابه‌هایی باستانی در آن وجود داشته که در آن روزگار احتمال می‌داده‌اند آن‌جا ری قدیم باشد

[۱۵۶] حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۱، ص۵۱۵.

در حالی‌که به نوشته همو «طهران» قریه‌ای در یک فرسنگی ری بوده است.

[۱۵۷] حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۴، ص۵۱.

علاوه بر آن بعید است همه‌ جغرافیانویسان متقدم نام محرَّفِ پاورپوینت کامل تهران را به صورت بهزان یا بهنان نوشته باشند

[۱۵۸] عدل، شهریار، باغ مسکونی یا پاورپوینت کامل تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۱۳، پاورپوینت کامل تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

در حالی که نسبت «پاورپوینت کامل تهرانی» در منابع کهن وجود داشته است.
ظاهراً نام پاورپوینت کامل تهران نخستین بار در نام و نشان محمد بن حمّاد پاورپوینت کامل تهرانی رازی، از محدثان و رجال نامدار سده ۳ق/۹م آمده است. او که در ری، بغداد، مصر و شام حدیث می‌گفت، در ۲۶۱ق و یا به روایتی ۲۷۱ق در عسقلان شام درگذشت.

[۱۵۹] ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، ج۷، ص۲۴۰، بیروت، ۱۳۷۲ق/۱۹۵۲م.

[۱۶۰] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۲، ص۲۷۰، بیروت، دار الکتب العلمیه.

[۱۶۱] سمعانی، عبدالکریم، الانساب، ج۹، ص۱۰۶.

[۱۶۲] ابن جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، ج۱۲، ص۱۷۰.

[۱۶۳] ابن جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، ج۱۲، ص۲۴۷.

وجود این نسبت در سده ۳ق مؤید آن است که قریه یا روستای پاورپوینت کامل تهران دست‌کم در نخستین سده‌های دوره اسلامی، و به اقرب احتمال بسیار پیش از آن وجود داشته است.

[۱۶۴] عدل، شهریار، باغ مسکونی یا پاورپوینت کامل تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۱۴، پاورپوینت کامل تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

به هر حال تا پیش از حمله مغول، پاورپوینت کامل تهران به صورت روستایی نه چندان معتبر باقی بود و برپایه اسناد و مدارک تاریخی، روستاهای همسایه آن همچون دولاب، تجریش و حتی ونک (ایوان) از شهرت بیشتری نسبت به آن برخوردار بودند.

[۱۶۵] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی و فرهنگی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۳۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش.

بیهقی در شرح لشکرکشی سلطان محمود غزنوی در ۴۲۱ق/ ۱۰۳۰م به ری می‌نویسد: «چون به ری رسیدند، امیرمحمود به دولاب فرو آمد بر راه طبرستان نزدیک شهر (ری)، و امیرمسعود به علی‌آباد لشکرگاه ساخت بر راه قزوین، و میان هر دو لشکر مسافت نیم فرسنگ بود».

[۱۶۶] بیهقی، ابوالفضل، تاریخ بیهقی، ج۱، ص۱۳۴، به کوشش قاسم غنی و علی‌اکبر فیاض، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۴ش.

این نکته که بیهقی در شرح این رویداد نامی از پاورپوینت کامل تهران نبرده است، نشان می‌دهد که شهرت دو روستای دولاب (امروزه محله‌ای در جنوب شرقی پاورپوینت کامل تهران) و علی‌آباد (محله‌ای در جنوب پاورپوینت کامل تهران کنونی) در نیمه نخست سده ۵ ق بیش‌تر از دهکده همسایه آن‌ها یعنی پاورپوینت کامل تهران بوده است. اما از سده ۶ ق بدین‌سو پاورپوینت کامل تهران اندک‌اندک نام و شهرتی یافت، و مورخان و جغرافیانویسان در آثار خود از آن سخن به میان آوردند که برپایه نوشته‌های آنان می‌توان تحولات آن روستا را تا حدی مورد بررسی قرار داد.

[۱۶۷] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی و فرهنگی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۳۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش.

ابن بلخی در اوایل سده ۶ ق/۱۲م (پیش از ۵۱۰ ق) در فارس‌نامه از «انار طهرانی» نام برده، و آن ‌را ستوده است.

[۱۶۸] ابن بلخی، فارس‌نامه، به کوشش لسترنج و نیکلسن، ج۱، ص۱۳۴، کیمبریج، ۱۳۳۹ق/۱۹۲۱م.

محمد بن محمود طوسی، صاحب کتاب عجایب المخلوقات،

[۱۶۹] طوسی، محمد، عجایب المخلوقات، ج۱، ص۲۲۶، به کوشش منوچهر ستوده، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

و سمعانی در الانساب

[۱۷۰] سمعانی، عبدالکریم، الانساب، ج۹، ص۱۰۳.

در میانه‌های سده ۶ ق نیز از مرغوبیت انار پاورپوینت کامل تهران یاد کرده‌اند، بدون آن‌که توصیفی از اوضاع و احوال آن‌جا ارائه کرده باشند. در نیمه دوم همین سده پاورپوینت کامل تهران مشهورتر از دولاب بوده است؛ زیرا ظهیرالدین نیشابوری در سلجوق‌نامه اشاره کرده است که در این سال (۵۶۱ ق/ ۱۱۶۶م) «ارسلان بن طغرل از ری کوچ کرد و بر سر دولاب طهران نزول فرمود».

[۱۷۱] نیشابوری، ظهیرالدین، سلجوق‌نامه، ج۱، ص۷۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۲ش.

راوندی صاحب کتاب راحه الصدور نیز همین واقعه را با کمی اختلاف گزارش کرده است.

[۱۷۲] راوندی، محمد، راحه الصدور، ج۱، ص۲۹۳، به کوشش محمد اقبال، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۳ش.

یاقوت حموی نخستین کسی است که درباره اوضاع و احوال پاورپوینت کامل تهران آگاهی‌های نسبتاً مفصل و جالب به دست داده است. او که در ۶۱۷ ق/۱۲۲۰م از پیشاپیش سپاهیان مغول می‌گریخت، به ری رسید و با آن‌که خود تصریح کرده که در مدت اقامتش در ری از پاورپوینت کامل تهران بازدید نکرده، اما به نقل از یکی از مردم ری، روستای پاورپوینت کامل تهران را چنین وصف کرده است: میان این دو یک فرسنگ فاصله است. پاورپوینت کامل تهران روستایی بزرگ است که در زیرزمین بنا شده، و هیچ‌کس نمی‌تواند به خانه اهالی آن دسترسی یابد، مگر آن‌که خودِ اهالی آن بخواهند. بارها اتفاق افتاده که برضد سلطان سر به شورش برداشته‌اند و او چاره‌ای نداشته است، جز آن‌که آنان را با حیله به دام اندازد. در این روستا ۱۲ محله وجود دارد که اهالی آن‌ها پیوسته با یکدیگر در جنگ و ستیزند و ساکنان یک محله به دیگر محله‌ها نمی‌روند. در پاورپوینت کامل تهران باغ‌ها و بستان‌های درهم‌تنیده بسیار هست که مانع تاخت و تاز ناگهانی مهاجمان می‌شود.

[۱۷۳] حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۴، ص۵۱.

اشارات یادشده را زکریای قزوینی در نیمه دوم سده ۷ق تأیید و تکمیل کرده است. به گزارش او در آن روزگار که چند دهه از حمله مغولان به ری می‌گذشته، پاورپوینت کامل تهران روستایی بزرگ و پرجمعیت به شمار می‌رفته، و در باغ‌های انبوه آن انواع میوه‌های ممتاز به عمل می‌آمده است. او نیز همچون یاقوت به خانه‌های زیرزمینی پاورپوینت کامل تهرانی‌ها اشاره، و آن‌ها را به سوراخ موش کور تشبیه کرده است

[۱۷۴] قزوینی، زکریا، آثار البلاد، ص۳۴۰، بیروت، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م.

ورود به این خانه‌های زیرزمینی که دسترسی به آن‌ها فقط از طریق دهلیزهای تنگ و تاریک میسر بوده، در واقع مهم‌ترین ابزار دفاعی روستای بدون حصار پاورپوینت کامل تهران به شمار می‌رفته است،

[۱۷۵] عدل، شهریار، باغ مسکونی یا پاورپوینت کامل تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۱۵، پاورپوینت کامل تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

به نوشته زکریای قزوینی

[۱۷۶] قزوینی، زکریا، آثار البلاد، ص۳۴۰، بیروت، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م.

مردم پاورپوینت کامل تهران به هنگام تهاجم دشمنان در این خانه‌های زیرزمینی پناه می‌گرفتند و از نظرها ناپدید می‌شدند و دشمن پس از چند روز که کسی را نمی‌یافت، به ناچار آن‌جا را ترک می‌کرد. از سویی دیگر این خانه‌های زیرزمینی صاحبانشان را از گرمای شدید تابستان و سرمای زمستان پاورپوینت کامل تهران محافظت می‌کرد.

[۱۷۷] معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

با همه این احوال، بعید است که همه خانه‌های پاورپوینت کامل تهران یکسره زیرزمینی ‌بوده باشد. بدون تردید بعضی از خانه‌ها دست‌کم دارای ساختمانی مختصر در سطح زمین بوده‌اند؛ برای مثال اتاقی داشته‌اند که به تونل ورودی راه داشته است. دیوار دور باغ‌ها و جالیز‌هایی که خانه‌های زیرزمینی میان آن‌ها قرار داشته‌اند، مانعی نسبتاً مستحکم بوده، و نقش دفاعی را در برابر دشمنان داخلی و خارجی ایفا می‌کرده است. البته دست‌کم در میان بزرگان شهر کسانی بوده‌اند که حتی اگر خانه‌ای عادی نداشته‌اند، حداقل خانه‌ای داشته‌اند که بخشی از آن در سطح زمین بوده است.

[۱۷۸] عدل، شهریار، باغ مسکونی یا پاورپوینت کامل تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۱۶، پاورپوینت کامل تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

پس از ویرانی ری به دست مغولان در ۶۱۷ ق/۱۲۲۰م و اضمحلال آن در دوره ایلخانان مغول، شمار بسیاری از مردم ری و شاید روستاهای پیرامون آن به پاورپوینت کامل تهران مهاجرت کردند و به یقین همه این مهاجران در کار معماری و خانه‌سازی ذوق و سلیقه مشترکی با ساکنان بومی پاورپوینت کامل تهران نداشتند؛ از این‌رو، خیلی زود و پس از چند دهه پاورپوینت کامل تهران به شهری بدل شد که ویژگی چشمگیر آن، دیگر خانه‌های زیرزمینی‌اش نبود.

[۱۷۹] عدل، شهریار، باغ مسکونی یا پاورپوینت کامل تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۱۷، پاورپوینت کامل تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

به گزارش حمدالله مستوفی پاورپوینت کامل تهران در نیمه نخست سده ۸ ق/۱۴م و در اواخر فرمانروایی ایلخانان، روستایی معتبر از توابع غار (یکی از ۴ ناحیه تومان ری) به شمار می‌رفته است.

[۱۸۰] مستوفی، حمدالله، نزهه القلوب، ج۱، ص۵۳-۵۵، به کوشش لسترنج، لیدن، ۱۳۳۱ق/۱۹۱۳م.

۲.۱ – دوره ایلخانان

پس از افول ورامین در رویدادهای اواخر سده ۸ ق که در دوره ایلخانان جای شهر ری را گرفته بود و مرکزیتِ تومان ری را داشت، پاورپوینت کامل تهران رونق و اعتباری دو چندان یافت،

[۱۸۱] آذری دمیرچی، علاءالدین، جغرافیای تاریخی ورامین، ج۱، ص۱۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۸ش.

[۱۸۲] آذری دمیرچی، علاءالدین، جغرافیای تاریخی ورامین، ج۱، ص۱۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۸ش.

چنان‌که کلاویخو، فرستاده هانری سوم پادشاه اسپانیا به دربار امیرتیمور گورکانی (که بر سر راه خود به سمرقند در ۸۰۷ق/۱۴۰۴م چنـد روزی را در تهـران به سر بـرده) آنجا را شهر خوانده است.

[۱۸۳] Clavijo، RG، Narrative of the Embassy، ج۱، ص۹۸، tr CR، Markham، New Delhi، ۲۰۰۱.

این مطلب مؤید آن است که اهالی محل هم در آن هنگام پاورپوینت کامل تهران را شهر می‌خوانده‌اند.

[۱۸۴] عدل، شهریار، باغ مسکونی یا پاورپوینت کامل تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۲۰-۲۱، پاورپوینت کامل تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

کلاویخو پاورپوینت کامل تهران را شهری بزرگ، خرم و فرح‌زا وصف کرده که بر گرد آن دیواری نبوده، و در آن همه‌گونه وسایل آسایش یافت می‌شده است. به گزارش همو پاورپوینت کامل تهران در آن زمان در قلمرو حکومت سلیمان میرزا، داماد تیمور گورکانی قرار داشته است. مقر این امیر تیموری شهر ورامین بوده که کلاویخو آن را شهری بزرگ، اما با خانه‌های اغلب خالی از سکنه و غیرمسکونی توصیف کرده است.

[۱۸۵] Clavijo، RG، Narrative of the Embassy، ج۱، ص۱۸۲، tr CR، Markham، New Delhi، ۲۰۰۱.

[۱۸۶] ، Clavijo، RG، ج۱، ص۹۸-۹۹، Narrative of the Embassy، tr CR، Markham، New Delhi، ۲۰۰۱.

کلاویخو از خانه‌های زیرزمینی پاورپوینت کامل تهران یاد نکرده، و نوشته است که او را در اقامتگاه موقت امیر تیمور و در واقع در بهترین خانه پاورپوینت کامل تهران، جای دادند. بدون تردید این بنا تنها بنای بیرونی پاورپوینت کامل تهران نبوده است، زیرا فردای آن‌ روز بابا شیخ نامی که از بزرگان پاورپوینت کامل تهران و مأمور استقبال و پذیرایی از آن‌ها بوده، او و همراهانش را به اتفاق سفرای سلطان مصر که در آن هنگام آن‌ها نیز در پاورپوینت کامل تهران به سر می‌بردند، به سرای خود دعوت، و در آن‌جا از آن‌ها پذیرایی کرده است.

[۱۸۷] Clavijo، RG، Narrative of the Embassy، ج۱، ص۹۸، tr CR، Markham، New Delhi، ۲۰۰۱.

احتمال داده‌اند ساختمانی که کلاویخو از آن یاد کرده است، با ملحقاتش، در محل کنونی تخت مرمر و خلوت کریم‌خانی در کاخ گلستان قرار داشته، و از همان زمان به هنگام حضور حاکم ولایت و یا عبور پادشاه از محل، نقش مرکز اداری را ایفا می‌کرده است و بعدها هسته اولیه ارگ سلطنتی پاورپوینت کامل تهران را تشکیل داده است.

[۱۸۸] عدل، شهریار، باغ مسکونی یا پاورپوینت کامل تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۲۱-۲۲، پاورپوینت کامل تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

با توجه به این‌که بقایای قدیمی‌ترین بناهای پاورپوینت کامل تهران در محدوده پاورپوینت کامل تهرانِ عصر تیموری واقع است و با این فرض که امامزاده‌ها و گورستان‌ها در کنار مرزهای شهری قرار داشته‌اند، می‌توان محدوده پاورپوینت کامل تهرانِ عصر تیموری را بازشناخت. بر این اساس منتهی‌الیه جنوب شرقی پاورپوینت کامل تهران در سده ۹ق/۱۵م، تقریباً در نزدیکی محلی بوده است که اکنون بقعه سیداسماعیل در آن قرار دارد. این بقعه پیش از۸۸۶ ق/ ۱۴۸۱م ساخته شده است. امامزاده یحیی مرز شمال شرقی شهر را تعیین می‌کرده است. این مقبره که در ۸۹۵ ق/۱۴۹۰م وجود داشته، قطعاً پیش از ۶۲۸ ق/ ۱۲۳۱م ساخته شده است، زیرا بر یک تکه کاشی مکشوفه در آن‌جا همین تاریخ نقش شده است. خانه‌ها و باغ‌های پاورپوینت کامل تهران تا آن سوی امامزاده یحیی امتداد می‌یافتند و سپس با گردش به سمت غرب تا محل کنونی کاخ گلستان پیش می‌رفتند. مرز جنوبی پاورپوینت کامل تهران امامزاده زید در محل کنونی بازار بوده، و مرز جنوب غربی پاورپوینت کامل تهران به امامزاده سیدنصرالدین که پیش از ۹۹۳ق/۱۵۸۵م ساخته شده بود، نمی‌رسیده است. بازار یا توده کوچک بناهای تجارتی که بازار را تشکیل می‌داده، قطعاً در محل کنونی خود قرار داشته، و مهم‌ترین محله از محله‌های دوازده‌ ‌گانه پاورپوینت کامل تهران به شمار می‌رفته است.

[۱۸۹] عدل، شهریار، باغ مسکونی یا پاورپوینت کامل تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۲۱-۲۲، پاورپوینت کامل تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

۲.۲ – دوران صفویان

وجود امامزاده‌های متعدد در پاورپوینت کامل تهران و اعتبار آنان نزد مردم پاورپوینت کامل تهرانِ آن زمان، مؤید آن است که مردم پاورپوینت کامل تهران پیش از روزگار صفویه به مذهب تشیع درآمده بودند. به گزارش حمدالله مستوفی

[۱۹۰] مستوفی، حمدالله، نزهه القلوب، ج۱، ص۵۴، به کوشش لسترنج، لیدن، ۱۳۳۱ق/۱۹۱۳م.

مردم ری و بیش‌تر توابع آن در نیمه نخست سده ۸ ق/۱۴م، به استثنای چند دیه از جمله دیه قوهه، شیعه ۱۲ امامی بوده‌اند. با توجه به اهمیت پاورپوینت کامل تهران در آن زمان، اگر پاورپوینت کامل تهران هم جزو این استثناها بود، مسلماً حمدالله به آن اشاره می‌کرد. هرچند پاورپوینت کامل تهران از سده ۷ق/۱۳م به بعد رو به توسعه نهاده بود و تا اوایل سده ۱۰ق/۱۶م، به هنگام برآمدن دولت صفویان از حالت روستایی خُرد و کم‌اهمیت بیرون آمده، و حیات نیمه شهری یافته بود، اما اعتبار و شهرت واقعی آن از زمان شاه طهماسب صفوی (سلطنت‌ ۹۳۰-۹۸۴ق/۱۵۲۴-۱۵۷۶م) آغاز شد.
نزدیکی پاورپوینت کامل تهران به قزوین، پایتخت آن روزگار صفویان، و وجود باغ‌ها و برخورداری از شکارگاه‌های مناسب، و به ویژه نزدیکی پاورپوینت کامل تهران به بقعه حضرت حمزه در جوار بقعه حضرت عبدالعظیم در ری که صفویان او را نیای خود می‌دانستند و شاه طهماسب گاهی به زیارت آن بقعه می‌رفت و در حوالی پاورپوینت کامل تهران به شکار می‌پرداخت، از جمله عواملی‌ است که منابع متأخرتر در جلب توجه شاه طهماسب به پاورپوینت کامل تهران مؤثر دانسته‌اند.

[۱۹۱] هدایت، رضاقلی، روضه الصفا، ج۹، ص۱۹۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

[۱۹۲] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۲۸، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

اما افزون بر اینها، باید موقعیت جغرافیایی پاورپوینت کامل تهران به عنوان گذرگاهی بر سر راه‌های خراسان، مازندران و آذربایجان را عامل اصلی توجه شاه طهماسب به این شهر دانست، زیرا یکی از نگرانی‌های اصلی شاه طهماسب مسئله ازبک‌ها بود که مرتباً خراسان را آشفته، و گاه سراسر ایران را تهدید می‌کردند. سرکشی‌های حکام مرعشی مازندران نیز موجب دیگری برای نگرانی شاه طهماسب بود. دشت ورامین و جلگه پاورپوینت کامل تهران به سبب گستردگی و برخورداری از آب، سبزه، درخت و مزرعه، هدف مهاجمانی بود که به دنبال تأمین آزوقه و علوفه بودند و می‌توانستند از پاورپوینت کامل تهران به عنوان پایگاه حمله به قزوین استفاده کنند. از این‌رو وجود شهری محصور با برج و باروی استوار در این ناحیه به دیده شاه طهماسب ضروری می‌نمود. در این صورت پاورپوینت کامل تهران به صورت دژی درمی‌آمد که هم سپر دفاع از قزوین بود و هم انبار تدارکات برای لشکرکشی به مازندران و خراسان.

[۱۹۳] معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۲۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

شاه طهماسب در لشکرکشی‌هایش برای مقابله در برابر تهاجمات ازبک‌ها گاه از پاورپوینت کامل تهران به عنوان اردوگاه استفاده می‌کرد و بی‌تردید به اهمیت نظامی این شهر واقف بود.

[۱۹۴] شاه طهماسب، تذکره، ج۱، ص۱۴-۱۵، به کوشش عبدالشکور، برلین، ۱۳۴۳ق/۱۹۲۴م.

[۱۹۵] غفاری قزوینی، احمد، تاریخ جهان آرا، ج۱، ص۲۹۲-۲۹۳، به کوشش حسن نراقی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

[۱۹۶] روملو، حسن‌، احسن التواریخ، ج۱، ص۳۶۳، به کوشش عبدالحسین نوایی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۷ش.

از این‌رو به دستور او در ۹۶۱ق/۱۵۵۴م در پاورپوینت کامل تهران بازاری ساختند و بارویی بر گرد شهر کشیدند. درازای این بارو، یک فرسنگ یعنی حدود ۶ هزار گام بود و ۱۱۴ برج به عدد سوره‌های قرآن کریم، و ۴ دروازه داشت. در هر برجی یک سوره از قرآن مجید را دفن کرده، و بر گرد بارو نیز خندقی کنده بودند.

[۱۹۷] رازی، امین‌احمد، هفت اقلیم، ج۳، ص۷، به کوشش جواد فاضل، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۰ش.

[۱۹۸] مجدی، محمد، زینت المجالس، ج۱، ص۷۶۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۲ش.

[۱۹۹] بافقی، محمدمفید، مختصر مفید، ج۱، ص۱۲۱، ویسبادن، ۱۹۸۹م.

[۲۰۰] هدایت، رضاقلی، روضه الصفا، ج۹، ص۱۹۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

[۲۰۱] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۲۸، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

پاورپوینت کامل تهران برپایه برج و باروی شاه طهماسبی و بر حسب خیابان‌های کنونی آن، از شمال به خیابان چراغ برق (امیرکبیر)، میدان توپخانه (امام خمینی) و خیابان سپه (امام خمینی)، از شرق به خیابان ری، از جنوب به خیابان مولوی و از غرب با اندک انحرافی به خیابان شاپور (وحدت اسلامی) محدود بوده است.

[۲۰۲] کریمان، حسین، پاورپوینت کامل تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۱۲۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

دروازه‌های چهارگانه پاورپوینت کامل تهران عبارت بودند از: ۱. دروازه حضرت عبدالعظیم یا دروازه اصفهان در جنوب پاورپوینت کامل تهران. این دروازه در جانب شمالی خیابان مولوی امروزی، ابتدای بازار دروازه یا بازار حضرتی واقع بوده است. این بازار را به سبب آن‌که به روی جاده حضرت عبدالعظیم باز می‌شد، «بازار حضرتی»، و از آن‌جا که به دروازه می‌رسید، «بازار دروازه»، و خود دروازه را به سبب آن‌که به روی جاده اصفهان باز می‌شد، «دروازه اصفهان» نیز می‌گفتند. ۲. دروازه دولاب در شرق پاورپوینت کامل تهران آن زمان، در خیابان ری حدود سه راه بوذرجمهری (۱۵ خرداد کنونی) در مدخل بازارچه نایب‌السلطنه. ۳. دروازه شمیران در شمال شرقی پاورپوینت کامل تهران قدیم در مدخل خیابان پامنار نرسیده به خیابان چراغ برق (امیرکبیر). ۴. دروازه قزوین در غرب پاورپوینت کامل تهران آن روزگار، حدود میدان شاپور (وحدت اسلامی) در مدخل بازارچه قوام‌الدوله.

[۲۰۳] کریمان، حسین، پاورپوینت کامل تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۱۲۳-۱۲۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

[۲۰۴] معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۲۴-۲۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

بیشتر اراضی درون حصار پاورپوینت کامل تهران آن زمان را زمین‌های بایر و یا باغ‌های وسیع و کشتزار دربر می‌گرفته، و مناطق مسکونی بخش کوچکی از اراضی درون حصار را شامل می‌شده است. پیترو دلاواله جهانگرد معروف ایتالیایی که در ۱۰۲۸ق/۱۶۱۹م به روزگار شاه عباس اول صفوی از پاورپوینت کامل تهران دیدار کرده، پاورپوینت کامل تهران را شهری بزرگ‌تر از قزوین، اما با جمعیتی اندک گزارش کرده است که سراسر آن پوشیده از باغ‌های بزرگ بوده است.

[۲۰۵] دلاواله، پیترو، سفرنامه، ج۱، ص۲۸۸، ترجمه شعاع‌الدین شفا، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۸ش.

نوشته‌های دلاواله را نخستین نقشه مهندسی پاورپوینت کامل تهران که در ۱۲۵۷ق/۱۸۴۱م توسط بره‌زین، جهانگرد و خاورشناس روسی تهیه و در ۱۲۶۹ق/۱۸۵۲م در مسکو به چاپ رسیده است، تأیید می‌کند. برپایه این نقشه که حدود ۳۰۰ سال پس از برپایی باروی پاورپوینت کامل تهران ترسیم شده (و در این مدت به یقین پاورپوینت کامل تهران توسعه بیش‌تر یافته بوده) هنوز مناطق مسکونی بر محور بازار که از سبزه میدان در مرکز شهر تا دروازه شاه عبدالعظیم در جنوب شهر امتداد داشت، متمرکز بوده است و محله‌های چاله میدان و عودلاجان در شرق، و سنگلج در غرب به نحو حیرت‌آوری خلوت به نظر می‌رسند. نکته قابل تأمل دیگر در این نقشه وجود باغ‌هایی است که نواحی وسیعی از شمال شرقی و شرق تا جنوب شرقی و نیز شمال غربی و غرب تا جنوب غربی پاورپوینت کامل تهرانِ درون بارو را دربر می‌گرفته است.

[۲۰۶] مقتدر، محمدرضا، پاورپوینت کامل تهران درون حصار از صفویه تا آغاز پهلوی، ج۱، ص۳۹، پاورپوینت کامل تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برنار اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

اما به راستی چرا باروی پاورپوینت کامل تهران تا این اندازه بزرگ بوده است؟ به گمان مهم‌ترین دلیل این امر حفاظت از منابع آب شهر بود. منابع آب پاورپوینت کامل تهران آن روزگار عبارت بودند از دو چشمه به نام‌های «سرچشمه بالا» و «سرچشمه پایین» که در شمال شرقی فوران می‌کردند و در مرکزِ حصار جایی که بعد‌ها ارگ سلطنتی پاورپوینت کامل تهران در آن ساخته شد، قنات مهران ظاهر می‌گردید؛ و در شمال غربی در محله سنگلج قنات «آب پخش کن» واقع بود. این منابع حیاتی آب بایستی در درون حصار شهر قرار می‌گرفتند تا در هنگام جنگ و حمله احتمالیِ دشمن از ویرانی و آسیب در امان باشند. بسته شدن این منابع یا تغییر مسیر آن‌ها منجر به بی‌آبی و موجب سقوط شهر می‌گردید. افزون بر این چنان‌که گذشت، سراسر نواحی غربی و شرقی زمین‌های پاورپوینت کامل تهران، متصل به بارو پوشیده از باغ و کشتزار بود و ضرورت‌های اقتصادی و جنگی ایجاب می‌کرد که باروی شهر آن‌ها را نیز دربر گیرد تا از آسیب دشمن در امان باشند.

[۲۰۷] معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۲۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

اما با وجود توجه بسیار شاه طهماسب به پاورپوینت کامل تهران، او اقدامی برای ایجاد بناهای دولتی و یا سلطنتی در این شهر نکرد. نخستین بناهایی که پس از تکمیل بارو در پاورپوینت کامل تهران ساخته شد، حمام، تکیه و مدرسه خانم است که به دستور «خانم»، خواهر شاه طهماسب

[۲۰۸] جواهرکلام، عبدالعزیز، تاریخ پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۷۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۵ش.

در محله چاله میدان از قدیمی‌ترین نقاط مسکونی پاورپوینت کامل تهران بنا شد که هنوز هم یاد آن‌ها در نام‌های «گذرِ درِ حمام خانم» و «مدرسه خانم» باقی است.

[۲۰۹] معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۳۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

چندی بعد در زمان سلطنت شاه عباس اول (سل‌ ۹۹۶-۱۰۳۸ق/ ۱۵۸۸-۱۶۲۹م) پاورپوینت کامل تهران جای ورامین را (که پیش از آن حاکم‌نشین ولایت ری بود) گرفت

[۲۱۰] رازی، امین‌احمد، هفت اقلیم، ج۳، ص۴۹، به کوشش جواد فاضل، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۰ش.

[۲۱۱] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۲۸-۸۲۹، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

و به مهم‌ترین شهر و حاکم‌نشینِ آن ناحیه بدل شد و حتی از ری هم پیشی گرفت. به نوشته دلاواله نام پاورپوینت کامل تهران بر ولایتی که این شهر مرکز آن بود، نیز اطلاق می‌شد.

[۲۱۲] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۲۸-۸۲۹، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

پس از درگذشت شاه طهماسب مهم‌ترین واقعه‌ای که در پاورپوینت کامل تهران روی داد، قتل سلطان حسن میرزا حاکم مازندران بود. چون شاه اسماعیل دوم، جانشین طهماسب، فرزندی نداشت، سلطان حسن میرزا به دعوی ولیعهدی از مازندران روانه قزوین شد و بر سر راه، در پاورپوینت کامل تهران منزل کرد. شاه اسماعیل دوم که سلطنت خود را از ناحیه او در خطر می‌دید، به دست مأمورانش سلطان حسن میرزا را در پاورپوینت کامل تهران به قتل رساند.

[۲۱۳] اسکندربیک، منشی، عالم آرای عباسی، ج۱، ص۲۱۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۰ش.

[۲۱۴] اسکندربیک، منشی، عالم آرای عباسی، ج۱، ص۲۱۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۰ش.

[۲۱۵] روملو، حسن‌، احسن التواریخ، ج۱، ص۶۴۳، به کوشش عبدالحسین نوایی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۷ش.

[۲۱۶] واله، محمدیوسف، خلد برین، ج۱، ص۵۵۲-۵۵۵، به کوشش هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۲ش.

به گزارش‌ اعتمادالسلطنه،

[۲۱۷] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۳۰-۸۳۱، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

شاه عباس اول در ۹۹۵ق/۱۵۸۷م پدرش شاه محمد خدابنده را پس از برکناری از سلطنت در پاورپوینت کامل تهران زندانی کرد. سپس خود به پاورپوینت کامل تهران آمد و با برپایی مجلسی شاهانه به بزرگداشت او برخاست، و با پدر راهی قزوین شد. شاه عباس اول در ۹۹۸ق برای سرکوب عبدالمؤمن‌خانِ ازبک که در خراسان دست به تاراج و کشتار مردم گشوده بود، با سپاهی آهنگ خراسان کرد و در سر راه خود در پاورپوینت کامل تهران اردو زد؛ اما در آن‌جا بیمار شد و از پیشرفت بازماند و سپاهیانش پراکنده گردید؛ در نتیجه ازبک‌ها مشهد را تسخیر و غارت کردند.

[۲۱۸] اسکندربیک، منشی، عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۱۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۰ش.

از این‌رو شاه عباس سوگند خورد که دیگر پای در این شهر نگذارد و لعنت کرد بر کسی که به پاورپوینت کامل تهران وارد شود و شب را در آن‌جا بیتوته کند.

[۲۱۹] دلاواله، پیترو، سفرنامه، ج۱، ص۲۸۷، ترجمه شعاع‌الدین شفا، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۸ش.

[۲۲۰] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۲۸، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

شاه عباس چند بار ضمن سفرهایش از کنار پاورپوینت کامل تهران گذشت، اما هرگز پای به این شهر نگذاشت.
دلاواله در یکی از سفرهای شاه عباس از مازندران به اصفهان در ۱۰۲۸ق/۱۶۱۹م همراه او بود. چون شاه در حوالی پاورپوینت کامل تهران توقف کرد، او از اردو جدا شد و به دیدار پاورپوینت کامل تهران رفت. شرحی که دلاواله در سفرنامه خود درباره پاورپوینت کامل تهران آورده، جالب و مهم است. به گفته او پاورپوینت کامل تهران شهری بزرگ، اما کم جمعیت و فاقد عمارت‌های زیبا و قابل توجه بوده است؛ ولی باغ‌های بزرگِ آن انواع میوه داشته است و مردم پاورپوینت کامل تهران به سبب گرمی هوا، صبح خیلی زود میوه‌ها را می‌چیدند و برای فروش به اطراف می‌فرستادند. دلاواله اشاره کرده است که این باغ‌ها توسط نهر‌های پرشمارِ پراکنده در سطح شهر آبیاری می‌شدند. او از چنار‌های تنومند و زیبای خیابان‌های پاورپوینت کامل تهران به شگفتی یاد کرده، و نوشته است در عمر خود هیچ‌گاه این اندازه چنار‌های تنومند ندیده‌ است. از این‌رو او پاورپوینت کامل تهران را «شهر چنار» نامیده است.

[۲۲۱] دلاواله، پیترو، سفرنامه، ج۱، ص۲۸۷-۲۸۸، ترجمه شعاع‌الدین شفا، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۸ش.

سرتوماس هربرت نیز که حدود ۱۰ سال پس از دلاواله یعنی در ۱۰۳۷ق/۱۶۲۸م از پاورپوینت کامل تهران دیدار کرده، در سفرنامه خود به نکات جالبی درباره وضعیت پاورپوینت کامل تهران اشاره کرده است. به نوشته او پاورپوینت کامل تهران در آن زمان شهری با ۳ هزار خانه خشتی سفیدرنگ بوده است که در میان بنا‌های آن جز دو بنا، یکی خانه حاکم شهر و دیگر بازار شهر (که آن دو نیز فاقد معماری قابل تحسین بوده‌اند) بنای قابل توجه دیگری وجود نداشته است. بازار شهر دارای دو بخش مسقف و روباز بوده است. نهری که به دو شاخه تقسیم می‌شده، و از میان شهر می‌گذشته، کشتزارها و باغ‌های درون حصار پاورپوینت کامل تهران را آبیاری می‌کرده است. پیوسته به زمین‌های شهر، باغی سلطنتی که با دیوار بلند گلین احاطه شده بود، نیز وجود داشته است.

[۲۲۲] Herbert، Th، Travels in Persia، ج۱، ص۱۹۴-۱۹۵، London، ۱۹۲۸.

با توجه به گزارش هربرت مبنی بر وجود ۳ هزار خانه در پاورپوینت کامل تهران می‌توان تخمین زد که پاورپوینت کامل تهران در نیمه نخست سده ۱۱ق، حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار تن جمعیت داشته است و این شمار جمعیت بر وجود شهری نسبتاً بزرگ دلالت دارد.

[۲۲۳] اسکرس جنیفر، م، ج۱، ص۷۵، نقش معماری در پیدایش پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برنار اوکارد، ترجمه احمد سیدی و فاطمه وثوقی خزایی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

چنین می‌نماید باغ سلطنتی که هربرت به آن اشاره کرده است، همان چهارباغ یا چنارستان عباسی باشد که اعتمادالسلطنه

[۲۲۴] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۴۱، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

آن‌ را از آثار دوره شاه عباس اول دانسته است که بعدها ارگ سلطنتی و عمارات دیوانی در آن ساخته شد.
جانشینان شاه عباس اول نیز به پاورپوینت کامل تهران آمدوشد داشتند و بعضی از آن‌ها در این شهر بناهایی برپا کردند. به گزارش اعتمادالسلطنه

[۲۲۵] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۴، ص۲۰۰۴-۲۰۰۵، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

شاه عباس دوم صفوی در ۱۰۷۲ق/۱۶۶۲م هسته اولیه مسجد جامع پاورپوینت کامل تهران را که بعدها در زمان قاجاریه مرمت و گسترش یافت، بنا نهاد. به نوشته لردکُرزُن،

[۲۲۶] Curzon، GN، Persia and the Persian Question، ج۱، ص۳۰۲، London، ۱۸۹۲.

شاه سلیمان صفوی در پاورپوینت کامل تهران قصری بنا کرد که آخرین شاهان صفوی گاهی در آن اقامت می‌کردند. هرچند در هیچ‌یک از متون تاریخی دوره صفویه از بنای قصری در پاورپوینت کامل تهران به فرمان شاه سلیمان یا جانشینانش یاد نشده است، اما وجود «عمارت سلطنتی» در پاورپوینت کامل تهران در سال‌های پایانی حکومت صفویه مسلم است.

[۲۲۷] معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۳۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

در سال‌های آخر سلطنت شاه سلطان حسین صفوی که نواحی شرقی ایران دستخوش شورش غلزاییان و ابدالیان شد، شاه دربار خود را به قزوین منتقل ساخت

[۲۲۸] مرعشی‌صفوی، محمدخلیل، مجمع ‌التواریخ، ج۱، ص۳۰-۳۱، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

و چون به توصیه‌های مؤکد فتحعلی‌خان وزیر برای مقابله با مهاجمان سرانجام به سوی خراسان روانه شد (ذیقعده ۱۱۳۲) اما از پاورپوینت کامل تهران فراتر نرفت

[۲۲۹] Lockhart، L، The Fall of the afavd Dynasty and the Afghan Occupation of Persia، ج۱، ص۱۱۷، Cambridge، ۱۹۵۸.

و چند ماه تا اوایل سال ۱۱۳۳ق/۱۷۲۱م، همراه درباریان و ۱۵ هزار تن قراول و غلامان خاصه در پاورپوینت کامل تهران اقامت گزید.

[۲۳۰] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۳۲، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

[۲۳۱] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۳۶، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

[۲۳۲] Lockhart، L، Famous Cities of Iran، ج۱، ص۱۰، Brentford، ۱۹۳۹.

در این ایام فرستادگانی از طرف سلطان احمد سوم عثمانی و پترکبیر تزار روسیه برای کسب اطلاع از اوضاع و احوال آشفته ایران به پاورپوینت کامل تهران آمدند و در «عمارت چهار باغ که عمارت سلطنتی پاورپوینت کامل تهران بود» طی تشریفاتی به حضور شاه سلطان حسین رسیدند.

[۲۳۳] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۴۱-۸۴۲، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

[۲۳۴] Lockhart، L، The Fall of the afavd Dynasty and the Afghan Occupation of Persia، ج۱، ص۱۲۵-۱۲۶، Cambridge، ۱۹۵۸.

از دیگر وقایعی که در زمان حضور شاه سلطان حسین در پاورپوینت کامل تهران روی داد، توطئه درباریان برضد فتحعلی‌خان، صدر اعظم شایسته وقت، و برکناری او از مقام صدارت عظمی بود. چون با برکناری فتحعلی‌خان، موضوع عزیمت ‌شاه و دربار به خراسان منتفی شد، آنان در اواخر بهار ۱۱۳۳ق/۱۷۲۱م از پاورپوینت کامل تهران به اصفهان رهسپار شدند.

[۲۳۵] Lockhart، L، The Fall of the afavd Dynasty and the Afghan Occupation of Persia، ج۱، ص۱۲۶، Cambridge، ۱۹۵۸.

پس از سقوط اصفهان به دست محمودافغان در ۱۱۳۵ق، طهماسب میرزا، ولیعهد شاه سلطان حسین در قزوین بر تخت سلطنت نشست.

[۲۳۶] استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، ج۱، ص۱۵، به کوشش عبدالله انوار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱ش.

در این زمان اوضاع آشفته ایران سبب شد تا دولت‌های روسیه تزاری و عثمانی بخش‌هایی از خاک ایران را در نواحی شمال غربی و غرب کشور به تصرف درآورند. شاه طهماسب دوم درصدد مقابله برآمد و به اردبیل رفت، اما پس از سقوط تبریز به دست عثمانیان، برای سرکـوب افاغنه با نیرو‌های خود از اردبیل عازم پاورپوینت کامل تهران شد. اشرف افغان به سرعت خود را از اصفهان به پاورپوینت کامل تهران رساند. شاه طهماسب به‌سختی شکست خورد و به استراباد رفت و پاورپوینت کامل تهران به دست اشرف افغان افتاد.

[۲۳۷] استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، ج۱، ص۱۹، به کوشش عبدالله انوار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱ش.

[۲۳۸] حزین، محمدعلی، تاریخ، ج۱، ص۷۷، اصفهان، ۱۳۳۲ش.

[۲۳۹] Hanway، J، The Revolutions of Persia، ج۲، ص۲۲۴-۲۲۵، London، ۱۷۵۳.

اشرف پاورپوینت کامل تهران را به صورت پایگاه عملیات نظامی خود در نواحی شمالی ایران و دژی برای مقابله با مخالفانش در مازندران، زنجان و آذربایجان درآورد. افغان‌ها ۵ سال پاورپوینت کامل تهران را در تصرف داشتند و در این مدت بناهایی در این شهر ساختند. قسمت‌هایی از بناهای ارگ سلطنتی پاورپوینت کامل تهران و دیوار گرداگرد آن، و دروازه اسدالدوله (دروازه دولت) از آن جمله‌اند.

[۲۴۰] استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، ج۱، ص۱۰۰، به کوشش عبدالله انوار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱ش.

[۲۴۱] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۲۸، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

[۲۴۲] کریمان، حسین، پاورپوینت کامل تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۱۷۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

دیوار ارگ که تا اواسط سلطنت قاجارها برپا بود، از سمت جنوب با دروازه‌ای به بازار راه داشت و از سمت شمال در محل کنونی میدان توپخانه با دروازه و تخته پل رو به بیابان باز می‌شد. دروازه شمالی تا دوره محمدشاه قاجار به نام «دروازه اسدالدوله» خوانده می‌شد و در دوره ناصرالدین شاه، «دروازه دولت» نام گرفت.

[۲۴۳] معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۴۶-۴۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

رسم افغان‌ها این بود که بر هر جا که دست می‌یافتند، ارگی در آن‌جا می‌ساختند که یک ضلع آن حتماً در سمت صحرا قرار داشت، تا اگر مورد حمله واقع شدند و ارگ سقوط کرد، بتوانند از آن سمت به صحرا بگریزند.

[۲۴۴] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۲۸، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

در ۱۱۴۲ق/۱۷۳۰م اشرف افغان پس از شکست از نادرقلی افشار (نادرشاه آینده) در نبرد مهماندوستِ دامغان به سرعت به سوی ورامین عقب نشست و از اسلام‌خان افغان، حاکم وقت پاورپوینت کامل تهران درخواست نیروی کمکی کرد. اسلام‌خان با ۵ هزار تن سپاهی از پاورپوینت کامل تهران به یاری او شتافت. اشرف در گذرگاهی کوهستانی، تنگ و سخت گذر، موسوم به «سردره خوار» بر سر راه نیروهای نادرقلی به کمین نشست؛ اما نادر مواضع اشرف را درهم شکست و افغان‌ها دوباره شکست خوردند و به شتاب روانه اصفهان شدند. افغان‌ها پیش از تخلیه پاورپوینت کامل تهران، اموال مردم را غارت کردند و مردان معتبر شهر را در ارگ گرد آوردند و به قتل رساندند. پس از فرار افغان‌ها از پاورپوینت کامل تهران، اوباش و اشرار شهر به ارگ ریختند و آنچه از افغان‌ها برجای مانده بود، چپاول کردند و هنگام غروب با مشعل افروخته، به قصد غارت به انبار اسلحه رفتند؛ ناگهان شعله مشعل به مخزن باروت افتاد و بر اثر انفجاری مهیب، بیش از ۸۰ تن کشته شدند.

[۲۴۵] استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، ج۱، ص۹۶-۱۰۱، به کوشش عبدالله انوار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱ش.

[۲۴۶] Hanway، J، The Revolutions of Persia، ج۲، ص۲۹، London، ۱۷۵۳.

نادر پس از تصرف پاورپوینت کامل تهران، طهماسب میرزا را همراه ۶ هزار تن سپاهی در آن‌جا باقی گذاشت

[۲۴۷] Hanway، J، The Revolutions of Persia، ج۲، ص۳۰، London، ۱۷۵۳.

تا به نوشته استرابادی «به تنظیم نظام و تنسیق مهمات ملکی» بپردازد.

[۲۴۸] استرابادی، محمدمهدی، تاریخ نادری، ج۱، ص۳۷، چ سنگی، تبریز، ۱۲۶۶ق.

پس از آن‌که نادر اصفهان را نیز تصرف کرد، طهماسب روانه آن ولایت شد.

[۲۴۹] Lockhart، L، The Fall of the afavd Dynasty and the Afghan Occupation of Persia، ج۱، ص۳۳۴، Cambridge، ۱۹۵۸.

نادرشاه در دوران سلطنتش، به سبب آن‌که همواره در جنگ و ستیز و کشورگشایی بود، پایتخت ثابت نداشت، ولی مشهد و ولایت خـراسان قلب قلمـرو او به شمار مـی‌رفت.

[۲۵۰] مقتدر، محمدرضا، پاورپوینت کامل تهران درون حصار از صفویه تا آغاز پهلوی، ج۱، ص۳۶، پاورپوینت کامل تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برنار اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

با این همه، پاورپوینت کامل تهران به سبب اهمیت نظامی‌اش مورد توجه او بود و نادر بارهـا این شهر را اردوگاه خـود قرار داد و به آن‌جا آمد و شد داشت.

[۲۵۱] استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، ج۱، ص۱۳۶، به کوشش عبدالله انوار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱ش.

[۲۵۲] استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، ج۱، ص۱۸۵، به کوشش عبدالله انوار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱ش.

[۲۵۳] Hanway، J، The Revolutions of Persia، ج۲، ص۲۱۵-۲۱۶، London، ۱۷۵۳.

نادرشاه که می‌کوشید مردم را از اختلافات دینی باز دارد و موجبات کشمکش‌ها و جنگ‌های مذهبی را از میان بردارد، دستور داده بود تا کتاب‌های مقدس تورات و انجیل و قرآن را برای آشنایی بیش‌تر او با آن متون به فارسی ترجمه کنند. پس در ۱۱۵۴ق/۱۷۴۱م در پاورپوینت کامل تهران مجلسی برپا کرد و در آن مجلس روحانیان یهودی، مسیحی و مسلمان ترجمه‌هایی از آن کتاب‌های مقدس را بر او عرضه داشتند.

[۲۵۴] Hanway، J، The Revolutions of Persia، ج۲، ص۲۱۸-۲۱۹، London، ۱۷۵۳.

در همان سال، پس از سوءقصدی ناموفق به جان نادرشاه در جنگل‌های مازندران، او نسبت به رضاقلی میرزا، فرزند ارشد خود، ظنین شد و دستور داد که او به پاورپوینت کامل تهران رود و همان‌جا بماند. نیز مقرر داشت مالیات پاورپوینت کامل تهران صرف هزینه‌های اقامت اجباری او در آن‌جا گردد.

[۲۵۵] استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، ج۱، ص۳۶۶-۳۶۷، به کوشش عبدالله انوار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱ش.

پس از قتل نادرشاه در ۱۱ جمادی‌الآخر ۱۱۶۰،

[۲۵۶] استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، ج۱، ص۴۲۵-۴۲۶، به کوشش عبدالله انوار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱ش.

بار دیگر سراسر ایران دستخوش آشوب و هرج و مرج شد. پس در جنگی که میان عادلشاه و ابراهیم‌خان افشار در محلی میان سلطانیه و زنجان درگرفت، عادلشاه شکست خورد و همراه تنی چند از یارانش به پاورپوینت کامل تهران گریخت. ابراهیم‌خان سوارانی در پی او به پاورپوینت کامل تهران فرستاد و آن‌ها عادلشاه را دستگیر کردند.

[۲۵۷] گلستانه، ابوالحسن، مجمل التواریخ، ج۱، ص۲۰-۲۸، به کوشش مدرس رضوی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۶ش.

چون شاهرخ در خراسان، و ابراهیم‌خان در تبریز هر یک خود را شاه خواندند (۱۱۶۱ق/۱۷۴۸م) و نابسامانی و کشمکش‌ها بالا گرفت، کریم‌خان زند به مدد علیمردان‌خان بختیاری، اصفهان را تسخیر کرد و خود برای تصرف پاورپوینت کامل تهران، قزوین، همدان و نواحی غربی ایران از اصفهان بیرون رفت و بر آن نواحی استیلا یافت.

[۲۵۸] گلستانه، ابوالحسن، مجمل التواریخ، ج۱، ص۳۰، به کوشش مدرس رضوی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۶ش.

[۲۵۹] گلستانه، ابوالحسن، مجمل التواریخ، ج۱، ص۱۷۵، به کوشش مدرس رضوی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۶ش.

چندی بعد که میان کریم‌خان زند و علیمردان خان اختلاف و جنگ افتاد، علیمردان‌خان با محمدحسن‌خان قاجار متحد شد و خان قاجار نیروهای کریم‌خان زند را در استراباد به محاصره درآورد. کریم‌خان با معدودی از همراهان خود به پاورپوینت کامل تهران رفت؛ اما تمامی لشکریانش به اسارت محمدحسن‌خان قاجار درآمدند. محمدحسن‌خان اسیران سپاه کریم‌خان را آزاد کرد و این اسیران آزاد شده دسته دسته خود را به پاورپوینت کامل تهران رساندند. کریم‌خان حدود دو ماه در پاورپوینت کامل تهران توقف کرد و به گردآوری سپاه پرداخت.

[۲۶۰] گلستانه، ابوالحسن، مجمل التواریخ، ج۱، ص۱۸۱-۱۸۲، به کوشش مدرس رضوی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۶ش.

[۲۶۱] گلستانه، ابوالحسن، مجمل التواریخ، ج۱، ص۲۰۲، به کوشش مدرس رضوی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۶ش.

[۲۶۲] گلستانه، ابوالحسن، مجمل التواریخ، ج۱، ص۲۱۰-۲۱۵، به کوشش مدرس رضوی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۶ش.

[۲۶۳] موسوی‌اصفهانی، محمدصادق، تاریخ گیتی‌گشا، ج۱، ص۲۵-۳۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

پاورپوینت کامل تهران در آن هنگام در موقعیتی بود که می‌توانست سپاهی شکست خورده را در خود جای دهد، اما چندان امن و مطمئن نبود که بتواند به صورت مرکز عملیات نظامی کریم‌خان درآید؛ از این‌رو، خان زند در ۱۱۶۵ق/۱۷۵۲م از پاورپوینت کامل تهران به اصفهان رفت.

[۲۶۴] معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۵۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

در ۱۱۷۱ق/۱۷۵۹م محمدحسن‌خان قاجار رهسپار تسخیر اصفهان و شیراز شد و اصفهان را گرفت؛ اما چون نتوانست بر شیراز دست یابد (۱۱۷۲ق)، نخست به اصفهان و از آن‌جا به پاورپوینت کامل تهران عقب نشست و چندی بعد به مازندران بازگشت.

[۲۶۵] موسوی‌اصفهانی، محمدصادق، تاریخ گیتی‌گشا، ج۱، ص۶۱-۷۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

در این هنگام کریم‌خان زند به قصد یکسره کردن کار خان قاجار، نخست برادر خود شیخ علی‌خان را با ۳ هزار سوار به تعقیب او به مازندران فرستاد و کمی پس از آن خود با حدود ۱۲ هزار تن سپاهی از شیراز بیرون آمد و به منظور پشتیبانی از عملیات جنگی شیخ علی‌خان، در پاورپوینت کامل تهران اردو زد.

[۲۶۶] گلستانه، ابوالحسن، مجمل التواریخ، ج۱، ص۳۲۰-۳۲۱، به کوشش مدرس رضوی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۶ش.

محمدحسن خان قاجار در جنگ کشته شد و سر بریده او را به پاورپوینت کامل تهران نزد کریم‌خان آوردند و او دستور داد تا آن سربریده را با احترام دفن کنند.

[۲۶۷] موسوی‌اصفهانی، محمدصادق، تاریخ گیتی‌گشا، ج۱، ص۸۷-۸۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

[۲۶۸] ابوالحسن، مستوفی، گلشن مراد، ج۱، ص۱۰۷-۱۰۸، به کوشش غلامرضا طباطبایی‌مجد، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۹ش.

پس از این واقعه کریم‌خان زند که آخرین رقیب نیرومند خود را از سر راه برداشته بود، به نوشته اعتمادالسلطنه، «در دیوانخانه پاورپوینت کامل تهران به تخت شاهی نشست».

[۲۶۹] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۴۴، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

پاورپوینت کامل تهران به سبب موقعیت خاص جغرافیایی و قابلیت دسترسی از آن‌جا به ۴ سوی کشور مورد توجه کریم‌خان زند بود و خان زند قصد داشت دربار خود را از شیراز به پاورپوینت کامل تهران منتقل سازد؛ از این‌رو در مدتی که کریم‌خان در پاورپوینت کامل تهران اقامت داشت، به دستور او در محل ارگ سلطنتی کنونی که در آن روزگار جز ۴ باغی از زمان شاه عباس اول و عمارت و دیوانخانه‌ای از شاه سلیمان صفوی، عمارت مهم دیگری نداشت، عمارت و دارالحکومه و حرم‌خانه و خلوت‌خانه بنا شد. گویا در همین زمان دوباره برج و بارویی در اطراف ارگ احداث، و خندقی عمیق گرداگرد آن حفر گردید.

[۲۷۰] ذکا،، یحیی، ج۱، ص۷-۸، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۹ش.

از وقایع ناخوشایندی که در طول اقامت کریم‌خان در پاورپوینت کامل تهران روی داد، کشتار افغان‌های مقیم پاورپوینت کامل تهران بود که چند بار به شورش و شرارت برخاسته، شهر را غارت و خانه‌ها را ویران کرده بودند.

[۲۷۱] معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۵۴-۵۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

کریم‌خان که می‌کوشید نابسامانی‌ها و پریشانی‌های قلمرو خود را از میان بردارد و وجود افغان‌ها را مانعی بزرگ بر سر این راه می‌دید،

[۲۷۲] پری، ص۸۰.

بنابراین گروهی از افاغنه را به قتل رساند.

[۲۷۳] گلستانه، ابوالحسن، مجمل التواریخ، ج۱، ص۳۲۲-۳۲۳، به کوشش مدرس رضوی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۶ش.

کریم‌خان زند در ذیقعده ۱۱۷۵/مه ۱۷۶۲ پاورپوینت کامل تهران را به قصد تسخیر آذربایجان ترک کرد و در غیاب خود اداره شهر را به حاج جعفرخان، از بزرگان پاورپوینت کامل تهران واگذارد

[۲۷۴] پری، ص۸۶.

کریم‌خان با چیرگی بر آذربایجان، بر سراسر ایران به استثنای خراسان که به احترام نادرشاه به آن‌جا نمی‌تاخت، سیطره یافت. سپس در ۱۱۷۶ق از پاورپوینت کامل تهران روانه شیراز شد و غفورخان پاورپوینت کامل تهرانی را به حکومت این شهر منصوب کرد. غفورخان تا چندی پس از مرگ کریم‌خان زند (صفر ۱۱۹۳/ فوریه ۱۷۷۹) حاکم پاورپوینت کامل تهران بود، تا آن‌که سرانجام، در حالی که در محاصره آقامحمدخان قاجار قرار داشت، در ۱۱۹۷ق به بیماری وبا درگذشت. چون این بیماری به اردوی آقامحمدخان قاجار نیز که در شمیران استقرار داشت، سرایت کرد، خان قاجار نتوانست در آن سال پاورپوینت کامل تهران را مسخر سازد. بنابراین دست از محاصره پاورپوینت کامل تهران کشید و به دامغان رفت

[۲۷۵] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۴۶-۸۴۷، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

و پس از چندی از دامغان به استراباد عزیمت کرد تا به تقویت قوای نظامی خود بپردازد.
در این هنگام علیمرادخان زند که داعیه سلطنت داشت و اصفهان را هم تصرف کرده بود، با ۴۰ هزار سوار به قصد سرکوب آقامحمدخان قاجار روانه پاورپوینت کامل تهران شد. مردم پاورپوینت کامل تهران پذیرای او شدند و دروازه‌های شهر را بر روی او گشودند، و پاورپوینت کامل تهران به پایگاه عملیات جنگی علیمرادخان زند در برابر آقامحمدخان بدل شد. اما نه‌تنها کوشش‌های علیمردان‌خان برای سرکوب‌ خان قاجار به جایی نرسید، بلکه گرفتار شورش جعفرخان زند نیز شد و در راهِ جنگ با او، در حوالی اصفهان درگذشت.

[۲۷۶] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۴۷، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

[۲۷۷] شیرازی، علیرضا، تاریخ زندیه، ج۱، ص۴۶-۴۹، به کوشش و مقدمه ارنست بئیر، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

از سویی دیگر آقامحمدخان برای جنگ با جعفرخان از مازندران به جانب اصفهان لشکر کشید و در میانه راه، آهنگ پاورپوینت کامل تهران کرد، اما مردم پاورپوینت کامل تهران دروازه‌های شهر را بر او نگشودند و شهر را تسلیم نکردند.

[۲۷۸] شیرازی، علیرضا، تاریخ زندیه، ج۱، ص۵۰، به کوشش و مقدمه ارنست بئیر، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

[۲۷۹] موسوی‌اصفهانی، محمدصادق، تاریخ گیتی‌گشا، ج۱، ص۲۶۲-۲۶۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

آقامحمدخان نیز مجنون‌خان پازوکی را به محاصره پاورپوینت کامل تهران گماشت و خود به جانب اصفهان تاخت

[۲۸۰] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۴۷، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

و پس از پیروزی بر جعفرخان زند و تصرف اصفهان،

[۲۸۱] شیرازی، علیرضا، تاریخ زندیه، ج۱، ص۵۰-۵۱، به کوشش و مقدمه ارنست بئیر، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

پاورپوینت کامل تهران را هم تسخیر کرد و یک سال پس از آن یعنی در روز یکشنبه ۱۱ جمادی‌الاول ۱۲۰۰ مطابق با اول نوروز آن سال در پاورپوینت کامل تهران بر تخت شاهی نشست و به نام خود سکه ضرب کرد و از آن تاریخ شهر پاورپوینت کامل تهران رسماً به عنوان پایتخت ایران شناخته شد.

[۲۸۲] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۴۸، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

۲.۳ – دوران قاجاریه

پاورپوینت کامل تهران جزئی از فلات حاصلخیز مرکزی ایران است. این فلات از مناطق جغرافیایی دامغان و سمنان در شمال شرقی، گرمسار و ری و پاورپوینت کامل تهران و کرج در شمال، دشت قزوین در شمال غربی، قم در مرکز، و کاشان در جنوب تشکیل شده است و به دو دلیل اهمیت زیست‌محیطیِ خاصی دارد. نخست آن‌که بیش‌تر آب‌هایی که از کوه‌های زاگرس در شمال غرب و از دامنه جنوبی کوه‌های البرز در شمال سرچشمه می‌گیرند، با گذر از این دشت‌ها امکان زیست را فراهم می‌سازند. همچنین از قدیم، مهم‌ترین راه‌هایی که حوزه مدیترانه، بین‌النهرین و جنوب غرب ایران را به شمال شرق ایران، افغانستان و سرزمین چین متصل می‌کرده، از این ناحیه می‌گذشته است.

[۲۸۳] مجیدزاده، یوسف، آغاز شهرنشینی در ایران، ج۱، ص۱۶۴-۱۶۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

جلگه ری و کوهستان شمالی و شرقی مشرف به آن موسوم به قصران، یکی از مهم‌ترین حوزه‌های اسکان در ناحیه فلات مرکزی ایران است که امروزه جزئی از حوزه شهر پاورپوینت کامل تهران را تشکیل می‌دهد.
پهنه قصران از غرب از حدود رودخانه کن آغاز می‌شود و تا کوه دماوند در شرق گسترش می‌یابد. حد جنوبی آن نیز از شهر ری و کوه بی‌بی شهربانو شروع می‌شود و تا کوه کلون‌بستک در رشته جبال البرز امتداد می‌یابد.

[۲۸۴] کریمان، حسین، قصران، ج۱، ص۵۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۶ش.

این پهنه از حیث جغرافیایی از دو قسمت کاملاً متمایز تشکیل شده است. نواحی شمالی و شرقی این منطقه پوشیده از کوهستان‌هایی است که شیب و ارتفاع آن در نقاط مختلف، متفاوت است و حوزه‌های اسکان‌ به‌طور پراکنده در نقاط داخلی آن در دره‌های کم‌شیب‌تر قرار دارند. قسمت جنوبی و جنوب غربی این ناحیه، جلگه نسبتاً همواری است که از شیب آن به طرف جنوب کاسته می‌شود؛ تا جایی که به شوره‌زارهای کویر مرکزی و دریاچه قم می‌رسد. جلگه به سبب داشتن خاک خوب و زمین مسطح برای کشاورزی، مناسب شهرنشینی است، اما آب لازم برای کشاورزی و مصرف جمعیت ساکن در آبادی‌ها از بارش‌ها و آب‌های زیرزمینیِ ذخیره شده در کوه‌های شمالی تأمین می‌شود. این آب‌ها در گذشته به صورت چشمه، رودخانه، یا قنات به اراضی مسطح و فراخ دشت جنوبی سرازیر می‌شد و در آن‌جا مورد استفاده قرار می‌گرفت. آبادی‌های بزرگ و پرجمعیتی مانند ورامین، ایوانکی، شمیران و کرج در مسیر رودخانه‌های بزرگ دامنه‌های جنوبی رشته کوه‌های البرز شکل گرفته‌اند.
پاورپوینت کامل تهران خود در ناحیه‌ای نسبتاً خشک و کم‌آب قرار دارد و از آن زمان که به وجود آمد، به هیچ منبع طبیعی مانند چشمه یا رودخانه که‌ به‌طور دائم و ثابت آب آن را تأمین کند، نمی‌توانست متکی باشد و به روش مصنوعیِ تأمین آب از قنات متکی می‌بود. البته ری، بزرگ‌ترین شهر این منطقه از قنات‌ها، یا رودخانه، نیز از چشمه‌ای بزرگ و پرآب سیراب می‌شده که نهر سورن نام داشته است. این چشمه هنوز هم با نام چشمه علی در شمال شهر ری از زمین می‌جوشد و پس از عبور از گورستان تاریخی امامزاده عبدالله، در کنار برج طغرل به سمت جنوب شرقی جریان می‌یابد.

[۲۸۵] کریمان، حسین، ری‌ باستان، ج۱، ص۱۳۰-۱۴۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴ش.

شهر ری به سبب موقعیتش، از نظر اقتصادی و فرهنگی در پهنه ایران شهری با اعتبار، آباد و نیرومند بوده است و به طبع آبادی‌های بسیاری را بر گرد خود داشته، و از مازاد تولید کشاورزی این آبادی‌ها بهره‌مند می‌شده است. به جز پاورپوینت کامل تهران قریه‌های تجریش، ونک، کن، درکه، طرشت، قلهک، فرحزاد، دزاشیب، مهران، دولاب، اوین، پونک، دروس و قریه‌هایی دیگر که امروز نیز نامشان بر محله‌هایی از پاورپوینت کامل تهران اطلاق می‌شود، از جمله آن‌ها بوده‌اند.
امروزه کلانشهر پاورپوینت کامل تهران با گستره ۲۵۰ کمـ از شرق تا غرب و ۵۰ کمـ از شمال تا جنوب، بخش اعظم پهنه قصران و تنوع جغرافیایی آن را دربرگرفته، و مهم‌ترین عناصر جغرافیایی آن را به عوامل هویتی خود تبدیل کرده است. بدین ترتیب، رشته‌کوه‌های البرز واقع در شمال و شرق شهر، مناطق ییلاقی واقع در دامنه‌های آن و دشتی گسترده در پای کوه، همگی جزء طبیعی کالبد شهر به شمار می‌روند. رشته‌کوه‌های البرز، زمین‌هایی از سلسله کوه‌های مرتفع را در مرز شمالی شهر پاورپوینت کامل تهران ساخته‌اند که بلندترین قله آن توچال نزدیک به ۴ هزار متر ارتفاع دارد. تغییر بافت گیاهی و پوشش این کوه‌ها در فصول مختلف، مناظر بدیع و متنوعی را در طول سال در شمال شهر پاورپوینت کامل تهران ایجاد می‌کند. افزون بر این ارتفاعات، کوه بی‌بی شهربانو واقع در دامنه جنوبی کوهسار امین‌آباد در منطقه جنوبی شهر پاورپوینت کامل تهران و در گوشه جنوب شرقی نیز نه تنها به عنوان یک شاخص مهم طبیعی، بلکه به سبب برخورداری از مقام خاص در اعتقادات مردم منطقه اعتباری ویژه دارد. این کوه که پاورپوینت کامل تهران را از منطقه بیابانی واقع در پس آن جدا کرده است، به عنوان یک شاخص مکانی، مذهبی، طبیعی و عینی نقش مؤثری در تعریف حدود گسترش شهر پاورپوینت کامل تهران داشته است.
فاصله میان دیواره کوهستانی شمالی تا حوزه کم‌ارتفاع مرکزی پاورپوینت کامل تهران را تپه‌های پراکنده‌ای می‌پوشانده که امروزه با بافت شهری ادغام شده است. از آن جمله می‌توان به تپه‌های معروف شمس‌آباد، عباس‌آباد، یوسف‌آباد، قیطریه، امانیه، ونک و گیشا واقع در پهنه شمالی، شمال شرقی و شمال غربی اشاره کرد. همچنین کوهپایه بودن بستر پاورپوینت کامل تهران سبب شده است تا چند مسیل و دره طبیعی در محدوده شهر به راه آب‌های طبیعی، بستر انتقال آب‌های سطحی حوزه شمالی به بافت مرکزی تبدیل شوند. این دره‌ها و مسیل‌ها امروزه به سبب گسترش بافت و پوشش کالبدی شهر، از ایفای نقش طبیعی خود باز مانده‌اند و با بافت شهری ادغام شده‌اند. عناوین مسیل‌های دارآباد، لارک، لویزان، باختر، جاجرود، منظریه، سرخه حصار، پاورپوینت کامل تهران‌پارس، فیروزآباد، تقـی‌آباد، و رودخانـه‌های دربنـد، ولنجک، درکه، فرحزاد، کن (واقـع در پهنه شمال شرقی، شمالی و شمال غربـی شهر پاورپوینت کامل تهران) اکنون هریک به نام منطقه‌ای از بافت شهری پاورپوینت کامل تهران اطلاق می‌شود.
در یک نگاه کلی می‌توان توپوگرافی شهر پاورپوینت کامل تهران را از محدوده کوه‌های مرتفع شمالی تا دشت مرکزی، به چادر گسترده‌ای تشبیه کرد که از ارتفاع ۷۰۰‘۱ متری تا ارتفاع ۱۰۰‘۱ متری را تحت پوشش خود قرار داده است و در طول این مسیر آبراه‌ها، مسیل‌ها، و دره‌ها و شیارهایی درون آن به وجود آمده است. بسیاری از این چین و شکن‌های طبیعی که با برخورداری از دو عامل آب و هوای جاری حوزه زیستی مستعدی را فراهم می‌آورده‌اند، بستر شکل‌گیری آبادی‌های پراکنده و به خصوص باغ‌های میوه و تفریحی پاورپوینت کامل تهران در طول تاریخ آبادانی این شهر بوده‌اند.
عوامل طبیعی مانند رشته‌کوه البرز در شمال، باد مرطوب و باران‌زای غرب، دشت کویر در جنوب و جنوب شرقی، و همچنین چین و شکن‌های طبیعی گسترده تا حوزه مرکزی، مسیر و نوع گردش هوای شهر پاورپوینت کامل تهران را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بادی که از ناحیه غرب بر سطح شهر می‌وزد، در طول سال از اختلاف اقلیمی دو ناحیه شمالی و جنوبی متأثر می‌شود و جریان هوای شهر را سامان می‌دهد. کوه‌های به هم پیوسته در شمال به عنوان یک مانع طبیعی در برابر جریان‌های هوای گرم جنوبی و جریان مرطوب غرب نه تنها موجب ایجاد پدیده بارش در محدوده شمالی شهر می‌شود، بلکه باعث چرخش طبیعی هوا در دایره نیم‌بسته طبیعی بلندی‌های شمال تا جنوب شرقی نیز می‌گردد.

۲.۳.۱ – در آغاز قاجاریه

درباره سبب انتخاب این آبادی چند هزار نفری، یعنی پاورپوینت کامل تهران به پایتختی توسط بنیادگذار دولت قاجار، گفته‌اند جز نزدیکی آن به بلوکات نسبتاً حاصلخیز، همجواری با مسکن ایل افشار و ساوجبلاغ و عرب‌های باصری ساکن ورامین که هواخواه آقامحمدخان بودند و نزدیکی به استراباد و مازندران که مرکز ستاد نیروی نظامی او به شمار می‌رفت،

[۲۸۶] بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۳، ص۲۵۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۷ش بب‌.

سببی دیگر برای این انتخاب نمی‌توان یافت. کرزن نیز آورده است که آقا محمدخان با انتخاب این محل بصیرتی عالی از خود نشان داد؛ زیرا محل پایتخت را نباید فقط از لحاظ امکان خطر تهاجم به آن در نظر گرفت، بلکه باید مرکزیت آن نسبت به ایالات بزرگ و امکان چیرگی آسان بر جاده‌های ایالات عمده کشور را ملحوظ داشت. از این جهت است که وضع پاورپوینت کامل تهران ممتاز به شمار رفت. چه، در فواصل کم و بیش متساوی نسبت به دو حاکم‌نشین بزرگ شرقی و غربی یعنی مشهد و تبریز واقع است و در عین حال در فاصله نسبتاً نزدیک با ولایات شمالی کرانه دریای مازندران قرار دارد. از جهت دیگر هم دارای وضع مسلطی نسبت به پایتخت‌های سابق یعنی اصفهان و شیراز است که در صورت وقوع تهاجمی از شمال پیوسته این امکان وجود خواهد داشت که پایتخت را بتوان آسان به آن بلاد انتقال داد.

[۲۸۷] کرزن، جرج، ایران و قضیه ایران، ج۱، ص۴۴۲-۴۴۴، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۹ش.

در این دوران پاورپوینت کامل تهران هنوز شبیه به شهر کوچکی از دوره صفویه و با حصاری بر گرد آن مشتمل بر ۱۱۴ برج و دروازه‌های چهارگانه‌اش بود، در حالی که درون شهر از معابر تنگ و نهرهای طویل که گرداگرد باغ‌های میوه و محله‌های شهر قرار داشتند، خانه‌های خشتی و بازارچه‌های سرپوشیده، باغ عظیم ارگ و دیوار گرداگرد آن‌که از طریق میدان اصلی به بازار شهر متصل می‌گردید، تشکیل می‌شد. اولیویه (۱۲۱۱ق/ ۱۷۹۶م) اظهار داشته است که به نظر می‌رسد (افغان‌ها) پاورپوینت کامل تهران را به کلی خراب و منهدم ساخته بودند، زیرا امروزه دیوارها و بازارها و مساجد و خانه‌های مردم، تعمیر شده‌اند. آقامحمدشاه که پایتخت خود را در این شهر قرار داد، برای مسافران و بازرگانان کاروان‌سراهای خوب و مکان‌های مرغوب در آن بنا کرد، چنان‌که امروزه پاورپوینت کامل تهران بهترین شهرهای مملکت ایران شمرده می‌شود. ارگ و عمارات شاهی وسیع و زیبا ست و باغ و آب فراوان دارد. این ارگ در طرفِ شمالی شهر واقع شده است و به قدر ربع شهر بزرگی دارد و مانند خود شهر مربع شکل، با دیوارهای بلند و عریض، و با خندقی پهن و عمیق، مصون و محفوظ است. تمامی حصارها از گِل ساخته شده است. محیط حصار شهر بیش از دو میل است. باغ‌های وسیع پر از درختان میوه در آن بسیار است و در وسط هر ضلعی از حصار، دروازه‌ای ساخته‌اند که به هنگام ضرورت و محاصره، به وسیله برج‌های گرد و مدور که به قدر ۳۰۰ قدم بیش‌تر است، و دو سه اراده توپ در آن‌ها می‌توان جای داد، شهر و دروازه‌ها محفوظ می‌مانند.

[۲۸۸] اولیویه، سفرنامه، ج۱، ص۶۹-۷۱، ترجمه محمدطاهرمیرزا، به کوشش غلامرضا ورهرام، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

چون پاورپوینت کامل تهران پایتخت شد، رشد آن با افزایش جمعیت ساکن آغاز گردید. مثلاً وقتی لشکریان شاه قاجار ایالت فارس را تصرف کردند، ۱۲ هزار خانوار از لرهای این ایالت را به حوالی پاورپوینت کامل تهران کوچاندند.

[۲۸۹] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۱، ص۸۵۰، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

بر اساس نقشه سال ۱۲۷۵ق/۱۸۵۹م، نام برخی کوی‌ها و محلات پاورپوینت کامل تهران منسوب به طوایف غیربومی است که بیش‌تر مربوط به خانوار‌های رؤسای ایل‌هایی است که در زمان آقامحمدخان و فتحعلی شاه در پایتخت جدید اسکان داده شدند؛ مانند کوچه شیرازی‌ها و کوچه افشارها در قلب محله چال میدان، کوچه دیگری منسوب به افشارها در شمال محله سنگلج درست زیر دیوار شهر؛ دیگر محله عرب‌ها در گوشه شمال غربی محله عودلاجان؛ و نیز کوچه و حمام قراقانی‌ها در محله چال میدان؛ کوچه شام بیاتی‌ها در شمال عودلاجان؛ کوچه خدابنده‌لو در غرب عودلاجان؛ محله باجمانلوها در شمال غرب محله سنگلج؛ تکیه و محله قمی‌ها در محله سنگلج که همگی در محله‌های خوب و به اصطلاح سرآب اسکان یافته‌اند.

[۲۹۰] تحقیقات کامران صفامنش.

۲.۳.۲ – در دوره فتحعلی‌شاه

پس از کشته شدن آقامحمدخان، برادرزاده‌اش فتحعلی خان ولیعهد از شیراز به پاورپوینت کامل تهران شتافت و در روز عید فطر ۱۲۱۲ق/۱۷۹۸م رسماً تاج‌گذاری کرد.

[۲۹۱] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۱، ص۸۵۲، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

در دوره فتحعلی‌شاه قاجار به دنبال عقد قرارداد فینکن اشتاین نخستین هیئت نظامی فرانسوی وارد پاورپوینت کامل تهران شد. افسران و مهندسان این هیئت دو کارخانه توپ‌ریزی در پاورپوینت کامل تهران و اصفهان دایر کردند. در این هیئت پزشکی نیز حضور داشت که احتمالاً نخستین درمانگاه را در پاورپوینت کامل تهران ایجاد کرد و چندین کودک را برای اولین‌بار مایه آبله کوبید.

[۲۹۲] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۱، ص۸۵۴-۸۵۵، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

[۲۹۳] منظورالاجداد، محمدحسین، نگاهی گذرا به وضعیت بهداشت و بهداری در زمان ناصرالدین شاه قاجار، ج۱، ص۱۷۶، گنجینه، دفتر دوم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

از یادگارهایی که از زمان سفر این هیئت در پاورپوینت کامل تهران به جای ماند، میدان مشق در ناحیه شمال خارج شهر و در محوطه‌ای وسیع مجاور خندق و حصار بود.

[۲۹۴] بلاغی، عبدالحجت، تاریخ پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۶۵، قم، ۱۳۵۰ش.

این میدان برای تعلیمات نظامی سربازان که باید در صفوف منظم و طبق اسلوب اروپایی آموزش می‌دیدند، تخصیص یافت. این محوطه تا پایان قاجاریه عملکرد نظامی خود را به عنوان مرکز قزاق‌خانه حفظ کرد و پس از آن در دوره پهلوی اول مکان ادارات دولتی شد.
بازگشت محصلان ایرانی از اروپا، موجد برخی تحولات در پاورپوینت کامل تهران شد. مثلاً میرزا رضا مهندس نقشه مدرسه دارالفنون را ریخت و میرزاصالح شیرازی اولین روزنامه ایرانی با عنوان کاغذ اخبار را در تهـران منتشر کـرد.

[۲۹۵] بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۲، ص۱۷۵-۱۷۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۷ش بب‌.

[۲۹۶] بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۵، ص۹۵-۹۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۷ش بب‌.

به روزگار فتحعلی شاه، ایران دوبار در جنگ با روسیه تزاری شکست خورد و ناچار به عقد معاهده‌های گلستان (۱۲۲۸ق) و ترکمانچای (۱۲۴۳ق) تن در داد. در ۱۲۴۴ق گستاخی روس‌ها موجب جنگی کوچک، ولی خونین میان مردم پاورپوینت کامل تهران و سفارت روسیه شد که طی آن شماری از اعضای این سفارتخانه، از جمله گریبایدف، وزیر مختار روسیه کشته شدند.

[۲۹۷] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۱، ص۸۹۰-۸۹۱، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

پس از این واقعه خانه وزیر مختار روس برای حفظ جان وی، به داخل ارگ انتقال یافت. در نقشه مورخ ۱۲۷۵ق/۱۸۵۹م پاورپوینت کامل تهران، معروف به نقشه کریشیش خان، خانه وزیر مختار روس در داخل ارگ در شمال عمارت سروستان، درست در محوری که از تخت مرمر و میدان ارگ می‌گذرد، قرار دارد. مکان فعلی آن خانه اکنون در خیابان صور اسرافیل مقابل وزارت دارایی به حوزه انتظامی ۱۳ تبدیل یافته است.

[۲۹۸] تحقیقات کامران صفامنش.

درباره شمار جمعیت پاورپوینت کامل تهران در آغاز و پایان سلطنت فتحعلی‌شاه گفته‌ها آن‌چنان مختلف است که اظهارنظر قطعی در این‌باره را دشوار می‌کند، ولی رقم ۲۰ تا ۲۵ هزار نفر در آغاز سلطنت و ۵۰ تا ۷۰ هزار نفر در زمان مرگ وی دور از واقعیت نیست. به حساب این ارقام جمعیت شهر طی دوران ۳۸ ساله پادشاهی وی ۳ برابر شده است. بر اساس آمار سال ۱۲۱۲ق/۱۷۹۶م پاورپوینت کامل تهران ۱۵ هزار نفر جمعیت داشته است که این رقم در ۱۲۲۲ق/۱۸۰۷م به ۵۰ هزار نفر رسید. بر مبنای چنین تصویری، ترکیب جمعیت مهاجر دو دهه نخست باید بیش‌تر از سپاهیان و امرا و دیگر گروه‌های شغلی بوده باشد که خدمات مربوط به دولت و دربار را برعهده داشته‌اند، و به اصطلاح از نوکران بیوتات سلطنتی بوده‌اند.
طبیعی است که استقرار دربار و مستخدمان دولت در پاورپوینت کامل تهران باید حجم پول و در نتیجه حجم تقاضای مؤثر برای کالاها و خدمات را به شدت افزایش داده باشد. پس در مرحله دوم رشد شهر باید بازرگانان، صاحبان حرفه‌ها، صنعتگران و ارائه‌کنندگان انواع خدمات نیز در پی افزایش تقاضا به پاورپوینت کامل تهران جلب شده باشند. بخش دیگری از افزایش جمعیت پاورپوینت کامل تهران مربوط به اعیان و اشرافی بود که پس از اشغال ولایات قفقاز توسط روسیه، به ایران کوچ کردند؛ اگرچه بیش‌تر این گروه از مهاجران در تبریز و دیگر نقاط آذربایجان که با آن‌ها هم‌زبان بودند، سکنا گزیدند.

[۲۹۹] تحقیقات کامران صفامنش.

در این زمان بود که بیش‌تر سطح محله‌های عودلاجان و سنگلج (که پیش از قاجاریه همه باغ و بیشه و زمین خالـی بـود) آباد شـد. اعیـان و ثروتمنـدان در بخش‌های شمالی و غربی داخل حصار شهر در محله عودلاجان و شمال و غرب محله سنگلج ساکن شدند. جاهایی که تبدیل به باغچه‌ها و خانه‌های اعیانی گشت، از درخت‌زارهای کهن زمان پیش از پایتختی به دست آمد و در زمین‌هایی که آب فراوان و دست‌نخورده بر آن‌ها سوار بود، ساخته شد. در عوض بخش‌های بایر و گودهای داخل شهر مثل پایین دست‌های سنگلج، پای دیوار جنوبی شهر و عموماً جاهایی که آب خوب نداشت، به محل اقامت فرودستان و غیرمسلمانان یا به کاربری‌های نازل، مثل محل قاطرخانه و محل نگهداری شترهای زنبورک‌خانه اختصاص یافت.

[۳۰۰] تحقیقات کامران صفامنش.

ساختار شهری پاورپوینت کامل تهران در زمان فتحعلی شاه قاجار رشدی چشمگیر داشت. مسیر بازار در حدفاصل دروازه شاه عبدالعظیم تا چهارسوق بزرگ و به‌خصوص در اطراف بازارچه عودلاجان و دو طرف چهار سوق در این دوره رونق گرفت و بیش‌تر کاروان‌سراهای متعددی که در نقشه‌های دوره ناصری در این مسیر دیده می‌شوند، در نیمه دوم سلطنت فتحعلی شاه و دوره محمدشاه که پای کالاهای انگلیسی و روسی به بازار پاورپوینت کامل تهران باز شد، بنا گردید. مجموعه مسجد شاه (۱۲۳۰ق)، مسجد جامع، بازارچه بین‌الحرمین، چهار سوق بزرگ بازار (۱۲۲۲ق)، سبزه‌میـدان، دهانه اصلی بـازار و ناحیه غربـی آن (که بعدها سرای امیر در آن ساخته شد) به سبب قرار گرفتن روی شریان اصلی بازار و ارتباط با میدان ارگ و تخته پل ورودی آن، پراعتبارترین مساجد، مدارس، میدان‌ها و دکان‌ها را در خود داشت، از دوره فتحعلی‌شاه تا اوایل دوره پهلوی دوم از پررونق‌ترین و معتبرترین مراکز سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شهر محسوب می‌شد.

[۳۰۱] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۱، ص۳۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

[۳۰۲] تحقیقات کامران صفامنش.

در این دوره عمارت‌های عام‌المنفعه مانند حمام و مسجد و مدرسه و آب انبار و یخچال و قنات و کاروان‌سرا و دکان و تکیه نیز به فراخور جمعیت ساکن هر محله و به دست بانیان خیر بنا نهاده شد. در خود شهر آنچه بیش از هر چیز وجه آیینی زندگی و جهان فکری مردم را نشان می‌داد، ساختمان‌ها و مکان‌هایی بود که با باورها و کارکردهای مذهبی مربوط می‌شد یعنی امامزاده‌ها، سقاخانه‌ها، حسینیه‌ها و تکیه‌ها. هر محله و تقریباً هرگذری تکیه‌ای داشت که اهالی محل هر سال در ایام عزاداری آن را به راه می‌انداختند.

[۳۰۳] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۱، ص۳۰۰-۳۰۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

مردم پاورپوینت کامل تهران چنان‌که در برپا داشتن هرچه باشکوه‌تر مراسم عزاداری امام حسین (علیه‌السلام) و تزیین هرچه عالی‌تر تکیه محله در ماه محرم می‌کوشیدند، سقاخانه گذر را نیز به زیباترین وجه ممکن می‌آراستند، چنان‌که برخی از سقاخانه‌ها مانند سقاخانه آینه و سقاخانه نوروزخان از این حیث شهرتی بزرگ یافتند.

[۳۰۴] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۳، ص۶۱۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

عالی‌ترین ساختمان‌های پاورپوینت کامل تهران از لحاظ معماری و تزیینات در داخل محوطه ارگ و به خصوص در قسمت اندرونی و بیرونی باغ گلستان ساخته شده بود

[۳۰۵] ژوبر، پا، مسافرت در ارمنستان و ایران، ج۱، ص۱۷۷، ترجمه علیقلی اعتماد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۷ش.

[۳۰۶] ژوبر، پا، مسافرت در ارمنستان و ایران، ج۱، ص۱۸۱-۱۸۲، ترجمه علیقلی اعتماد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۷ش.

که بیش‌تر آن‌ها در دوره ناصری با ساختمان‌های دیگری جایگزین شدند. جیمز موریه که به سبب تألیف کتاب حاجی بابای اصفهانی، در تشریح احوال و روحیات ایرانیان در قالب شخصیتی خیالی مشهور است، به‌ جز این کتاب شرحی از سفر خویش نیز نوشته است که از خلال آن اطلاعات با ارزشی درباره وضع شهر در نخستین سال‌های سلطنت فتحعلی شاه قاجار و کارهایی که در سال‌های ۱۲۲۰ق در دست اقدام بوده، می‌توان به دست آورد. به گفته او در آن دوره عمارات قدیمی شهر چندان خوب نبود و تنها بنایی که قابل اعتنا به شمار می‌رفت، بنای ناتمام مسجد شاه بود و غیر از این مسجد، ۶ مسجد کوچک کم‌اهمیت و سه چهار مدرسه بزرگ نیز وجود داشت.

[۳۰۷] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۱، ص۸۵۵-۸۵۶، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

ساختمان مسجد شاه را چنین وصف کرده‌اند که بنای آن بس عالی است و حیاط و مقصوره و ایوانی که در سمت جنوب است، به طور ممتاز ساخته شده است و قطعات بسیار بزرگ سنگ‌های مرمر در ازاره مقصوره به کار رفته است… صفه‌های جنبین مقصوره و ایوان هریک بر روی ۱۲ ستون معتبر بنا شده است و در طرف مشرق و مغرب مسجد صفه‌های عالی ساخته شده است. در طرف شمال شرقی شبستانی است که بر روی ۱۲ ستون بنا شده است. درِ بزرگ مسجد محاذی دارالشفا و در سمت شمال آن واقع است. درِ دیگر مسجد دارای جلوخان بسیار وسیعی است که در مدرسه صدر و نیز درِ حمام حاج میرزا آقاسی، صدراعظم محمدشاه قاجار در این جلوخان واقع است.

[۳۰۸] بلاغی، عبدالحجت، تاریخ پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۶۵-۶۷، قم، ۱۳۵۰ش.

در همان سال‌ها سرگور اوزلی، سفیر وقت انگلستان نخستین سفارتخانه این کشور را در جنوب بازار برپا کرد. این سفارتخانه شامل باغ بزرگ و عمارتی بود که هرکدام در یک طرف گذری واقع شده بود که پس از آن به همین مناسبت گذر ایلچی نامیده شد.
جیمز موریه شمار کاروان‌سراها و حمام‌های شهر را هرکدام ۱۵۰ باب بازگو کرده است. به گفته او دو میدان بزرگ، یکی داخل شهر و یکی در ارگ پاورپوینت کامل تهران وجود داشته است. مقصود از میدان بزرگ داخل شهر احتمالاً سبزه‌میدان است. او ضمناً از دو عمارت ییلاقی سلطنتی خارج شهر: قصر قاجار و نگارستان نام می‌برد که نگارستان را به تازگی بنا می‌نموده‌اند.

[۳۰۹] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۱، ص۸۵۵-۸۵۶، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

ژوبر قصر قاجار را چنین وصف کرده که بر فراز تپه‌ای واقع و بنایی است آجری و بسیار زیبا و باغ بسیار وسیعی بر آن احاطه دارد. نهر آبی از وسط باغ می‌گذرد که پس از تشکیل حوض‌ها و فواره‌ها در زمین‌های هموار زیردست گم می‌شود. عمارت قصر قاجار در نهایت جلال و شکوه زینت شده است و نقاشی‌هایی که با کمال ظرافت و دقت در آن شده، زینت‌افزای قصر است.

[۳۱۰] ژوبر، پا، مسافرت در ارمنستان و ایران، ج۱، ص۲۵۴-۲۵۵، ترجمه علیقلی اعتماد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۷ش.

قصر قاجار طی سال‌های بعد جلال و شکوه بیشتری پیدا کرد، چنان‌که هاینریش بروگش (۱۲۷۷ق/۱۸۶۰م) می‌نویسد: قصر قاجار که معروف به قصر ورسای پاورپوینت کامل تهران است،

[۳۱۱] بروگش، هاینریش، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ج۱، ص۱۹۲-۱۹۳، ترجمه محمدحسین کردبچه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

بیشتر از نظر پله‌ها و تپه‌ای که بر فراز آن ساخته شده است، به ورسای شباهت دارد. ساختمان قصر نسبتاً ساده، اما داخل آن مجلل است و محل ییلاقی و تفریحی مناسب مقام سلطنتی را دربر دارد. استخر بزرگ آن‌که فواره‌های متعدد و بسیار زیبایی دارد و زمستان‌ها یخ‌بسته و اروپاییان روی آن سرسره بازی می‌کنند، در چند جا ترک برداشته است، و معلوم نیست که چرا برخی از درختان کهن و زیبای آن را قطع کرده‌اند.
باغ و عمارت نگارستان تقریباً هم‌زمان با قصر قاجار بنا شد. این باغ از بناهای فتحعلی‌شاه قاجار بود که در بیرون پاورپوینت کامل تهران آن عهد تأسیس شده، و تا عهد مشروطه باقی بود که بعدها آن را قطعه قطعه کردند. مدخل این باغ در جلو میدان بهارستان و خود باغ در شمال این میدان قرار داشت. قسمت مهم باغ، مدرسه نقاشی کمال‌الملک، و قسمتی از آن مدرسه صنایع مستظرفه شد.

[۳۱۲] بلاغی، عبدالحجت، تاریخ پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۹۹، قم، ۱۳۵۰ش.

اورسل (در ۱۸۸۲م) باغ نگارستان را در زمان ناصرالدین شاه، دارای دروازه‌ای باشکوه و باغی بزرگ و پردرخت، خاصه درختان چنار که به عمارتی به شکل صلیب منتهی می‌شد، وصف کرده است. بالای این عمارت گنبدی ساخته بودند و تالار اصلی در وسط این صلیب قرار گرفته بود. تالار را با رنگ‌آمیزی تند و اکلیل‌کاری زینت داده بودند و این قسمت در واقع ساختمان بیرونی بود. در باغ پشت این بیرونی، قصر چهارگوش اندرونی که یک طبقه بیش‌تر نداشت، دیده می‌شد. دیوار اندرونی پنجره‌ای نداشت و نور اتاق‌های آن از حیاط وسیع سنگ‌ فرش‌شده‌ای که دورش را حوض بزرگی فرا گرفته بود، تأمین می‌شد.

[۳۱۳] اورسل، ارنست، سفرنامه، ج۱، ص۱۹۰-۱۹۱، ترجمه علی اصغر سعیدی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۳ش.

ساموئل بنجامین (در ۱۸۸۵م) نیز آورده است

[۳۱۴] بنجامین، ساموئل، ایران و ایرانیان، ج۱، ص۱۲۸-۱۳۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

که خیابان‌های باغ به یک حوض مرمری و یک عمارت کوچک قشنگ که گچ‌بری بسیار خوبی در آن شده است، منتهی می‌شود. داخل عمارت اتاقی مانند تالار وجود دارد. در سطوح این اتاق نقش‌های بسیار قشنگی را گچ‌بری نموده، و با رنگ سبز و سرخ یا طلایی مزین ساخته‌اند. تالار ۳ شاه‌نشین دارد که در هریک از آن‌ها نیمکت‌های بسیار ممتاز، تا نزدیکی پنجره‌ها قرار داده‌اند. پنجره‌های این اتاق طوری است که می‌توان آن‌ها را بلند کرد و آن‌وقت تمام یک طرف اتاق برای استنشاق هوا و تماشا باز می‌شود. از همین‌جا به حوض عریض دیگر و عمارتی که در قدیم شاه در آن‌جا اقامت می‌کرد، راه داشت. در این بنا هم تالار کوچکی هست که از دو طرف پنجره آن را می‌توان بلند و باز کرد که به واسطه چادر از اشعه آفتاب محفوظ بود. در هر طرف اتاق صورت‌های پسران فتحعلی‌شاه نقش شده است. این اتاق به یک حیاط بزرگ هشتی می‌رسد که در وسط آن حوض بسیار بزرگی که تقریباً ۸۰ پا طول دارد، واقع است. از آن‌جا خیابان دیگری از میان باغ به اندرون کشیده شده است که در قدیم برخی از همسران فتحعلی‌شاه در آن سکنا داشتند. نیز تالار پادشاه که در مرتبه تحتانی ساخته شده، نمونه بسیار تماشایی صنعت و سلیقه ایرانی است. دهلیز اتاقْ سقف پستی دارد و از تالار به وسیله ستون‌های سبک چوبی جدا می‌شود. این سرستون‌ها اگرچه بسیار کوچک‌اند، اما ستون‌های عالی تخت‌جمشید را به یاد می‌آورد. هر قسمت این اتاق به رنگ سبز و گلی و طلایی رنگ‌آمیزی شده، و بر روی دیوارها تصویرهایی از شکار بر روی گچ کشیده شده است. از جمله نقش‌های تاریخی باشکوه که نصف دیوار را گرفته، صورت گروهی است به اندازه طبیعی، مشتمل بر فتحعلی‌شاه که بر روی تخت خود نشسته است، و ۳۰ نفر پسر بر گرد او جمع‌اند و سفرای فرانسه، انگلیس و روس و اعیان و ارکان سلطنت نیز ایستاده‌اند.
در این مجموعه حمامی نیز وجود داشت که از مرمر ساخته شده بود و در وسط آن ستون‌هایی چند و در میان ستون‌ها حوض مدوری واقع بود. روبه‌روی حمام، سرسره بسیار شیب‌داری از مرمر صاف ساخته بودند. باغ نگارستان از جمله نخستین باغ‌های سلطنتی بود که در دوره ناصرالدین شاه قاجار درهای آن بر روی عموم گشوده شد و طبقات مردم توانستند در آن به تماشا و تفریح بپردازند.

[۳۱۵] بروگش، هاینریش، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ج۱، ص۱۷۱، ترجمه محمدحسین کردبچه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

در قصرسازی‌های دوره فتحعلی‌شاه تزیین تالارها با نقاشی‌های بزرگ دیواری از چهره سران مملکت معمول بود. این سلیقه تحت تأثیر شیوه تزیین قصرهای اروپایی از زمان صفویه پیدا شده بود و گویا فتحعلی‌شاه به این نوع نقاشی علاقه بسیاری داشته است؛ چنان‌که تالار باغ نگارستان و چند تالار در داخل ارگ را با این نوع نقاشی‌ها تزیین کرده بودند. نوع دیگر تزیین‌های داخلی تالار‌ها، رنگ‌آمیزی روی گچ‌بری با رنگ‌های طلایی، لاجوردی و دیگر رنگ‌ها بود. چنان‌که ژوبر از پرده‌ای تمام‌قد از عباس میرزا و صورت ۳ تن از دیگر شاهزادگان قاجار در یکی از عمارات کلاه فرنگی قصر شاه قاجار یاد کرده است.

[۳۱۶] ژوبر، پا، مسافرت در ارمنستان و ایران، ج۱، ص۱۸۳، ترجمه علیقلی اعتماد مقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۷ش.

جیمز بیلی فریزر که در اواخر زمان فتحعلی‌شاه کاخ‌های سلطنتی را دیده، از باغی سخن می‌گوید که به سبک خارجی آرایش شده بوده است. این نوع گرایش‌ها بدون شک اولین نشانه‌های التقاط سبک‌ها در معماری و باغ‌سازی به شمار می‌روند.

[۳۱۷] فریزر، ج. ب، سفرنامه، ج۱، ص۱۴۰، ترجمه منوچهر امیری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۴ش.

لطافت طبع همراه با روحیه آسایش‌طلبی در پرداخت معمارانه خانه‌های آن دوران نیز حاکم بود. گاسپار دروویل در سفرنامه خویش درباره خانه‌های اعیانی زمان فتحعلی‌شاه آورده است که در شهرها خانه‌ها با دیوارهای بالنسبه بلندی محصور شده‌اند، چنان‌که نمای آن‌ها کاملاً مخفی می‌ماند. ساختمان‌ها همیشه دور از کوچه‌ها و در انتهای حیاط‌های بزرگی بنا می‌شوند. خانه‌ها به اسلوب زیبایی ساخته شده‌اند و تقسیم‌بندی قسمت‌های مختلف آن تا اندازه‌ای منظم است. خانه‌ها دارای اتاق‌های متعدد است و در تالار وسیعی که به دیوان‌خانه معروف است، صاحب خانه هر روز مراجعان را می‌پذیرد. دیوان‌خانه میان یک حیاط و یک باغ و غالباً میان دو باغ قرار دارد. در هر دو سمت پنجره‌های بزرگی که بلندی آن به سقف می‌رسد، وجود دارد که هنرمندانه از قطعات کوچک چوب به اشکال تزیینی ساخته شده است. نجبا و ثروتمندان این پنجره‌ها را با شیشه‌های الوان تزیین می‌کنند، اما مردمان عادی معمولاً از کاغذ روغنی (که از نفوذ هوای سرد جلوگیری می‌کند) استفاده می‌نمایند. ایرانی‌ها به آب علاقه بسیاری دارند و از این‌رو کمتر خانه‌ای می‌توان یافت که جلو پنجره‌هایش حوض بزرگی از مرمر سفید یا سنگ رخام نباشد. در وسط این حوض‌ها فواره‌های بسیار زیبایی وجود دارد. خانه‌ها شامل قسمت‌های دیگری نیز هست و آن اتاق‌هایی است که با سقف‌های کم و بیش بلند به صورت منظمی در طبقه بالا بنا شده و نام آن بالاخانه است. در این خانه‌ها زیرزمین‌هایی با سقف‌هایی به شکل طاق وجود دارد که اتاق‌های بالا را از آسیب رطوبت محفوظ می‌دارد و در آن‌جا هیزم و وسایل ییلاقی را نگاهداری می‌نمایند. در حیاط چندین بنای جنبی نیز به چشم می‌خورد. در یک طرف اتاق‌هایی برای غریبه‌های متوسط الحال و درویشان در نظر گرفته شده، و در سمت دیگر طویله و انبارهای کاه و جو و لانه برای سگ‌های شکاری ساخته شده است. ساختمان حرم‌سراها معمولاً شبیه دیوان‌خانه، منت‌ها با وسعت بیش‌تر و اتاق‌های بیشتری است. در این قسمت نیز چندین بنای کوچک وجود دارد که از ساختمان اصلی مجزا ست. آشپزخانه‌ها، حمام‌ها و جز این‌ها در این قسمت واقع‌اند. تالار بزرگ حرم‌سراها اختصاص به رئیس خانواده دارد و در آن غذا می‌خورد و غالباً می‌خـوابد و ضمناً محـل تجمع همه زن‌هایـش نیـز هست.

[۳۱۸] دروویل، گاسپار، سفر در ایران، ج۱، ص۷۲-۷۴، ترجمه منوچهراعتمادمقدم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

۲.۳.۳ – در دوره محمدشاه

محمدمیرزا ولیعهد، پس از مرگ فتحعلی شاه و به‌رغم مدعیان سلطنت، از تبریز به پاورپوینت کامل تهران آمد و بر تخت نشست. یکی از مدعیان سلطنت، علی‌شاه ظل‌السلطان بود که مدت ۴۰ روز، تا پیش از ورود محمدمیرزا، در پاورپوینت کامل تهران با لقب عادلشاه به سلطنت نشست. از او سرایی موسوم به سرای شاه در بازار پاورپوینت کامل تهران بر جای مانده که پای یکی از جرزهای آن در کتیبه‌ای نام او و سال ساخت آن سرا (۱۲۵۱ق) آمده است.
دوران پادشاهی محمدشاه با وزارت میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام آغاز شد، اما مدت صدارت او چندان ادامه نیافت. قائم‌مقام فراهانی در ۱۲۵۱ق/۱۸۳۵م در عمارت دلگشا در باغ نگارستان به قتل رسید.

[۳۱۹] سپهر، محمدتقی، ناسخ ‌التواریخ، ج۲، ص۲۷، به کوشش جهانگیر قائم مقامی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۷ش.

[۳۲۰] سپهر، محمدتقی، ناسخ ‌التواریخ، ج۲، ص۳۷-۳۹، به کوشش جهانگیر قائم مقامی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۷ش.

صورت تغییریافته این عمارت در حال حاضر محل موزه هنرهای ملی است که در محل سابق باغ نگارستان در ضلع شمالی میدان بهارستان واقع است. در همان سال محمدشاه در قلهک زمینی برای احداث باغ تابستانی به انگلیسی‌ها بخشید و اختیار اداره آن آبادی را به آن‌ها واگذار کرد. روس‌ها نیز بعد‌ها همان اختیار را در زرگنده، محل سفارت خود، از دولت ایران گرفتند.

[۳۲۱] بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۲، ص۳۸۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۷ش بب‌.

استقرار قصر تابستانی سفارت‌های انگلیس، روسیه و بعدها عثمانی (در ۱۳۰۰ق/۱۸۸۳م) و حریم امنیتی که در آن ناحیه به وجود آمد، زمینه‌ای شد که در دوره ناصری بسیاری از رجال و اعیان در آن‌جا باغ‌های ییلاقی ایجاد کنند. اهمیت وجود چنین ییلاقی در شمال شهر به حدی بود که سفارتخانه‌های فرانسه و آمریکا سال‌ها بعد اقدام به گرفتن مکانی استیجاری در این منطقه نمودند و در زمان حکومت رضاشاه نیز سفارتخانه‌های آلمان و ایتالیا باغ‌هایی در منطقه پل رومی و فرمانیه در اختیار گرفتند.
حاج میرزا آقاسی، صدراعظم بعدی به قنات کندن و توپ ریختن مشهور بود. بیشتر خالصه‌های مرغوب اطراف پاورپوینت کامل تهران در این دوره از قریه‌هایی بود که با قنات کشیدن حاج میرزا آقاسی، صدراعظم وقت، آباد شده بودند. به گفته رضاقلی خان هدایت در ۱۲۶۳ق صدراعظم ۴۳۸‘۱ پارچه از قریه‌هایی را که خود آباد کرده بود و تقریباً دو کرور قیمت داشت، به شاه اهدا کرد.

[۳۲۲] بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۲، ص۲۰۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۷ش بب‌.

از میان آن‌ها قلعه عباس‌آباد که محل آن در حوالی یا در داخل پادگان عباس‌آباد فعلی قرار داشته، از خود حاج میرزا آقاسی نام گرفته است. از دیگر کارهای مهم وی کشیدن نهری از رودخانه کرج برای یافت‌آباد و وسفنارد بود که در ۱۲۶۱ق حفر شد و بعدها موجب آبادی کلاک، گرم‌دره و میانجوب و شمار بسیاری از دهاتی شد که تا چندی پیش از این جوی مشروب می‌شدند.

[۳۲۳] بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۲، ص۲۰۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۷ش بب‌.

۲۰ سالی که از عقد عهدنامه ترکمانچای در ۱۲۴۳ق/۱۸۲۸م تا مرگ محمدشاه در ۱۲۶۴ق/۱۸۴۸م به درازا کشید، دوران فقر و رکود همراه با افزایش جمعیت مسکینان در پاورپوینت کامل تهران بود. مهاجران فقیر بیش‌تر در محله‌های جنوب شهر (که اجاره یا خرید خانه ارزان‌تر بود) سکنا می‌گزیدند. محله محمدیه که در جنوب بازار وقع شده، محصول همین دوران است. با افزایش تراکم و آلودگی، به‌خصوص در محلات جنوبی، بیماری‌های واگیر نیز تبدیل به یک معضل دائمی شد. آب‌های آلوده کانون تولید وبا، حصبه و مالاریا بود؛ چنان‌که در سال‌های ۱۲۴۸، ۱۲۵۱ و ۱۲۶۱ق مالاریا در ایران شیوع یافت و بسیاری به هلاکت رسیدند. بار اول فقط از دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران ۲۰ هزار کس تلف شدند و شخص شاه نیز مبتلا شد، ولی سرانجام بهبود یافت.

[۳۲۴] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۱، ص۹۳۹، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

پولاک که در اوایل دوره ناصری در پاورپوینت کامل تهران می‌زیسته، و شهر را در شرایطی احتمالاً پاکیزه‌تر از دوره رقت‌بار محمدشاهی دیده بود، درباره نظافت شهر و وضع بهداشت آن نوشته است که برای تنظیف خیابان‌ها هیچ اقدامی صورت نمی‌گیرد. این را دیگر به میل و دلخواه سبزیکار‌ها واگذارده‌اند که زباله شهر را برای کود ببرند. دل و روده حیواناتی که ذبح شده‌اند و باقی‌مانده غذا و جانورانی که مرده‌اند، به کوچه افکنده می‌شود و در آن‌جا می‌ماند تا سگ‌ها شب‌ها از کمینگاه بیرون آیند و کوچه‌ها را تمیز کنند. شغال‌ها نیز اینجا و آن‌جا گاه و بیگاه به دستیاری سگان بر می‌خیزند. استخوان‌های به جا مانده را در خندق شهر می‌اندازند. با وجود این، تپه‌های کوچکی نیز در شهر هست که کثافت سده‌های بسیار را لایه به لایه در خود انباشته، و از انظار پوشانده است. بوی عفونت وحشتناکی که از این همه مواد گندیده منتشر می‌شود، اقامت در پاورپوینت کامل تهران را در فصل تابستان به خصوص برای اروپاییان طاقت‌فرسا می‌سازد؛ تب‌های کشنده ایجاد می‌کند و باعث می‌شود که هرگاه وبا وارد مملکت شود، به طرز وحشتناکی کشتار کند.

[۳۲۵] پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ج۱، ص۶۵، ترجمه کیکاووس جهانداری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

اما شدت مهاجرت و زاد و ولد در پاورپوینت کامل تهران چنان بود که با این‌همه مرگ و میر جمعیت همچنان افزایش می‌یافت، چنان‌که وقتی ناصرالدین شاه در ۱۲۶۴ق بر تخت نشست، شماره نفوس شهر به نقل از لیدی شیل به حدود ۸۰ هزار تن رسیده بود.

[۳۲۶] شیل، من، خاطرات، ج۱، ص۱۰۵، ترجمه حسین ابوترابیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

در اواخر دوران محمدشاه، در ۱۲۶۱ق/۱۸۴۵م که جمعیت پاورپوینت کامل تهران فزونی بسیار یافته، و کم‌آبی بیش از پیش مایه عذاب شده بود، به دستور شاه نهری جدید از رود کرج به پاورپوینت کامل تهران کشیدند. این نهر به دو شاخه تقسیم می‌شد: شاخه شمالی از بالای باغ نگارستان عبور می‌کرد و از دروازه شمیران به شهر وارد می‌شد،

[۳۲۷] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۱، ص۹۳۹، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

[۳۲۸] صدیق‌الممالک، ابراهیم‌خان، منتخب التواریخ مظفری، ج۱، ص۷۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۶ش.

و دیگری همان شاخه‌ای بود که به سوی جنوب می‌رفت و به کار آبیاری اراضی زراعتی حاج میرزا آقاسی در یافت‌آباد و وسفنارد می‌رسید. اما اشکال این نهر آن بود که به سبب بُعد مسافت و تغییر مداوم میزان آب جاری در فصول مختلف، بیش از قنات به لای‌روبی مداوم نیاز داشت؛ چنان‌که ۶ سال پس از احداث که آب آن بسیار کم شده بود، به خرج دولت مجدداً مرمت و لای‌روبی شد و پس از آن این نهر که ۱۰ سنگ آب‌گیری داشت، لبالب شد و به مدت ۱۰ شبانه روز اهالی شهر را به فراوانی سیراب کرد و آب‌انبارها و حوض‌های خانه‌ها از آب مملو گردید.

[۳۲۹] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۲، ص۱۰۵۲، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

در دوره محمدشاه، گذشته از ورود پاره‌ای پدیده‌های فرنگی به دربار، هیچ اقدامی برای ترویج آموزش علوم و فنون اروپایی صورت نگرفت. به سال ۱۲۴۸ق/۱۸۳۷م اولین‌بار در پاورپوینت کامل تهران ماهنامه‌ای دولتی انتشار یافت. این نشریه نام مخصوصی نداشت و در آخر صفحه اول آن نشان دولتی ایران چاپ شده بود. همین روزنامه است که پس از تغییراتی محسوس در دوره ناصرالدین‌شاه به صورت روزنامه وقایع اتفاقیه یعنی روزنامه رسمی پاورپوینت کامل تهران درآمد.

[۳۳۰] آرین‌پور، یحیی، از صبا تا نیما، ج۱، ص۲۳۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۲ش.

در ۱۲۵۹ق آقا عبدالعلی نامی اسباب لیتوگرافی یعنی چاپ سنگی را به پاورپوینت کامل تهران آورد و در همان سال نخستین کتاب چاپ سنگی، یعنی تاریخ معجم، از چاپ بیرون آمد.

[۳۳۱] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۱، ص۲۱۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۶ش.

در زمان محمدشاه چندان عمارت و آبادانی در پاورپوینت کامل تهران و اطراف آن پدید نیامد. مهم‌ترین اقدام وی در پاورپوینت کامل تهران احداث بازار عباس‌آباد در جنوب سبزه‌میدان بود که به محله نوساز محمدیه در جنوب شهر راه داشت. این بازار از مسیر بازار اصلی برکنار بود و در محله محمدیه جز مردم فقیر نمی‌زیستند. پس برای آن‌که بازار نوساز از حالت کور به در آید و رونقی گیرد در ۱۲۶۳ق/۱۸۴۷م دروازه دیگری به نام محمدیه بر حصار جنوبی شهر باز کردند که میان مردم به دروازه نو معروف شد. کاشی‌های سردر بالای این دروازه که در موزه ایران باستان نگهداری می‌شود، نقش‌رستم و دیو را نشان می‌دهد که بسیار ماهرانه و زیبا به دست استاد محمدقلی کاشی‌پز شیرازی ترسیم شده است.

[۳۳۲] مصطفوی، محمدتقی، آثار تاریخی پاورپوینت کامل تهران (اماکن متبرکه)، ج۱، ص۹۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

[۳۳۳] کریمان، حسین، پاورپوینت کامل تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۲۱۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

از مستحدثات دیگر این دوره کاروان‌سرا و تیمچه ملاعلی در بازار پاورپوینت کامل تهران و مدرسه و مسجد حاج رجبعلی در سنگلج است که شبستانی خوش‌طرح دارد و در طاق‌بندی دو جانب شبستان آن نکات معماری استادانه به کار بسته شده است.

[۳۳۴] مصطفوی، محمدتقی، آثار تاریخی پاورپوینت کامل تهران (اماکن متبرکه)، ج۱، ص۹۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

کاروان‌سرا و تیمچه ملاعلی را تاجری موسوم به حاج ملاعلی مراغه‌ای، از بزرگ‌ترین تجار آن زمان که غیر از پاورپوینت کامل تهران در تبریز و مسکو و پترزبورگ و بمبئی و دهلی تجارتخانه داشت، بنا کرد.

[۳۳۵] احتشام‌السلطنه، میرزا محمود، خاطرات، ج۱، ص۲۲، به کوشش محمدمهدی موسوی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۶ش.

به جز محمدشاه بسیاری از اعیان و رجال عهد او و فتحعلی شاه به احداث باغ‌هایی در خارج حصار و شمیران همت گماردند. از آن جمله است باغ فردوس که در ۱۲۶۴ق حسنعلی‌خان حاکم پاورپوینت کامل تهران بنای این باغ را گذارد، اما ساختمانی در آن برنیاورد. بعدها نظام‌الدوله معیرالممالک این باغ را خرید و توسعه داد و آب قنات قصر محمدی را به آن‌جا روان ساخت و نام آن را باغ فردوس گذاشت و عمارتی فیل‌گوش توسط استادان اصفهانی و یزدی ساخت و سنگ‌های مرمر اعلای یزد در آن عمارت به کار برد.

[۳۳۶] بلاغی، عبدالحجت، تاریخ پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۵-۱۶، قم، ۱۳۵۰ش.

پس از او دوستعلی‌خان معیرالممالک دنباله کارهای آبادانی باغ فردوس را رها نکرد. عمارت کنونی از آثار او ست. از عمارت فیل‌گوش اثری به جای نمانده است. برابر نمای جنوبی عمارت حاضر که شیب‌دار بود، ۷ سطح با ۷ استخر و فواره بنا کردند. استخرها به نسبت وسعت زمین و فاصله از عمارت بزرگ‌تر می‌شد. در سمت جنوب غربی اندرونی آن باغ رشک بهشت قرار داشت.

[۳۳۷] معیرالممالک، دوستعلی‌خان، باغ فردوس، ج۱، ص۵۲۹-۵۳۱، یغما، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۲ش.

در ۱۲۶۴ق به دستور حاج میرزا آقاسی در مغرب تجریش در حوالی اسدآباد و نزدیکی باغ فردوس، کنار راه اوین قلعه‌ای ساختند تا شاه در فصل ییلاق بدانجا برود و خندقی عمیق به دورش حفر کردند و کار پاره‌ای از قصور و عمارات پرداخته شد که تابستان فرا رسید. شاه که بیمار بود، راهی آن‌جا شد، در حالی که بنایان و دیوارگران همچنان به کار بودند. اما مرضش شدت یافت و در همان‌جا در ماه شوال درگذشت. این عمارت که به قصر محمدیه موسوم بود، پس از این به سبب نحوست متروک ماند و ویران شد. حاج میرزا آقاسی نیز بدان هنگام که معماران سرگرم بنای قصر محمدشاه بودند، در همان نزدیکی عمارتی برای خویش بساخت که قصر عباسیه نام گرفت.

[۳۳۸] کریمان، حسین، قصران، ج۱، ص۱۵۴-۱۵۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۶ش.

۲.۳.۴ – در دوره ناصرالدین شاه

دوران ۵۰ ساله حکومت ناصرالدین شاه قاجار دوران اقتباس الگوهای فرنگی در شیوه زندگی مردم و تغییر چهره و ساختار شهر پاورپوینت کامل تهران بود. نخستین صدراعظم ناصرالدین شاه، امیرکبیر، ظرف ۳ سال امور بهداشتی، انتظامی و اقتصادی پایتخت را سازماندهی کرد. بسیاری از اصلاحات و اقدامات دوران کوتاه زمامداری او (ذی‌قعده ۱۲۶۴- محرم ۱۲۶۸/اکتبر ۱۸۴۸- نوامبر ۱۸۵۱م)، سرآغاز شکل‌گیری ساختارها و نهادهای نوین شهری بود.
امیرکبیر کارخانه‌هایی مانند پارچه‌بافی، شکرریزی، چینی و بلورسازی، کاغذسازی، کالسکه‌سازی، چدن‌ریزی و فلزکاری و دیگر صنایع کوچک به وجود آورد. شماری صنعتگر را برای آموختن شمع‌سازی، کاغذسازی، بلورسازی، چدن‌ریزی، نجاری و تصفیه قند و شکر به روسیه فرستاد و کارگاه‌های تفنگ‌سازی و باروت‌کوبی و دیگر صنایع نظامی ایجاد کرد.

[۳۳۹] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، ج۱، ص۹۳، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

در ۱۲۶۶ق در سراسر پایتخت ۴۲ قراول‌خانه ساخته شد و این نخستین نهاد انتظامات نوین در پاورپوینت کامل تهران است. در بیرون شهر نیز ۸ سربازخانه ساختند که اولین پادگان‌های نظامی پاورپوینت کامل تهران در قالب جدید آن به شمار می‌رفت.

[۳۴۰] سپهر، محمدتقی، ناسخ ‌التواریخ، ج۲، ص۳۶۹، به کوشش جهانگیر قائم مقامی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۷ش.

در ۱۲۶۷ق برای جمع‌آوری زباله و تنظیف شهر نظامی برقرار شد؛ برج و باروی شهر تعمیر گردید و کارگاه‌های اسلحه‌سازی و کالسکه‌سازی در جباخانه پاورپوینت کامل تهران دایر شد. همچنین آب شهر به واسطه لای‌روبی نهر احداثی حاج میرزا آقاسی (که آب را از کرج به تهـران مـی‌آورد) فراوان شد.

[۳۴۱] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۲، ص۱۰۷۵، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

نحوه توزیع آب در شهر پاورپوینت کامل تهران از زمانی که به صورت آبادی کوچکی بود تا ۶۰ سال پیش (۱۳۲۶ش/۱۹۴۷م) که کلنگ ایجاد شبکه لوله‌کشی بر زمین زده شد، هیچ تحول عمده‌ای نیافت و بر همان روش کهن توزیع آب به وسیله جوی‌ها و نهرهای موجود در معابر شهر متکی بود. در نقشه‌های قدیمی شهر پاورپوینت کامل تهران بسیاری مکان‌ها با نام یخچال وجود دارد که برای تهیه یخ در فصل زمستان و انبار کردن آن برای تابستان به کار می‌رفت. یخچال‌ها بیش‌تر در حاشیه شهر قرار داشت، زیرا تهیه و نگهداری یخ سطحی نسبتاً بزرگ می‌خواست و قیمت زمین در قسمت‌های حاشیه شهر ارزان‌تر بود. در این دوره پاورپوینت کامل تهران بیش‌تر از طریق آب ۴۸ رشته قنات وقفی و خصوصی مشروب می‌شد که از آن شمار ۲۶ رشته آن تا زمان لوله‌کشی شهر فعال بودند.

[۳۴۲] تحقیقات کامران صفامنش.

تأسیس دارالفنون در ۱۲۶۸ق/۱۸۵۱م تأثیری بسزا در انتقال دانش و فن نوین به ایران و به کارگیری آن در زمینه‌های مختلف شد. در دوره‌های پس از تأسیس دارالفنون بیش‌تر رجال اصلاح‌طلب یا کسانی که مصدر اقدامی تازه شدند، در دارالفنون درس خوانده بودند. دارالفنون در یک دوره ۴۴ ساله از ۱۲ رشته تحصیلی حدود ۱۰۰‘۱ نفر فارغ‌التحصیل داشت.

[۳۴۳] تاریخچه معارف ایران، تعلیم و تربیت، ج۱، ص۴۵۹-۴۶۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۱۳ش، س ۴، شم‌ ۷ و ۸.

این افراد در زمینه علوم، مهندسی، ساختمان، پزشکی، موسیقی و نقاشی تخصص داشتند. از ۱۲۷۵ق/۱۸۵۸م امور دولت در قالب ۵ وزارتخانه داخله، خارجه، عدلیه، جنگ، و مالیه و وظایف اداره می‌شد. یک سال بعد با ورود دانش‌آموختگان دارالفنون، در ترکیب اداره شورای دولتی تغییراتی داده شد و وزارت تجارت و صنایع و وزارت علوم به سرپرستی اعتضادالسلطنه هم به شورا افزوده شد. در همین سال افزون بر مجلس شورای دولتی، مجلسی هم به نام مصلحت‌خانه متشکل از ۲۴ عضو دایرگردید.

[۳۴۴] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۲، ص۱۳۴۰-۱۳۴۱، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

این مجلس عمومی‌تر از مجلس شورای وزرا بود و چنین بر می‌آمد که قرار بوده است که چیزی نظیر انجمن‌های ایالتی و ولایتی دایر شود.
از ۱۲۸۱ق/۱۸۶۴م اصلاحات اداری در نظام حکومتی ایران آغاز گردید و مواصلات و ارتباطات نیز با توصیه‌ها و راهنمایی‌های میرزا حسین‌خان سپهسالار بهبود یافت. در ۱۲۸۰ق مسیو کاستگر، مهندس اتریشی که به عنوان معلم دارالفنون و کارشناس امور مهندسی در خدمت دولت ایران بود، مأمور اصلاح راه پاورپوینت کامل تهران به کناره دریای مازندران گردید و این راه یک سال پس از آن آماده بهره‌برداری شد.

[۳۴۵] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۲، ص۱۴۶۵، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

در ۱۲۸۱ق تکمله‌ای بر قرارداد ۱۲۷۹ق/۱۸۶۲م ایران و انگلیس درباره استقرار کارشناسان و کارکنان انگلیسی در ایران برای تکمیل خطوط تلگراف سراسری از خانقین به پاورپوینت کامل تهران، و از پاورپوینت کامل تهران به بوشهر تهیه گردید. همان سال فرمانی درباره تفویض اختیارات بیش‌تر به وزارتخانه‌های سه‌ ‌گانه عسکریه و مالیه و خارجه صادر شد. در ۱۲۸۳ق تقسیم کار میان وزارتخانه‌ها توسعه بیشتری یافت و کوشش شد تا دامنه نفوذ و عمل این وزارتخانه‌ها به ولایات نیز گسترش یابد.

[۳۴۶] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۲، ص۱۵۱۲‌، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

نخستین تشکیلات پست نوین در ۱۲۹۲ق/۱۸۷۵م توسط ریدر اتریشی در محلی واقع در بازار کنار خندق بنیان‌گذاری شد.
امیرکبیر به اقدامات مؤثری در بهبود وضع بهداشت شهر پاورپوینت کامل تهران دست زد، از آن جمله: یکی آبله‌کوبی کودکان و دیگر توجه به امر جمع‌آوری زباله، دیوار کشیدن دور یخچال‌ها و سرپوشیده کردن نهرها بود که در ۱۲۶۷ق/۱۸۵۱م محمود خان کلانتر مأمور آن گردید.

[۳۴۷] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۲، ص۱۰۵۰، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

[۳۴۸] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۲، ص۱۰۵۲، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

[۳۴۹] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۲، ص۱۰۵۶، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

مطالب روزنامه وقایع اتفاقیه در ۱۲۶۷ق مشحون از پیدا شدن آگاهی‌های تازه درباره رابطه آلودگی آب و محیط زیست شهری با شیوع بیماری‌های واگیردار و کوشش برای رعایت بهداشت عمومی است (شم‌ ۱۴، مورخ ۷ رجب ۱۲۶۷).
تأسیس دارالفنون در توسعه عملی علم طب و تأسیس بیمارستان و دواخانه به سبک جدید مؤثر بود. اعتمادالسلطنه تأسیس اولین بیمارستان در پاورپوینت کامل تهران را در وقایع سال ۱۲۶۸ق/ ۱۸۵۲م یاد کرده است. بنای این بیمارستان در ۱۲۶۶ق آغاز شد و در ربیع‌الاول ۱۲۶۸ افتتاح گردید. دواخانه مخصوصی هم داشت و در نخستین سال کار بیمارستان از ربیع‌الاول ۱۲۶۸ تا ربیع‌الآخر ۱۲۶۹ شمار بیمارانی که مراجعه کرده بودند، به ۲۳۸‘۲ تن رسید.
پولاک، اولین معلم طب دارالفنون، در سفرنامه‌اش می‌نویسد که اولین بیمارستان در سومین سال اقامت وی در پاورپوینت کامل تهران، مطابق با ۱۲۷۱ق/۱۸۵۵م، به وسیله خود وی ایجاد شد. بیمارستان در خارج شهر و در کنار راهی ساخته شد که بعدها خیابان علاءالدوله در بستر آن شکل گرفت. در ۱۲۹۰ق/۱۸۷۳م دومین بیمارستان پاورپوینت کامل تهران ساخته شد. تأسیس این بیمارستان به همت اعتضادالسلطنه، وزیر علوم صورت گرفت و جای آن در نزدیک میدان مشق بود که امروزه بیمارستان سینا در آن واقع است. اعتمادالسلطنه در ۱۲۹۳ق/ ۱۸۷۶م گزارش می‌دهد که مجلس حافظ الصحه در دارالخلافه به ریاست نواب والا اعتضادالسلطنه وزیر علوم و معادن در کمال نظم دایر است.

[۳۵۰] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۲، ص۱۷۸۷، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

در هر جلسه موالید و متوفیات چند روز و یا حدود یک ماه پاورپوینت کامل تهران قرائت می‌گردید و درباره علت مرگ و میرها هم بررسی‌های لازم به عمل می‌آمد. در ۱۳۰۶ق/۱۸۸۹م بیمارستان دیگری در خیابان دوشان‌تپه پاورپوینت کامل تهران در اراضیِ میرزا علی‌خان امین‌الدوله به خرج مبلغان مذهبی آمریکایی تأسیس‌ گردید که ۵۰ هزار دلار آمریکا صرف آن شد.

[۳۵۱] سدیدالسلطنه، محمدعلی، سفرنامه، ج۱، ص۳۹۱، به کوشش احمد اقتداری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

یکی از مهم‌ترین کارهای دوره صدارت امیرکبیر آغاز نوسازی‌ها و اصلاحات در حوزه مرکزی شهر بود. اهمیت این کارهای عمرانی در آن است که آشکارا بدان منظور صورت می‌گرفت که مرکز شهر چهره‌ای آراسته و آبرومند یابد. عمارت و قلعه ارگ در ۱۲۶۷ق به دستور امیرکبیر و به معماری عبدالله‌خان معمارباشی تجدید بنا شد. با استقرار توپخانه در اطراف میدان ارگ، آن را میدان توپخانه نامیدند.

[۳۵۲] ذکاء، یحیی، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۲۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۹ش.

کوچه‌های داخل ارگ برای آن‌که قابل حرکت کالسکه شود، سنگ‌فرش گردید، به شکلی که قسمت سواره‌رو در وسط پایین‌تر، و پیاده‌روها در دو طرف مرتفع‌تر واقع شده بود و چون دولت استفاده از کالسکه را ترغیب و تشویق می‌کرد، نیاز به خیابان‌های کالسکه‌رو افزایش یافت.

[۳۵۳] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۲، ص۱۰۶۴-۱۰۶۵، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

نوسازی سبزه‌میدان و اطراف آن به ابتکار امیرکبیر در ۱۲۶۹ق توسط حاج علی خان مقدم مراغه‌ای

[۳۵۴] خاطرات، به کوشش حسینقلی‌ شقاقی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

صورت گرفت. طرح این تغییرات به صورت یک نقشه همراه با نمای میدان در دست است.

[۳۵۵] بلاغی، عبدالحجت، تاریخ پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۶۳، قم، ۱۳۵۰ش.

طی این نوسازی تیر قاپوق یا دار را از سبزه‌میدان به میدان جلو دروازه نو در جنوب شهر بردند که تا دوره معاصر به میدان اعدام مشهور بود. در جنوب میدان، بازار و سرای امیر ساخته شد که جایگاه کلاه‌دوزان و کفش‌دوزان شد و به بازار کفاش‌ها شهرت یافت.

[۳۵۶] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، ج۱، ص۹۱، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

احداث بازار و کاروان‌سرای امیر در این حوزه از شهر چنان رونقی پدید آورد که در ۱۲۷۰ق تیمچه حاجب‌الدوله نیز جنب سرای امیر احداث گردید.

[۳۵۷] گوبینو، ژ. آ، سفرنامه، ج۱، ص۲۶۱، سه سال در آسیا، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

پولاک درباره این بازار و کاروان‌سرای نوساز می‌نویسد: پیش از این‌ها بازار و کاروان‌سراها هم تنگ و هم کوتاه بود تا آن‌که در زمان وزارت میرزا تقی‌خان بازار وسیع امیر با کاروان‌سراهایش ساخته شد. وسایل و اثاث آن مجلل است، حیاط‌ها و باغچه‌ها همه بزرگ و باشکوه ساخته شده‌اند و پس از قصر سلطنتی دیدنی‌ترین چیز سراسر شهر به شمار می‌رود. بازارهای دیگر که از نظر زیبایی در درجات بعد قرار دارد، در دنبال این بازار ساخته شده، یا در خیابان‌های دورتر واقع است.

[۳۵۸] پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ج۱، ص۶۶، ترجمه کیکاووس جهانداری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

در سمت غربی سبزه‌میدان، در بازار موسوم به بازار صندوقدار، مجمع‌الصنایع ساخته شد. فکر تأسیس این مجموعه کارگاه‌ها

[۳۵۹] به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

نیز از امیرکبیر بود، ولی پس از مرگ او به مرحله بهره‌برداری رسید. در مجمع‌الصنایع که بیش‌تر مشتمل بر کارگاه‌های سازنده ابزار و ادوات و ملزومات نظامی بود، سازندگان و تعمیرکاران کالاها و ادوات مدرن و به اصطلاح اجناس فرنگی نیز وجود داشت.

[۳۶۰] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، ج۱، ص۹۳، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

قریه امیرآباد در سمت شمال غربی خارج حصار از آباد شده‌های مهم امیرکبیر، به وسیله خیابان درختکاری شده شمالی ـ جنوبی، به نام خیابان امیر به شمال محوطه اسب‌دوانی واقع در غرب پاورپوینت کامل تهران اتصال می‌یافت که به همین منظور آماده‌سازی شده بود.

[۳۶۱] ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

فنون مهندسی که در دارالفنون آموخته می‌شد، بر ساختمان‌سازی نیز تأثیرگذاشت. ساختمان دارالفنون پس از ساختمان سفارت انگلیس نخستین ساختمانی بود که براساس طرح و نقشه‌ای با روش اروپایی ساخته شد. میرزا رضا مهندس‌باشی، طراح این بنا، یکی از محصلانی بود که در دوران فتحعلی‌شاه قاجار برای آموختن فنون مهندسی نظام و قلعه‌سازی به انگلستان فرستاده شده، و در مدرسه نظامی ولوویچ تحصیل کرده بود. از ۷ استادی که به هنگام گشایش دارالفنون در آن به تدریس پرداختند، ۴ تن در زمینه‌های مختلف علوم نظامی، و یک تن در معدن‌شناسی تخصص داشتند. بنابراین علومی که تدریس می‌شد، با هندسه، نقشه‌برداری، نقشه‌کشی و نحوه طراحی برخی از تأسیسات و بناهای نظامی ارتباط داشت و این استادان خود با فنون مهندسی و ساختمان‌سازی آشنایی داشتند. این متخصصان نه تنها به طرق گوناگون مشاور طراحی و ساخت بناهای جدید بودند، بلکه با آموزش دادن دانش‌آموزان ایرانی فنون و روش‌های اروپایی را در ساختمان‌سازی اشاعه دادند.
از میان اندک مهندسان ایرانی در دوره قاجار، میرزا مهدی‌خان ممتحن‌الدوله شقاقی، نخستین کس از دانشجویان ایرانی بود که در فرانسه، در رشته راه و پل‌سازی و معماری دیپلم مهندسی گرفت. در ۱۲۸۹ق حسنعلی خان گروسی، وزیر فوائد عامه از طرف میرزا حسین خان سپهسالار صدراعظم به او دستور داد که نقشه‌های ساختمانی وزارتخانه‌های جدیدی را که قرار بود دور میدان ارگ ساخته شود، ترسیم کند. این نقشه‌ها شامل طرح طبقات فوقانی و تحتانی و نمای ساختمان‌ها بود و ۳ نفر از مهندسان فرنگی مقیم پایتخت: پیرسن، طراح و آرشیتکت سفارت انگلیس؛ کاستگر، مهندس اتریشی که سال‌ها در خدمت دولت ایران بود؛ و بهلر، مهندس فرانسوی و مستشار مهندسی نظام، در این طراحی‌ها با آنان مشورت شد.

[۳۶۲] شقاقی ممتحن‌الدوله، میرزا مهدی، خاطرات، ج۱، ص۸۱، به کوشش حسینقلی‌ شقاقی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

[۳۶۳] شقاقی ممتحن‌الدوله، میرزا مهدی، خاطرات، ج۱، ص۲۳۹، به کوشش حسینقلی‌ شقاقی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

[۳۶۴] شقاقی ممتحن‌الدوله، میرزا مهدی، خاطرات، ج۱، ص۲۴۱، به کوشش حسینقلی‌ شقاقی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

از میان مهندسان اروپایی مسیوبواتال، تبعه بلژیک، کسی است که در ایجاد کارخانه چراغ گاز، راه‌آهن پاورپوینت کامل تهران ـ شهر ری و ایجاد خط واگن اسبی در خیابان‌های پاورپوینت کامل تهران مؤثر بوده است.
نخستین نقشه از شهر پاورپوینت کامل تهران که با دقتی مناسب و اطلاعات کافی در دست است، به وسیله کریشیش، معلم اتریشی دارالفنون تهیه گردید. نقشه دیگر پاورپوینت کامل تهران پس از توسعه شهر (۱۲۸۴ق/ ۱۸۶۷م) نیز توسط حاجی عبدالغفارخان نجم‌الملک، معلم دارالفنون و شاگردانش ترسیم شد و در ۱۳۰۹ق/۱۸۹۱م به چاپ رسید. پیش از تهیه این دو نقشه، از خانه‌ها و دیگر بناهای پاورپوینت کامل تهران در ۱۲۶۹ق/۱۸۵۳م توسط شاگردان دارالفنون آمارگیری شد. بر اساس این آمار شمار خانه‌های شهر در ۵ محله عودلاجان، سنگلج، چال میدان، بازار و ارگ ۸۷۲‘۷ باب بوده است. چون در هر باب خانه بر اساس آمارگیری سال ۱۲۸۶ق، حدود ۳/۱۵ نفر ساکن بوده است، جمعیت شهر پاورپوینت کامل تهران در سال ۱۲۶۹ق را می‌توان حدود ۱۲۰ هزار نفر تخمین زد که در سطح ۴۷۰ هکتاری محدوده حصار اول پاورپوینت کامل تهران می‌زیسته‌اند. با این حساب تراکم جمعیت شهر پاورپوینت کامل تهران در آن زمان حدود ۲۵۵ نفر در هکتار بوده است که با توجه به یک طبقه بودن بیش‌تر خانه‌ها حاکی از فشردگی وضعیت اقامت دارد.

[۳۶۵] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، ج۱، ص۳۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

برای اسکان جمعیت افزون شده به شهر، اولین باغ‌هایی که تقسیم شد و به فروش رفت، باغ‌های خالصه بود که در دوران فتحعلی شـاه احداث شـده بود.

[۳۶۶] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۲، ص۱۲۴۲، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

به زودی بسیاری از باغ‌های شهر پاورپوینت کامل تهران قطعه قطعه و خانه‌سازی شد؛ چنان‌که بروگش در حدود سال‌های ۱۲۷۶ق از خشکی و فقدان درخت و گیاه در این شهر شکوه کرده است.

[۳۶۷] بروگش، هاینریش، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ج۱، ص۱۹۱، ترجمه محمدحسین کردبچه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

دامنه این رشد به خارج از شهر نیز کشیده شد. در ۱۲۷۸ق در روزنامه دولتی خبری درباره ایجاد عمارات در خارج شهر و تقسیم یکی از باغ‌های دیوانی برای فروش به خواستاران آمده است. در دهه ۱۲۸۰ق/۱۸۶۰م در پی فزونی جمعیت و گسترش غیررسمی شهر خارج از حصار، موج تازه‌ای از شهرسازی چهره پاورپوینت کامل تهران را به گونه‌ای دیگر تغییر داد. هم‌زمان با برخی از نوسازی‌های بنیادی در شهر‌های قاهره و استانبول، اقدامات شهرسازی وسیعی به مدیریت میرزا حسین‌خان سپهسالار، صدراعظم وقت در پاورپوینت کامل تهران صورت گرفت.

[۳۶۸] Gerney، J، The Transformation of Tehran in the Later Nineteenth Century، ج۱، ص۵۱-۷۲، Paris، ۱۹۹۲.

نخست با انتقال توپ‌ها به میدان توپخانه جدید، میدان ارگ یا جلوخان محوطه کاخ‌های سلطنتی را به شکل یک گردشگاه عمومی درآوردند. اگرچه از حدود سال ۱۲۷۶ق برخی از باغ‌های سلطنتی برای استفاده عموم گشوده شده بود، اما گشایش محوطه ارگ برای عبور و مرور عموم مردم اولین‌بار اتفاق افتاد.

[۳۶۹] بروگش، هاینریش، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ج۱، ص۱۷۱، ترجمه محمدحسین کردبچه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

[۳۷۰] بروگش، هاینریش، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ج۱، ص۱۷۷، ترجمه محمدحسین کردبچه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

میدان جدید ارگ را باغ گلشن نام نهادند، ولی میان مردم به باغ میدان معروف شد و یکی از باصفاترین گردشگاه‌های مردم پاورپوینت کامل تهران گشت.

[۳۷۱] روزنامه دولت علیه ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش.

بستر اولین خیابان‌های شهر جدید، از پر کردن خندق‌های اطراف حصار ارگ سلطنتی فراهم آمد. با پر شدن خندق شرقی ارگ از ۱۲۸۳ق خیابان ناصریه با غرس دو ردیف درخت در حاشیه و نصب چراغ‌های چدنی نفتی شکل گرفت. چراغ‌هایی که در طول خیابان برپا شده بود، ابتدا به وسیله نفت، و از ۱۲۹۸ق به وسیله گاز روشن می‌شد. در ۱۲۸۴ق ساختمان شمس‌العماره در سمت شرقی حیاط گلستان، مشرف به معبر جدید ناصریه بنا گردید. این ساختمان که هنوز نیز برپاست، به سبب ویژگی‌هایی که دارد، مهم‌ترین ساختمان دوره قاجاری در پاورپوینت کامل تهران به شمار می‌رود. حجم آن از دو برج متقارن ۵ طبقه تشکیل شده، و بر فراز مهتابی میان برج‌ها اولین ساعت نصب گردیده است. این ساختمان تا دوره پهلوی بلندترین عمارت شهر به شمار می‌رفت. وصف این بنا در اوج رونق و شکوه ناصریه طی گزارشی آمده است.

[۳۷۲] شرف، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۰۲ق، شم‌ ۲۶.

خیابان باب همایون نیز در ۱۲۸۸ق یعنی تقریباً هم‌زمان با ناصریه ساخته شد و چهره آن از ناصریه نیز اروپایی‌تر بود.

[۳۷۳] ذکاء، یحیی، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۳۳۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۹ش.

کار نوسازی این خیابان برعهده محمدرحیم‌خان علاءالدوله (امیرنظام) گذاشته شد. معبر تنگ قبلی تعریض گردید، کف آن سنگ‌فرش شد و در دو طرف آن پیاده‌رو احداث گردید که به وسیله باغچه‌های درختکاری شده از مسیر سواره‌رو جدا شده بود. در جبهه دو طرف خیابان مغازه‌هایی احداث شد که زیبا‌ترین و نفیس‌ترین کالاها را می‌ساختند، یا عرضه می‌کردند. در دو سر خیابان نیز دو تا از مجلل‌ترین دروازه‌های شهر را ساختند. دروازه جنوبی که کوچک‌تر و ظریف‌تر بود، سردر الماسیه نامیده شد. از جمله بناهای مهم واقع در این خیابان می‌توان از مدرسه نظام، آسیای بخار (۱۲۸۹ق)، قورخانه، مجمع‌الصنایع و مسجد مهدعلیا نام برد.

[۳۷۴] جواهرکلام، عبدالعزیز، تاریخ طهران، ج۱، ص۱۲۱-۱۲۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۷ش.

دهه ۱۲۸۰ق به سبب آن‌که بیش‌تر دروازه و سردرهای مهم پاورپوینت کامل تهران در این دوره ساخته شدند، نیز شاخص است. دست‌کم ۱۶ دروازه و سر در را می‌توان برشمرد که طی این دهه ساخته شد که ۱۲ تا از آن‌ها دروازه‌های محدوده جدید شهر بودند و از این‌رو ساختمان آن‌ها باید پس از اعلام توسعه شهر در ۱۲۸۴ق/۱۸۶۷م آغاز شده باشد. بقیه سردرها در پیرامون ارگ و در محل اتصال آن با میدان‌ها و معبرهای مهم شهر ساخته شد دروازه ناصریه (۱۲۸۲ق/۱۸۶۵م) در محل اتصال خیابان ناصریه به بیرون شمال شهر، جایی که چند سال بعد میدان توپخانه ساخته شد؛ سردر موسوم به باب همایون (دروازه دولت میدان توپخانه)؛ و سردر الماسیه که به ترتیب در انتهای شمالی و جنوبی خیابان باب همایون در ۱۲۸۸ق در زمان تعریض و بنای این خیابان ساخته شد. گذشته از این‌ها، سردر عالی‌قاپو و سردر نقاره‌خـانه در شمال و جنوب میـدان ارگ (که اساس آن‌ها از دوره‌های پیشین بود) به احتمال بسیار در ۱۲۸۱ق، هم‌زمان با ایجاد طرح‌های جدید در این میدان و تبدیل آن به باغ گلشن تجدید بنا شد. گفتنی است که در ۱۳۰۱ق در سردر عالی‌قاپو دوباره تغییراتی داده شد. این کار به مباشرت آقاعلی امین‌حضور صورت گرفت.
محدوده شهر در ۱۲۸۴ق براساس مدلی فرنگی طرح‌ریزی شد. موقعیت محدوده جدید نسبت به شهر قدیم به شکلی در نظر گرفته شده بود که بیشترین سطح خالی و فضای توسعه در قسمت شمال و غرب آن واقع شد. این انتخاب مبتنی بر دیدگاه صرفه اقتصادی برای فروش زمین‌های مرغوب‌تر بود، زیرا بیش‌تر فضای توسعه را در جهت‌هایی پیش‌بینی کرده بود که نسبت به شهر قدیم در بلندی واقع شده، و نسبت به موقعیت ورود آب قنات‌ها به شهر مقدم بر آن بود؛ پس بیشترین تقاضای مؤثر و بالفعل متوجه خرید زمین در سوی شمال و غرب بود. سند بسیار جالبی از توصیه یکی از دولتمردان، شاید میرزاعیسای وزیر، به ناصرالدین‌شاه در دست است که در آن به تفصیل به منافع مالی که از توسعه شهر و ترقی قیمت اراضی خالصه می‌تواند عاید خزانه شود، سخن رفته است.

[۳۷۵] گنجینه، دفتردوم، ج۱، ص۱۹۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

بی‌تردید برای پیاده کردن شکل جدید ابتدا نقشه‌ای به روی کاغذ تهیه شد. تهیه‌کننده نقشه مسیو بهلر فرانسوی، یکی از استادان دارالفنون بود.

[۳۷۶] ذکاء، یحیی، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۹ش.

طرح حصار و خندق از یک قلعه‌ساز فرانسوی سده ۱۷م به نام وبان اقتباس شد.

[۳۷۷] کرزن، جرج، ایران و قضیه ایران، ج۱، ص۴۰۵، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۹ش.

نقطه کانونی این طرح پیش‌بینی میدانی در قلب محدوده جدید بود که تبدیل به مرکز تازه شهر شد و این نقش را دست‌کم تا ۹۰ سال بعد، پس از آن‌که شهر از محدوده دوره ناصری به خارج تجاوز کرد و خندق‌ها پر شد، حفظ کرد. سرانجام در ۱۱ شعبان ۱۲۸۴ق/۸ دسامبر ۱۸۶۷م کلنگ احداث خندق دوم پاورپوینت کامل تهران بر زمین زده شد و از این تاریخ شهر پاورپوینت کامل تهران به لقب دارالخلافه ناصری ملقب گردید.

[۳۷۸] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۳، ص۱۵۶۶-۱۵۶۷، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

به دنبال توسعه رسمی حدود شهر در ۱۲۸۴ق فشار جمعیت برای اقامت در محدوده پاورپوینت کامل تهران قدیم کاهش یافت و ساختمان‌سازی در اراضی جدید شهری شروع شد. در ۱۲۸۶ق در دومین آمارگیری شهر پاورپوینت کامل تهران ۰۲۴، ۱ باب خانه شمارش شد. جمعیت محله‌های نوساز خارج شهر قدیم ۸۵۳‘۱۶ نفر بود که چیزی در حدود ۱۱ه کل جمعیت شهر را تشکیل می‌داد. از این شمار جمعیت تنها ۱۶ه آن‌ها در پاورپوینت کامل تهران متولد شده بودند و بقیه آن‌ها از مهاجران بودند. شهرِ توسعه‌یافته، اراضی خارج حصار قدیم را که بسیاری از آن تفکیک و خانه‌سازی شده بود، دربرگرفت و موجبات گسترش باغ‌های جدید در پیرامون حصار جدید را فراهم آورد. معابر نسبتاً عریض و مستقیم و طولانی ساخته شد. این خیابان‌ها برای راندن کالسکه که مدرن‌ترین وسیله نقلیه زمان و علامت تشخص به‌شمار می‌رفت، مناسب بود.

[۳۷۹] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۸۱، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۰ش.

طی ۴۰ سال آرامش و ثبات سیاسی، بسیاری از باغ‌ها و خانه‌های بزرگ و زیبا در شمال و غرب شهر احداث شد. بزرگ‌ترین باغ‌های پاورپوینت کامل تهران در نقشه ۱۳۰۹ق، به جز باغ‌های قدیمی نظیر نگارستان، سردار و لاله‌زار که باغ‌های سلطنتی زمان فتحعلی‌شاه بودند و باغ نظامیه که پیش از توسعه شهر توسط میرزا آقاخان نوری صدراعظم ایجاد شده بود، در فاصله سال‌های ۱۲۸۴ تا ۱۳۰۹ق/۱۸۶۷ تا ۱۸۹۲م یعنی طی مدت ۲۵ سال در سمت شمال و غرب شهر احداث شد و همه نام سرشناس‌ترین رجال نامدار آن زمان را بر خود گرفتند.
میدان توپخانه مرکز شهر جدید که جلوخان مجموعه ارگ حکومتی به شمار می‌رفت، به شکل مربع‌مستطیل ساده‌ای بود که گرداگرد آن نمایی کاشی‌کاری و گچ‌بری شده با آهنگی یکسان تکرار می‌شد. حجره‌های زیرین محل قرار دادن و درواقع انبار توپ‌ها بود و اتاق‌های روی حجره به اقامت توپچیان اختصاص داشت. جشن‌های حکومتی و اعیاد ملی در این میدان برگذار می‌شد. بنجامین در ۱۳۰۲ق/۱۸۸۵م میدان توپخانه را چنین وصف کرده است: قشنگ‌ترین و موقرترین دروازه‌های شهر، دروازه‌ای است که در طرف شمال ارگ، روبه‌روی میدان توپخانه (کـه میدان بسیار قشنگ و با شکوهـی است) واقـع شده، در وسط آن میدان حوضی است از مرمر که ۱۵۰ پا طول دارد، و آن را همیشه پر از آب نگاه می‌دارند. در هر زاویه حوض سکویی است که بر روی آن توپی به طرز قدیم قرار داده‌اند. در ۴ طرف میدان، خانه‌های کوچکِ دو مرتبه روبازی ساخته‌اند. جمیع این خانه‌ها به یک وضع است. در طرف مشرق میدان، دروازه بسیار قشنگی با ستون‌های ظریف و آجرهای کاشی ساخته شده است. این میدان ۶ دروازه دارد که به هنگام شب همه آن‌ها را می‌بندند. در بالای دروازه بزرگی که شرح آن گذشت (دروازه دولت)، بیرق ایران (که شیر و خورشید باشد) افراشته است. به هنگام طلوع و غروب آفتاب یک دسته از نقاره‌چی‌ها در بالای دروازه، در شاه‌نشین جمع شده، با سرنا و کرنا موزیکی می‌نوا‌زند که به تعریف راست نمی‌آید و بتهوون و موزارت ابداً روحشان از آن موزیک خبر ندارد.

[۳۸۰] بنجامین، ساموئل، ایران و ایرانیان، ج۱، ص۱۱۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

جشن‌های حکومتی یا مراسمی از اعیاد ملی که دستگاه حکومت می‌خواست سهمی در آن داشته باشد، در این میدان برگذار می‌شد. مثلاً در ۱۲۹۸ق/۱۸۸۱م مراسم افتتاح کارخانه چراغ‌گاز در میان تشریفات بسیار و در حالی که میدان توپخانه آرایش داده شده، و با نصب بیرق‌ها و افراشتن چادر‌ها و ترنم موسیقی و توزیع شربت و شیرینی و میوه جلوه خاصی یافته بود، در این مکان جشن گرفته شد. آتش‌بازی‌هایی که در این جشن‌ها در میدان توپخانه برپا می‌شد، در تاریخ پاورپوینت کامل تهران معروف است.
یکی از اولین نهادهای مدنی جدید، یعنی نخستین بانک در شهر پاورپوینت کامل تهران (بانک شاهنشاهی (بانک انگلیس)) ۱۳ سال پس از اتمام ساختمان میدان توپخانه در آن جای گرفت. این ساختمان خود یکی از بناهای مهم در تاریخ شهر پاورپوینت کامل تهران به شمار می‌آید؛ زیرا یکی از اولین بناهایی بود که نمای اصلی آن روی به یک فضای عمومی شهری داشت و طرح آن توسط اولین آرشیتکت‌ایرانی تحصیل‌کرده فرنگستان، یعنی میرزامهدی‌خان ممتحن‌الدوله شقاقی تهیه گردیده بود.
از میدان توپخانه ۶ خیابان راست و مستقیم منشعب می‌شد. ناصریه و باب همایون به سمت جنوب، چراغ گاز به سمت شرق، خیابان مریضخانه به سمت غرب، و خیابان‌های لاله‌زار و علاءالدوله به سمت شمال امتداد می‌یافتند. این خیابان‌ها به تدریج تا پایان سلطنت قاجاریه و در دوران پهلوی اول هر یک به نوعی نمودار وجهی از زندگی جدید شهری در پاورپوینت کامل تهران شدند. احداث میدان توپخانه جدید و درختکاری خیابان مریض‌خانه نیز در ۱۲۹۴ق/۱۸۷۷م، یک سال پیش از سفر دوم شاه پایان یافت. در دوره ناصری گل سرسبد ۶ خیابان منشعب از میدان توپخانه، خیابان علاءالدوله بود که به نام‌های دیگری چون کوچه باغ ایلخانی و خیابان سفرا نیز شهرت داشت. آبادی این خیابان با قرار گرفتن باغ سفارت انگلیس در گوشه شمالی آن آغاز گشت و به مرور سفارت‌خانه‌های دیگر (عثمانی، آلمان و هلند) و مهمان‌خانه‌های معتبر پاورپوینت کامل تهران نیز در آن استقرار یافت.
در ۱۲۸۱ق طبق حکمی از جانب سپهسالار اعظم، چراغ‌علی‌خان سراج‌الملک، رئیس احتسابیه وقت مأمور شد تا اهالی شهر را به حفظ بهداشت و پاکیزگی جوار خانه خود و خارج کردن زباله از شهر توسط خاکروبه‌کش‌ها و عمله‌ها مجبور کند و نیز مقرر شد که… کوچه‌ها و محلات را جمیعاً سنگفرش تازه نموده، به قسمی خوش مجاری میاه را بسازند که برای مترددین مورث عسرت نشود….

[۳۸۱] روزنامه دولت علیه ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش.

مهم‌ترین ره‌آورد ناصرالدین شاه از سفر دوم فرنگستان، استخدام یک افسر اتریشی، به نام کُنت دومونت فورت برای ایجاد تشکیلات پلیس در شهر پاورپوینت کامل تهران بود. وی در گزارشی به شاه پیشنهاد کرد که می‌تواند با ۴۰۰ نفر پیاده و ۶۰ نفر پلیس سوار، امنیت پاورپوینت کامل تهران را تأمین نماید. پس از تدارک مقدمات در ۱۶ ذیقعده ۱۲۹۵ق/۱۵ نوامبر۱۸۷۸ تابلوی نخستین شهربانی پاورپوینت کامل تهران اداره جلیله پلیس دارالخلافه و احتسابیه بر سردر عمارتی واقع در ابتدای خیابان باب همایون نصب گردید.

[۳۸۲] تفرشی، مرتضی، نظم و نظمیه در دوره قاجاریه، ج۱، ص۵۳-۵۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

در آن زمان حفظ نظم و امنیت و کار جمع‌آوری زباله و تنظیف شهر، هر دو بر عهده این تشکیلات قرارگرفت. کنت در ۱۲۹۶ق/۱۸۷۹م کتابچه‌ای درباره قوانین و مقررات شهری تدوین کرد و به تصویب شاه رسانید. این مجموعه که به کتابچه قانون کنت معروف شد، حاوی دستور‌عمل‌ها و مقررات گوناگونی است که در آن از جرایم و کیفرهای مربوط به بدمستی تا ترتیب ساختمان‌سازی در شهر می‌توان یافت و از مفاد آن چنین برمی‌آید که مجموعه ساده‌شده‌ای از مقررات شهرداری‌ها و پلیس شهرهای اروپا بوده است.
از مهم‌ترین پدیده‌های اروپایی که پس از سفر دوم ناصرالدین شاه به فرنگستان در پاورپوینت کامل تهران دایر گردید، چراغ گاز بود که توسط کارشناسی به نام فابیوس بواتال راه‌اندازی شد. در ۱۲۹۶ق/۱۸۷۹م امین‌الملک که شوق داشت پدیده‌های نوین اروپا در پایتخت ایران رایج شود، یک موتور تولید گاز از فرنگستان وارد کرد. این کارخانه تنها روشنایی میدان توپخانه و شماری از خیابان‌های اطراف ارگ، مانند ناصریه و علاءالدوله را تأمین می‌کرد و طرز کارش چنین بود که گاز حاصل از حرارت دادن زغال سنگ در دیگ‌های مخصوص به وسیله لوله‌های زیرزمینی به فانوس‌های مخصوصی که برپایه چراغ‌های چدنیِ ساخت کارخانه چدن‌ریزی دارالخلافه در مجمع الصنایع ارگ، نصب شده بود، هدایت می‌گردید. با تاریک شدن هوا شماری چراغ‌چی با میله‌های مشعل فانوس‌ها را یک به یک روشن می‌کردند که تا پاسی از شب روشنایی می‌داد

[۳۸۳] جواهرکلام، عبدالعزیز، تاریخ طهران، ج۱، ص۱۳۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۷ش.

این کارخانه چندان دوام نیافت، زیرا تهیه زغال سنگ و گاز لازم در ایران آسان نبود. ایجاد راه‌آهن از پاورپوینت کامل تهران به شهر ری (۱۳۰۶ق/۱۸۸۹م) و احداث شبکه خطوط واگن اسبی (۱۳۰۷ق/۱۸۹۰م) از آخرین اقدام‌هایی است که در دوره ناصری چهره پاورپوینت کامل تهران را دگرگون کرد.
از حوادث مهم در این دوره واقعه تنباکو یا رژی است. این قیام را به عنوان یکی از دو نهضت پر اهمیت سده گذشته شهر پاورپوینت کامل تهران نامیده‌اند. در پی سومین سفر ناصرالدین‌شاه به فرنگستان، شاه و صدراعظم، میرزا علی اصغرخان امین‌السلطان، انحصار دخانیات و خرید و فروش تنباکو و توتون در ایران را به یک انگلیسی به نام تالبوت واگذار کردند. ماژور تالبوت برای بهره‌برداری از این امتیاز پر سود، شرکتی به نام کمپانی رژی در محل باغ ایلخانی (خیابان علاءالدوله) پاورپوینت کامل تهران ایجاد کرد و مأموران انگلیسی را برای برقراری معاملات تجارتی به شهرهای مختلف ایران فرستاد (۱۳۰۹ق)؛

[۳۸۴] منظورالاجداد، محمدحسین، نگاهی گذرا به وضعیت بهداشت و بهداری در زمان ناصرالدین شاه قاجار، گنجینه، دفتر دوم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

دارالخلافـه ناصری با مساحتی حدود ۱۸ کمـ‌ و جمعیت ۱۳۰ هزار نفری تا دهه اول حکومت پهلوی اول و آغاز نهضت نوین اصلاحات شهری، جمعیتـی بالغ بر ۲۵۰ هزار نفر را در ۴۶ کمـ ۲ به خود پذیرفت.

۲.۳.۵ – در دوره مظفرالدین‌شاه

مظفرالدین میرزای ولیعهد، روز ۲۳ ذیحجه ۱۳۱۳ق/۵ ژوئن ۱۸۹۶م از تبریز به پاورپوینت کامل تهران رسید و در تالار تخت مرمر بر مسند سلطنت نشست و ۱۱ سال پادشاهی کرد. سراسر این دوران از یک سو متأثر از ضعف و انفعال دستگاه دولت در اعمال حاکمیت ساختار کهن استبداد سلطنتی، و از سوی دیگر شاهد فعالیت شدید قشر کوچکی از طبقه متوسط شهرنشین بود که در اندیشه اصلاحات اجتماعی و پی‌ریزی نظم نوین سیاسی بودند. مظفرالدین شاه برای تجار تعرفه بیشتری وضع کرد، مناطق مالیاتی را از مسئولان سابق پس گرفت و افزایش مالیات اراضی، کاهش مستمری‌های دربار به خصوص برای روحانیان، و اعمال نظارت بر املاک موقوفه را مطرح کرد. مهم‌تر از همه دروازه‌های کشور را به روی سوداگران بیگانه گشود و دوباره درصدد استقراض خارجی برآمد: واگذاری انحصار استخراج نفت به دارسی؛ اخذ وام برای خرید اسلحه؛ بازپرداخت قروض سابق و سفر به اروپا؛

[۳۸۵] شبکه تلفن، نصب چراغ برق در خیابان‌های اصلی پاورپوینت کامل تهران، تبریز، رشت و مشهد، کارخانه بلورسازی ایران، ایران امروز، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۱۹ش، س ۲، شم‌ ‌۱۰.

و استخدام نوز بلژیکی برای ریاست بر گمرکات کشور. این امر هم‌زمان با کاهش شدت عمل مأموران نظمیه، افزایش آزادی عمومی مطبوعات، لغو ممنوعیت سفر و تشویق ایجاد مجامع فرهنگی و آموزشی، اعطای آزادی عمل بیش‌تر به اصناف برای ایجاد تشکل‌های صنفی و حرفه‌ای نظیر کمپانی فارس در شیراز (۱۳۱۵ق)، شرکت اسلامی (نخستین شرکت سهامی سراسری)، کمپانی محمودیه، شرکت مسعودیه در اصفهان (۱۳۱۶ق) و شرکت عمومی شامل ۱۷ تن از تجار در پاورپوینت کامل تهران (۱۳۱۸-۱۳۲۴ق) بود.
با گمارده شدن امین‌الدوله به صدراعظمی در پایان سال ۱۳۱۴ق/ ۱۸۹۶م، دامنه آزادی نشر افکار نو به نظام تعلیم و تربیت نیز رسید و تحولات بنیادینی در ساختار آموزشی و محتوای مواد درسی پدید آمد. مهم‌ترین گامی که در آغاز زمامداری امین‌الدوله در پیشبرد نهضت روشنگری برداشته شد، تأسیس انجمن معارف بود. این انجمن به همت شماری از رجال دوستدار آموزش جدید تشکیل گردید و نظام‌نامه‌ای در ۲۰ ماده در شرح وظایف انجمن، درباره تأسیس مدارس ملی و ایجاد وسایل تعمیم معارف نوین تدوین کرد و زمینه‌ای مساعد برای تأسیس کتابخانه ملی و تشکل‌های سیاسی روشنفکر فراهم ساخت.

[۳۸۶] تاریخچه معارف ایران، تعلیم و تربیت، ج۱، ص۴۵۹-۴۶۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۱۳ش، س ۴، شم‌ ۷ و ۸.

مبدع نظام نوین آموزش میرزا حسن رشدیه بود. او به همراه امین‌الدوله به پاورپوینت کامل تهران آمد و نخستین مدرسه را که در آن روش تدریس الفبای مقطع به کار می‌رفت و آموزش حروف از روی شکل آن‌ها صورت می‌گرفت، در پاورپوینت کامل تهران تأسیس کرد. همچنین چند مدرسه عالی مانند مدرسه علوم سیاسی (۱۳۱۷ق/۱۸۹۹م) توسط میرزا حسن‌خان مشیرالملک و مدرسه فلاحت مظفری به ریاست یک بلژیکی (۱۳۱۸ق/۱۹۰۰-۱۹۰۱م) در همین دوره تأسیس شد.
در دوره مظفری دو بیمارستان دیگر در پاورپوینت کامل تهران گشایش یافت. نخست بیمارستان وزیری (۱۳۱۸ق/۱۸۹۹م) در خیابان باغ انگوری (ولی‌عصر کنونی) در کوچه‌ای که هنوز هم به نام کوچه بیمارستان وزیری معروف است. دومین بیمارستان (ح ۱۳۲۲ق/ ۱۹۰۴م) توسط وجیه‌الله میرزا سپهسالار در خارج شهر در جایی دایر شد که امروزه در محل تقاطع خیابان شهید بهشتی با خیابان ولی‌عصر، مکان بیمارستان ارتش است. جز این دو، بیمارستان آمریکایی‌ها (۱۳۰۶ق/۱۸۸۹م) نیز فعال بود. در ۱۳۲۲ق و در جریان شیوع وبای شدید در پاورپوینت کامل تهران، یحیی دولت‌آبادی از مؤسسه‌ای با عنوان نخستین بلدیه پاورپوینت کامل تهران نام می‌برد که با گسترش تشکیلاتی ابتدایی به نام احتسابیه که پیش از این به جمع‌آوری و حمل زباله شهر می‌پرداخت، به وجود آمده بود. این نهاد به شیوه شهرداری‌های اروپا درباره وضع گورستان‌ها و دیگر امور مربوط به بهداشت عمومی مداخله و اقدام می‌کرد و نخستین رخت‌شوی‌خانه عمومی پاورپوینت کامل تهران را در خیابان جلیل‌آباد (خیام کنونی) ایجاد کرد. این بلدیه در ۱۳۱۷ق/۱۸۹۹م حسن اخضر علیشاه را مأمور تعیین و ثبت ابنیه محاط خندق شهر دارالخلافه باهره نمود. در این آمارگیری شمار خانه‌های شهر ۲۷۵‘۱۶ باب، و شمار دکان‌ها ۴۲۰‘۹ باب بازگو شده است. اگرچه در این زمان میانگین شمار افراد ساکن در خانه‌های پاورپوینت کامل تهران به دقت معلوم نیست، ولی اگر برای آن همان میانگین آمار سال ۱۲۸۶ق، یعنی حدود ۳/۱۵ نفر در هر خانه را در نظر بگیریم، جمعیت شهر چیزی در حدود ۲۴۹ هزار نفر به دست می‌آید. ناگفته نماند که برخی محققان رقم ۳/۱۵ نفر را برای جمعیت متوسط ساکن در هر خانه غیرواقعی، و بیش از حد دانسته، و جمعیت شهر را در این دوره‌ها کمتر از ۲۰۰ هزار نفر برآورد کرده‌اند.

[۳۸۷] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

مظفرالدین شاه ۳ بار در سال‌های ۱۳۱۶ و ۱۳۱۹ و ۱۳۲۳ق به اروپا سفر کرد. ره‌آورد سفر اول استخدام چند بلژیکی برای مستشاری ادارات بود. نوز را برای گمرک، انگلس را برای مالیه، پریم را برای ضرابخانه، و هنبیک را برای وزارت خارجه استخدام کردند.

[۳۸۸] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۱، ص۴۹۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

درباره اصلاح مالیه و ضرابخانه چندان کاری صورت نگرفت، جز آن‌که در ۱۳۱۹ق/۱۹۰۱م سکه نیکل ضرب گردید و سال بعد ساختمانی برای ضرابخانه در جاده شمیران کمی بالاتر از قصر قاجار ساخته شد. از پیشرفت‌های دیگر در این زمینه کوشش‌هایی برای ایجاد صندوق مالیات به روش اروپا و ایجاد تمبر برای برات‌های دولتی بود.
در دوره مظفری که باب مراوده با اروپا نسبت به دوره ناصری گشوده‌تر شد، پدیده‌های شهرنشینی اروپایی نیز با آزادی و فراوانی بیشتری به پاورپوینت کامل تهران وارد گردید. از مهم‌ترین این پدیده‌ها یکی اتومبیل و دیگری سینما بود. ظاهراً مظفرالدین شاه در سفر اول خویش به اروپا دو اتومبیل خرید و همراه با دو راننده فرانسوی به پاورپوینت کامل تهران آورد

[۳۸۹] بیگی، حسن، پاورپوینت کامل تهران قدیم، ج۱، ص۱۷۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۶ش.

اما ناظم‌الاسلام کرمانی زمان شیوع کالسکه بخار را در ۱۳۲۱ق/۱۹۰۳م یاد کرده است. نخستین سینمای عمومی در پاورپوینت کامل تهران در ۱۳۱۹ق دایر شد؛ چنان‌که ناظم‌الاسلام کرمانی به پیدا شدن پدیده‌ای به نام چراغ سِحری اشاره کرده است.

[۳۹۰] ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، ج۱، ص۵۶۲-۵۶۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

سیرک نیز از پدیده‌های جدیدی است که در ۱۳۱۵ق/۱۸۹۷م نخستین‌بار در پاورپوینت کامل تهران به راه افتاد. در دوره مظفری از ساختمان‌سازی‌ها و اقدامات بزرگ شهری نظیر آنچه در دوره ناصری درباره نوسازی در حوزه اطراف ارگ صورت گرفت، خبری نبود. تنها کار عمرانی مهمی که به خرج دولت در داخل شهر سراغ داریم، تسطیح و سنگ‌فرش کردن برخی از معابر پاورپوینت کامل تهران است که در ۱۳۱۶ق مقارن سفر شاه به اروپا صورت گرفت.
از کارخانه‌هایی که در دوره مظفری در پاورپوینت کامل تهران دایر گردید، نخست کارخانه قند امین‌الدوله در کهریزک بود و دیگر کارخانه‌ آجر ماشینی که توسط امین‌الضرب در ۱۳۲۲ق در نزدیکی پاورپوینت کامل تهران گشایش یافت.

[۳۹۱] اشرف، احمد، موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران: دوره قاجاریه، ج۱، ص۸۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۹ش.

کارخانه قندسازی امین‌الدوله که در ۱۳۱۳ق با ماشین‌آلات انگلیسی آغاز به کار کرد، نخست به کشت چغندر در اراضی کهریزک پرداخت، اما چون محصول آن به بازار آمد و نتوانست با قند روسی رقابت کند، این امر به تعطیلی کارخانه در ۱۳۱۷ق منجر شد.

[۳۹۲] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۳، ص۳۴۱-۳۴۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۶ش.

مهم‌ترین کارخانه‌ای که در این دوره در پاورپوینت کامل تهران برپا گردید، کارخانه برق امین‌الضرب بود. کتاب تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران خریداری کارخانه توسط امین‌الضرب را در ۱۳۲۳ق، و تاریخ به کار افتادن آن را ۱۳۲۵ق آورده است.

[۳۹۳] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۳، ص۳۸۳-۳۸۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۶ش.

ولی زمان شروع فعالیت کارخانه احتمالاً یکی دو سالی پیش از آن است، زیرا به نوشته ناظم‌الاسلام کرمانی در ۱۳۲۰ق استفاده از چراغ برق در عمارات سلطنتی افزایش یافت و پس از آن در ۱۳۲۴ق/۱۹۰۶م چراغ برق در کوچه‌های پاورپوینت کامل تهران و خانه‌ها و مساجد و مدارس شهر شایع شد.
تلفن را نخستین‌بار در زمان ناصرالدین شاه، پسرش کامران‌میرزا در پاورپوینت کامل تهران معمول کرد و ظاهراً راهنمای او در این کار بواتال بلژیکی بود. ابتدا یک رشته سیم میان خانه ییلاقی او، یعنی کامرانیه شمیران و مقر حکومت پاورپوینت کامل تهران و وزارت جنگ کشیدند. پس از آن میان مقر ییلاقی شاه و عمارات سلطنتی پاورپوینت کامل تهران نیز یک رشته سیم تلفن دایر گشت و آنگاه میان خانه صدراعظم در پارک اتابک و عمارت دیوانی در ارگ سیم‌کشی شد؛ ولی ایجاد اولین شبکه تلفن در دوره مظفری آغاز گردید و در سال‌های بعد توسعه بیشتری یافت. در محرم ۱۳۲۱، دوست محمدخان معیرالممالک امتیاز شبکه تلفن پاورپوینت کامل تهران را به مدت ۶۰ سال به دست آورد. چندی بعد معیرالممالک امتیاز تلفن را به مبلغ ۵۰ هزار تومان به محتسب‌الممالک و جهانیان زردشتی فروخت و شرکت پس از آن با همکاری ۳ تن دیگر با نام شرکت تلفن در ایران به کار خود ادامه داد. به گفته جمال‌زاده شمار مشترکان تلفن پاورپوینت کامل تهران در ۱۳۳۳ق به حدود ۳۸۰ شماره رسیده بود.

[۳۹۴] جمال‌زاده، محمدعلی، گنج شایگان، ج۱، ص۱۸۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

در زمان مظفرالدین شاه اداره نظمیه نیز تا حدودی دستخوش تحول شد. در این دوره میرزاکریم‌خان مختارالسلطنه به جای میرزا ابوتراب‌خان نظم‌الدوله به ریاست امور انتظامی پاورپوینت کامل تهران منصوب شد. وی اصلاً تبعه عثمانی و از مهاجران و ظاهراً مردی جدی و لایق بود. در زمان او محل اداره پلیس به خیابان جلیل‌آباد (خیام امروزی) انتقال یافت. مبنای کارهای پلیس بر آمار و نقشه پاورپوینت کامل تهران قرار گرفت. شهر پاورپوینت کامل تهران به ۴ کلانتری تقسیم، و دایره تحقیق (آگاهی) و دایره شور در نظمیه تأسیس شد و برای حفظ اموال مسروقه و نگهداری سلاح‌های پلیس انباری تهیه شد و برای این‌که کارهای نظمیه ایراد علما را برنینگیزد، یکی از این جماعت به نام شیخ علی ارداقی مأمور نظارت بر امور قضایی پلیس گردید و برای کمک به دستگاه پلیس، ژاندارمری به وجود آمد.
تشکیلات بلدیه در زمان مظفرالدین شاه تحت ریاست عمادالدوله منوچهر میرزا دولتشاهی و سپس مختارالسلطنه در ساختمانی معروف به خیام‌خانه یا چادرخانه واقع در روبه‌روی سبزه میدان قرار داشت (اطلاعات، پاورپوینت کامل تهران، ۲/۲/۱۳۴۴ش). مختارالسلطنه طی دوره ریاستش بر بلدیه اقدام به نظافت شهر، تأسیس گورستانی در خارج شهر و کفن و دفن اموات نمود. دولت‌آبادی این ساختمان را نخستین بلدیه پاورپوینت کامل تهران نامیده است

[۳۹۵] دولت‌آبادی، یحیی، حیات یحیی، ج۱، ص۳۵۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

اما درستی سخن او مورد تردید است، چرا که وظایف بلدیه در زمان ناصرالدین‌شاه به عهده احتسابیه، و در اواخر این دوره به ریاست محمدتقی‌خان احتساب‌الملک بوده است.
از دیگر اقدامات و پیشرفت‌های دوره مظفرالدین‌شاه می‌توان به این موارد اشاره کرد: گسترش استفاده از چراغ برق در مساجد و مدارس (۱۳۲۴ق)، رایج شدن عکس باطن (اشعه X، ۱۳۲۱ق)، به کار گرفتن گراور چاپ عکس (۱۳۲۴ق)، رواج کشت چای در کنار دریای مازندران (۱۳۲۱ق)، اعطای امتیاز حفاری و مکاشفات باستان‌شناسی شهر شوش به فرانسوی‌ها (۱۳۱۶ق)، استفاده از تلمبه بخاری برای کشیدن آب از چاه (۱۳۱۹ق)، ترجمه و نشر رمان‌های اروپایی، و معمول شدن کلاه نمدی برای اهل نظام (۱۳۱۴ق) به دستور عبدالحسین فرمانفرما، حاکم پاورپوینت کامل تهران.

[۳۹۶] ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، ج۱، ص۵۵۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

نهضت مشروطه در شهر پاورپوینت کامل تهران با تشکل آزادی‌خواهان در ۱۳۲۲ق/۱۹۰۴م در همین دوره آغاز شد. درخواست تأسیس عدالت‌خانه نخستین‌بار از سوی مردم در ۱۶ شوال ۱۳۲۳ق/۱۵ دسامبر ۱۹۰۵م، هم‌زمان با هجرت علما به آستانه حضرت عبدالعظیم و تحصن در آن‌جا در اعتراض به استبداد علاءالدوله حاکم پاورپوینت کامل تهران مطرح شد. این نخستین‌بار بود که از مجلس رسیدگی به عرایض متظلمین و از عدالت‌خانه به عنوان یک نهاد سیاسی مشخص سخن گفته شد و تشکیل آن همچون یک خواست همگانی صریحاً اعلام گردید. این تحصن سرانجام در ۱۶ ذیقعده ۱۳۲۳ق/۱۳ ژانویه ۱۹۰۶م، پس از یک ماه با وعده مظفرالدین شاه برای تدوین و اجرای قانون به پایان رسید.

[۳۹۷] ملک‌زاده مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ج۱، ص۳۰۸-۳۱۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

علما آنگاه در باغ گلستان و تخت مرمر با شاه ملاقات کردند؛ اما استبداد عین‌الدوله حاکم پاورپوینت کامل تهران همچنان ادامه یافت. این فشار سرانجام در ۱۸ جمادی‌الاول ۱۳۲۴ق/۱۱ ژوئیه ۱۹۰۶م، با درگیری قزاقان با طلاب مدرسه و مسجد حاج ابوالحسن، و زخمی شدن ادیب‌الذاکرین و کشته شدن سیدعبدالحمید نهضت را وارد مرحله دوم کرد. به دستور صدرالعلما پیکر عبدالحمید از بالای امامزاده یحیی تا مسجد جامع تشییع گردید. بازار بسته شد و مردم در مسجد جامع برای تأسیس عدالت‌خانه تحصن کردند.
در روز جمعه ۲۰ جمادی‌الاول ۱۳۲۴ق/۱۳ ژوئیه ۱۹۰۶م که تمام صحن مسجد و اتاق‌ها و شبستان‌ها و حتی پشت‌بام‌ها و گوشه و کنار مملو از جمعیت بود، در برابر مسجد آقاموسی، نرسیده به چهارسوق بزرگ بازار، درگیری خونینی میان متحصنان و نظامیان رخ داد. علما تصمیم به هجرت به عتبات گرفتند و تجار پاورپوینت کامل تهران در سفارتخانه انگلیس، در خیابان علاءالدوله متحص شدند.

[۳۹۸] ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، ج۱، ص۴۰۸-۴۱۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

در یک ماه پس از آن، کار تحصن تا بدانجا بالا گرفت که از پناهنده شدن ۹ نفر تاجر برای گرفتن تأمین جان و مال به گرد آمدن هزاران نفر برای درخواست مشروطیت انجامید و سخنرانی درباره نظام‌های مشروطه اروپایی و بیان مطالبی که پیش‌تر اظهارش در ایران بسیار خطرناک بود، سفارت را به مدرسه علوم سیاسی بزرگی در فضای آزاد بدل کرد.

[۳۹۹] ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، ج۱، ص۲۷۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

۱۵ جمادی الآخر ۱۳۲۴ق/۷ اوت ۱۹۰۶م، در پی عزل عین‌الدوله و جانشینی مشیرالدوله، مظفرالدین‌شاه حکم تشکیل مجلس شورای ملی را در کاخ صاحبقرانیه امضا کرد. همان شب در مدرسه‌ خان مروی به مناسبت امضای قانون اساسی جشن گرفته شد و تمام شهر را چراغانی کردند. صدراعظم برای محل انعقاد مجلس، عمارت باغ بهارستان را در نظر گرفت. این ملک در این زمان مهمان‌خانه دولت بود. نخستین جلسه برای تدارک انتخابات و تأسیس مجلس شورای ملی در روز شنبه ۲۷ جمادی‌الآخر ۱۳۲۴ق/۲۶ مرداد ۱۲۸۵ش، در مدرسه نظامی، واقع در ارگ

[۴۰۰] به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

تشکیل گردید. این مجلس که تا آن روز نظیرش در تاریخ ایران دیده نشده بود، با بیرق ایران مزین شده، وگل‌های رنگارنگ و شیرینی و میوه بسیار روی میزها را پوشانیده بود و ده‌ها هزار نفر در خیابان‌های اطراف با شادی و شعف فریاد زنده باد مشروطیت، زنده باد ایران می‌کشیدند و دسته‌های گل را به طرف نمایندگانی که به طرف مجلس می‌رفتند، پرتاب می‌کردند و آن‌ها را به حفظ حقوق ملت سوگند می‌دادند.

[۴۰۱] ملک‌زاده مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ج۱، ص۳۸۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

در روز یکشنبه ۱۸ شعبان ۱۳۲۴ق/ ۸ اکتبر ۱۹۰۶م مجلس شورای ملی در کاخ گلستان افتتاح شد. بعد از آن نشست‌های مجلس در اتاق بزرگ بهارستان که تالاری پر شکوه و مزین و مفروش بود، صورت می‌گرفت.

[۴۰۲] ماهانه اطلاعات، شم‌ ۸، آبان ۱۳۲۸، پاورپوینت کامل تهران.

لوحه عدل مظفر در ۷ ذیقعده ۱۳۲۴ق، بر سردر مجلس نصب شد. اندکی بعد مظفرالدین شاه در ۲۴ ذیقعده همان سال درگذشت و جنازه وی را با تجلیل تمام در تکیه دولت امانت گذاردند و مجلس به پاس احترام او ۳ روز تعطیل کرد.

[۴۰۳] اوبن، اوژن، ایران امروز، ج۱، ص۱۵۲، ترجمه علی‌اصغر سعیدی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

۲.۳.۶ – در دوره محمد‌علی‌ شاه

مراسم تاج‌گذاری محمدعلی‌شاه در ۵ ذیحجه ۱۳۲۴ق/۲۰ ژانویه ۱۹۰۷م، در ارگ برگذار شد. پس از آن‌که در ۲۷ ذیحجه شاه طی دست خطی اعلام داشت که دولت ایران در عداد دول مشروطـه و صاحب کنستیتوسیـون به شمـار می‌آیـد.

[۴۰۴] مغیث‌السلطنه، یوسف، نامه‌ها، ج۱، ص۱۴۵، به کوشش معصومه مافی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

حدود ۲۰۰ انجمن و شمار بسیاری روزنامه به عنوان اولین تشکل‌های سیاسی پایتخت تأسیس شد، اما طولی نکشید که شاه و امین‌السلطان به مخالفت برخاستند.
چون امین‌السلطان در ۲۱ رجب ۱۳۲۵ ترور شد، شاه به قصد برچیدن نظام مشروطه به میدان آمد. در ۱۱ ذیقعده ۱۳۲۵ق/۱۷ دسامبر ۱۹۰۷م، دسته رجاله‌ها به میدان توپخانه (که پیش‌تر برای اجتمـاع آن‌ها تدارک شده بود) شتافتند. در آن‌جا چادری برپا گشت و از طرف دولت، سوار قزاق و توپ و سایر تدارکات برای حفظ آن‌ها در اطراف میدان مهیا شد. در زمانی کوتاه دو کانون مسلح در برابر یکدیگر صف آراستند. میدان توپخانه موضع حامیان سلطنت استبدادی گردید، و میدان بهارستان که مجلس در آن قرار داشت، کانون جمع آمدن مشروطه‌خواهان و آزادی‌خواهان شد. شاه قبول خواسته‌های مجلس و ملیون را مشروط به برهم خوردن اجتماع بهارستان دانست و تهدید کرد که اگر مجاهدان مسلح از اطراف بهارستان پراکنده نشوند، برای حفظ مملکت به قوه قهریه متوسل خواهد شد. نمایندگان مجلس و سران اجتماع در بهارستان بر اثر این تهدید مردم را با ایراد سخنرانی‌ها و اصرار فراوان از اطراف مجلس پراکنده کردند. بلوای میدان توپخانه به پایان رسید، اما این آرامش دیری نپایید. سوءقصد به شاه در روز ۵ صفر ۱۳۲۶ق/۲۷ فوریه ۱۹۰۸م، هنگامی‌که محمدعلی شاه آهنگ دوشان‌تپه داشت، او را در اخذ تصمیمی جدی مصمم ساخت و در روز ۴ جمادی‌الاول ۱۳۲۶ق/۵ ژوئن ۱۹۰۸م، از ارگ به باغشاه رفت و با حملات همه جانبه و استفاده از قدرت توپخانه اقدام به خرابی و غارت مجلس، کانون انجمن‌های پیشرو و قتل چند تن از سران مشروطه‌خواه کرد و در مدت ۱۳ ماه دوره حکومت مستبدانه خود تا زمان فتح پاورپوینت کامل تهران، به ارگ بازنگشت.
آزادی‌خواهان تبریز، اصفهان، رشت، مازندران و ایل بختیاری قوایی متحد سامان دادند و در ۱۳۲۷ق/۱۹۰۹م به دروازه‌های شهر پاورپوینت کامل تهران نزدیک شدند. در آن زمان راه‌های منتهی به پاورپوینت کامل تهران هیچ‌یک امن نبود. در واقع ‌گویی تمام ایران بر روی شاه بسته بود. راه خراسان و مازندران در تصرف نیروهای آزادی‌خواه مازندران و استراباد؛ راه شاه عبدالعظیم در تصرف بختیاری‌ها و قوای اصفهان؛ راه همدان، قزوین و رشت نیز در ید اردوی کردستان و تبریز و گیلان بود. تنها راه بازمانده موضع‌گیری در باغ سلطنت‌آباد و محل بی‌سیم به منزله پایگاه نظامی بود. ورود یک‌باره آزادی‌خواهان به شهر جنگ خونین ۳ روزه‌ای را در پاورپوینت کامل تهران دامن زد. این جنگ، یک جنگ شهری تمام‌عیار بود که دامنه آن از خیابان‌ها به پشت‌بام‌ها و حیاط‌ها و حتی تخریب دیوارهای خانه به خانه نیز کشید. نبردهای چریکی مجاهدان از درون خانه‌ها و نقاط مسلط بر قشون دولتی که با آرایش نظامی در معابر و خیابان‌های اصلی شهر موضع‌گیری می‌کردند، منجر به پیروزی آنان شد.

۲.۳.۷ – در دوره احمدشاه

مجلس عالی مجاهدان در پاورپوینت کامل تهران، متشکل از ۵۰۰ نماینده مجلس، نیروهای چریکی، بازاریان و آزادی‌خواهان دربار در ۲۸ جمادی‌الآخر ۱۳۲۷، احمد میرزا پسر بزرگ‌تر محمدعلی شاه را (که در آن زمان بیش از ۱۲ سال نداشت) به سلطنت برداشت، و چون وی صغیر بود، عضدالملک را که از معمران و محترمان خاندان قاجار به شمار می‌رفت، به نیابت سلطنت منصوب کرد. حکومت مستقل احمدشاه از ۲۷ شعبان ۱۳۳۲ق/۲۱ ژوئیه ۱۹۱۴م، هم‌زمان با شروع جنگ جهانی اول آغاز شد و تا ۲۵ جمادی‌الاول ۱۳۴۴ق/۲۱ آذر ۱۳۰۴ش که مجلس شورای ملی حکم به انقراض قاجاریه داد، ادامه یافت. مجلس عالی در فاصله یک هفته پس از به دست گرفتن قدرت، محکمه ویژه‌ای برای محاکمه سران ضدمشروطه ترتیب داد و ۵ مخالف برجسته، یعنی صنیع حضرت و آجودان‌باشی و مفاخرالملک را به جرم قتل مشروطه‌خواهان و ارتکاب رذالت در نابود کردن مشروطیت به اعدام محکوم کرد. چند روز پس از آن حکم به اعدام شیخ فضل‌الله نوری (که یکی از مجتهدان بلندپایه پایتخت به شمار می‌رفت) داده شد.

[۴۰۵] بروجردی، مصطفی، نخستین فریادگر مشروعه در بیداد مشروطه، ج۱، ص۱۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

همچنین در ۸ رجب ۱۳۲۷ (۱۰ روز پس از تاج‌گذاری) این مجلس قانون جدید انتخابات مجلس را که توسط انجمن نظارت مرکزی انتخابات مستقر در دارالفنون تهیه شده بود، منتشر ساخت.
فرمان گشایش دومین مجلس شورای ملی در تاریخ ۱۴ مرداد ۱۲۸۸ش، از سوی کابینه صادر شد و به دنبال آن مجلس دوباره در عمارت بهارستان (که به همت ظهیرالدوله مرمت شده بود) تشکیل جلسه داد. مجلس پس از این بیش‌تر به صورت اروپایی خود نزدیک می‌شد، چنان‌که از نوروز ۱۳۲۸ق برای نمایندگان صندلی و میز خطابه در مجلس قرار داده ‌شد،

[۴۰۶] نوایی، عبدالحسین، دولت‌های ایران از آغاز مشروطیت تا اولتیماتوم، ج۱، ص۱۵۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

اما پریشانی و نابسامانی در پاورپوینت کامل تهران خاتمه نیافت و دسته‌های مختلف سیاسی به کشمکش برخاستند. پاورپوینت کامل تهران در شعبان این سال شاهد واقعه موسوم به جنگ پارک بود. دولت جدیدالتأسیس مستوفی‌الممالک که خود اینک از دو گروه رقیب انقلابی و اعتدالی تشکیل می‌شد، ستارخان سردار ملی و باقرخان سالارملی را با گروهی از یارانشان به پاورپوینت کامل تهران دعوت کرد. اینان پس از چند روز به عنوان میهمان با استقبالی شایان وارد پاورپوینت کامل تهران شدند. دولت سردار ملی را در پارک امین‌السلطان و سالار ملی را در باغ عشرت‌آباد منزل داد. جناح انقلابیون که در این زمان اکثریت کابینه را تشکیل می‌داد، کوشید تا نیروی مسلح اعتدالیون را نابود کند. از این‌رو از طرف نظمیه اعلان رسمی صادر شد که مجاهدان باید تا پایان ضرب‌الاجل تعیین شده اسلحه خود را به دولت بفروشند. اما سواران بختیاری را که در واقع متمایل به انقلابیون بودند، به نام آن‌که مطیع دولت هستند، از این حکم مستثنی کرد. بدین‌ترتیب تنها سردار محیی، فرمانده گارد اعتدالیون و بستگان سردار و سالار ملی که طی این مدت به یکدیگر نزدیک گشته بودند، مصداق این حکم بودند. امتناع آنان در تحویل سلاح موجب بروز جنگی در محل اقامت آنان شد که به زخمی شدن ستارخان و کشته شدن جوانان بسیاری انجامید. موج ناآرامی سیاسی و اجتماعی تا سال‌ها بعد همچنان ادامه داشت. مخوف‌تر از همه اینها پیدا شدن انجمنی مخفی با نام کمیته مجازات بود. این انجمن در ۱۳۳۵ق/۱۹۱۷م چند تن از اعضای کابینه وثوق‌الدوله را پی‌درپی به قتل رساند.
بنیان نظام نوین حکومت در این سال‌ها پی‌ریزی شد. نظام مشروطه بر اصل تفکیک قوا متکی بود. از این‌رو پس از تثبیت حاکمیت سیاسی، مؤسسات و نهادهای مدنی جدید و شیوه نوینی برای مدیریت شهری در پاورپوینت کامل تهران پدید آمد و شکل گردش و تحقق فعالیت‌ها و چشم‌اندازهای زندگی شهری قاعده‌ای تازه یافت. بیشتـر وزارتخـانه‌ها و ادارات در کاخ‌ها و عمارت‌های سلطنتی (که اکنون از حرم‌خـانه و بیوتات خالـی شـده بـود) استقـرار یافتند که نوعی آمیختگی فضای محیط اداری جدید با سنت‌ها و آداب قدیمی را جلوه‌گر می‌ساخت.

[۴۰۷] انه، کلود، اوراق ایرانی، ج۱، ص۲۷-۲۹، ترجمه ایرج پروشانی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

از میان مستشاران خارجی که از این دوره به استخدام دولت ایران درآمدند، سرگذشت مورگان شوستر آمریکایی به نحو خاصی با تاریخ پاورپوینت کامل تهران پیوند خورده است. شوستر پس از یک سفر طولانی در روز ۱۲ جمادی‌الاول ۱۳۲۹ق/۱۱ مه ۱۹۱۱م، وارد پاورپوینت کامل تهران شد و در پارک اتابک که اقامتگاه مهمانان دولت بود، منزل کرد.

[۴۰۸] شوستر، وم، تاریخ ایران، ج۱، ص۳۷-۳۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۰ش.

وظیفه شوستر چنان مهم تلقی می‌شد که با تصویب مجلس و با اعطای اختیارات گسترده برای ساماندهی امور مالی و وصول مالیات‌ها به مقام خزانه‌داری کل کشور منصوب شد. اداره خزانه‌داری در آن زمان در اتاق‌های جنب عمارت تخت مرمر بود؛ ولی از آن‌جا که این اتاق‌ها کافی نبود، یکی دو حیاط از حرم‌خانه ناصرالدین شاه را که وصل به عمارت خورشید بود و مدخل آن در جلو تالار بزرگ این عمارت قرار داشت، به این اداره اختصاص دادند.

[۴۰۹] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۲، ص۳۴۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

این حیاط همان جایی است که امروزه وزارت دارایی ساخته شده است. در واقع این کاربری از همان زمان برای این مکان تثبیت شد. شوستر در اندک زمانی مالیه و خزانه‌داری را سامان بخشید و با اختیاراتی که مجلس به او داده بود، برای وصول مالیات‌های معوقه ژاندارمری خزانه را تأسیس کرد و ماژور کلود استوکس، افسر انگلیسی را به صورت مأمور به ریاست آن گمارد و همین امر موجب خشم و نگرانی روس‌ها شد که حضور افسری انگلیسی را در منطقه تحت نفوذ خود برنمی‌تافتند. از این‌رو مصادره املاک و اموال شعاع‌السلطنه و سالارالدوله در ۱۵ شوال ۱۳۲۹ق/۲۷ سپتامبر ۱۹۱۱م که برضد حکومت طغیان کرده بودند، بهانه‌ای شد برای تعرض روسیه به حدود شمالی ایران. بازی سیاسی روس و انگلیس سرانجام با انفصال شوستر از خزانه‌داری کل کشور در ۳ محرم ۱۳۳۰ق/۲۴ دسامبر ۱۹۱۱م، به پایان رسید.
یکی از مهم‌ترین نهادهای مدنی جدید که مستقیماً با اداره امور شهر سر و کار داشت، سازمان شهرداری یا اداره بلدیه بود که در دوره محمدعلی شاه قاجار دایر شد. نخستین قانون بلدی در ۱۰۸ ماده در ربیع‌الاول ۱۳۲۵/آوریل ۱۹۰۷ از تصویب مجلس گذشت و با عنوان کتابچه قانون بلدیه انتشار یافت. این کتابچه نخستین مجموعه قوانین جدی و جامعی است که درباره اداره شهرها و اجرای اصلاحات شهری و یا به تعبیر ماده اول آن برای… حفظ منافع شهرها و ایفای حوایج اهالی شهرنشین… در ایران فراهم گردید. برای این منظور اداره بلدیه در عمارتی در سبزه‌میدان پاورپوینت کامل تهران استقرار یافت و دکتر خلیل‌خان اعلم‌الدوله ثقفی (که طبیبی نیک‌نام و مردی مطلع و آزاداندیش بود) به شهرداری پاورپوینت کامل تهران منصوب شد و تا ۱۳۳۲ق/۱۹۱۴م متصدی این مقام بود. بلدیه در ابتدای کار چون سازمان استخدامی وسیعی نداشت، بیشتر کارهای شهر را به مقاطعه می‌داد و این مقاطعه‌کنندگان و تشکیلاتی که در اختیار داشتند، همان‌ها بودند که پیش از آن در دوره استبداد هم این کارها را انجام می‌دادند. بلدیه در ۱۳۲۷ق/۱۹۰۹م ضمن اعلانی به عموم مردم، اهالی دارالخلافه را ملزم کرد تا ۵ روز برای نصب چراغ بر سردر خانه‌های خود اقدام کنند.

[۴۱۰] ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، ج۱، ص۵۲۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

در ۵ ربیع‌الاول ۱۳۲۸ق/۱۷ مارس ۱۹۱۰م، مجلس برای رفع فقر مالی و ضعف بودجه بلدیه، قانونی با عنوان مالیات بلدی بر وسایل نقلیه از تصویب گذراند. به موجب این قانون، بر کلیه وسایل نقلیه شهری مالیات بسته شد و دولت اجازه یافت از هر اتومبیل ماهانه ۵ تومان، از هر درشکه ۱۲ قران، و از هر کالسکه ۱۵ قران مالیات بستاند.

[۴۱۱] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۲، ص۳۲۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

در ۱۳۲۸ق به تصویب و امر ظهیرالدوله، حاکم پاورپوینت کامل تهران، عبدالرزاق خان بغایری مأمور تهیه نقشه‌ای از کلیه بلوکات پاورپوینت کامل تهران گردید. براساس اطلاعاتی که وی در حاشیه نقشه خود نگاشته است، این نقشه با توجه به نقشه بلوکات اطراف پاورپوینت کامل تهران از عبدالرسول‌خان مهندس که در زمان امیرکبیر تهیه شده بود؛ نقشه شهر پاورپوینت کامل تهران تهیه شده توسط نجم‌الدوله؛ نقشه دولاب، دوشان تپه، ازگل، سلطنت‌آباد، تجریش، اوین، درکه، ونک و امیرآباد، توسط ۷ صاحب منصب اتریشی؛

[۴۱۲] یوسف‌آباد، بهجت‌آباد و جلالیه تهیه شده توسط مسیو وت، آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

و نقشه اشتال‌خان آلمانی از مغرب رود کرج، ترسیم شده است.
نهاد دولتی مهم دیگری که در این دوره متحول گشت و سازمانی دوباره یافت، اداره نظمیه است. پس از استقرار دولت انقلابی در ۱۳۲۷ق/۱۹۰۹م، یپرم‌خان ریاست نظمیه را بر عهده گرفت و تا انتصاب مظفر اعلم) در ۱۳۲۸ق (در این سمت باقی بود. او به کمک گروهی از مجاهدان هم رزم خویش که پیش‌تر در ترکیه و قفقاز در نظمیه کار کرده بودند، تغییراتی در سازمان نظمیه موجود پاورپوینت کامل تهران پدید آورد. وی رسته پلیس‌های سوار برای گشت در شب و پلیس‌های پیاده برای مراقبت از نقاط مهم پایتخت تشکیل داد. کلانتری‌ها را از خانه کدخداهای محلات به مراکز معینی به نام کمیسری منتقل کرد؛ یعنی شهر به ۶ ناحیه تقسیم شد و در هر ناحیه یک کمیسری ایجاد گردید. مرکز نظمیه در میدان توپخانه قرار داشت. این کمیسری‌ها موظف بودند که به تمامی دادخواست‌های محل خود رسیدگی کنند و اقدامات خود را به مرکز گزارش دهند. ۶ کمیسری یاد شده، اینان بودند: کمیسری محله چال میدان، واقع در گذر یحیی‌خان، خانه وقایع‌نگار؛ کمیسری محله عودلاجان، واقع در سه راه پامنار؛ کمیسری محله بازار عباس‌آباد؛ کمیسری داروغه، در کوچه چهار سوق کوچک؛ کمیسری شهرنو؛ و کمیسری سنگلج در خیابان فرمانفرما.

[۴۱۳] تفرشی، مرتضی، نظم و نظمیه در دوره قاجاریه، ج۱، ص۱۵۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

[۴۱۴] ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، ج۱، ص۵۲۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

در ۱۳۳۲ق/۱۹۱۴م برای نظمیه نیز مانند ژاندارمری یک مستشار سوئدی به نام وستداهل استخدام گردید. وی به اتفاق همکاران سوئدی خود پس از ۳ ماه مطالعه و آشنایی با وضعیت پاورپوینت کامل تهران کار خود را آغاز کرد. نخستین اقدام وستداهل پس از تصفیه ۶۰ نفر از صاحب‌منصبان، آموزش نیروی پلیس بود. برای این کار ۳۰۰ نفر از کادر نظمیه در ساخلوی باغشاه و ۳۰۰ تن دیگر در ساخلوی یوسف‌آباد تحت تعلیم مربیان سوئدی قرار گرفتند. وی افزون بر آن مجاور اداره مرکزی نظمیه در میدان توپخانه دو آموزشگاه علوم پلیسی دایر کرد که در یکی از آن‌ها پاسبان‌ها خواندن و نوشتن فارسی و نحوه کار پلیس را فرا می‌گرفتند، و در آموزشگاه دوم که به مدرسه آسپیرانی معروف بود، پایوران و کارمندان اداره پلیس تعلیم می‌یافتند. تشکیلات نظمیه به ۴ بخش تقسیم شد: اداره مرکزی، پلیس اونیفورمه، پلیس تأمینات، و محبس. هر یک از این بخش‌ها نیز به شعبه‌های فرعی‌تری تقسیم می‌شدند. اداره مرکزی خود از ۳ بخش: دایره کابینه، شعبه پلتیکی، و دفتر محاسبات تشکیل می‌گردید. پلیس اونیفورمه شامل شعبه مرکزی، پلیس سوار، پلیس محلات، دایره اجرا، دایره صحیه، و مخزن پلیس بود و ۱۰ کمیسری را در ۱۰ محله اداره می‌کرد؛ زیرا در همین دوره شهر به ۱۰ ناحیه تقسیم شده، و شمار کمیسری‌ها نیز به همان شمار، افزایش یافته بود. نام نواحی شهر به ترتیب شماره‌گذاری کمیسری‌ها بدین‌شرح بود: ارگ، دولت، حسن‌آباد، سنگلج، قنات‌آباد (غرب محمدیه)، محمدیه، قاجاریه (شرق عودلاجان)، بازار، عودلاجان و شهرنو (غرب خارج شهر).
از ۱۳۳۴ق/۱۹۱۶م انتظامات دروازه‌های شهر نیز بر عهده مأموران پلیس قرار گرفت. رسیدگی به اموری مانند قتل و جرح و سرقت، حمل اسلحه، قلب سکه، هتک ناموس و اعمال منافی عفت، فریب‌ اطفال، و همچنین رسیدگی به کار مسافرخانه‌ها و کاروان‌سراها با اداره تأمینات بود. در دوره تصدی سوئدی‌ها نخستین‌بار در نظمیه پاورپوینت کامل تهران طبقه‌بندی و کارشناسی جرائم مطرح گردید و از روش‌های مدرن مانند انگشت‌نگاری در تحقیقات استفاده شد. وضع زندان‌های نظمیه نیز دگرگون شد و بهبود یافت. ساختمان زندان‌های نظمیه در میدان توپخانه قرار داشت.
در دوره‌ای که نظمیه زیر نظر افسران سوئدی اداره می‌شد، نقشه جداگانه‌ای از هر حوزه کمیسری تهیه شد، و مناطق گشت آژان‌ها و خط سیر آن‌ها با خطوط مخصوص علامت‌گذاری گردید و هر نقشه‌ای در حوزه کمیسری مربوط به خود نصب شد. دیگر آن‌که نظام‌نامه صحیح و کاملی از روی تشکیلات نظمیه کشورهای اروپایی نوشته شد. در این نظام‌نامه مواردی چون قواعد عمومی، نظام‌نامه محبس، نظام‌نامه رؤسا و مأموران نظمیه، احکام و دستورالعمل‌های اداره نظمیه، نظام‌نامه تردد عمومی و وسایل نقلیه، نظام‌نامه خیابان‌ها و معابر عمومی، نظام‌نامه درشکه‌های عمومی، نظام‌نامه اتومبیل‌ها، ترتیب حمل اسلحه، امور خلاف و مجازات آن، قانون سجل احوال، جلوگیری از ولگردی و گدایی گنجانده شده بود. نظر وستداهل این بود که تقسیمات جدید شهر، درجه‌بندی کارمندان و کارکنان نظمیه، حقوق و وظیفه آن‌ها، نظم خیابان‌ها و معابر، عبور و مرور وسائط نقلیه، و از همه مهم‌تر عدم مداخله مأموران نظمیه در امور حقوقی که اختصاص به عدلیه داشت، مراعات گردد. از این جهت در دوره خدمت سوئدی‌ها نظمیه به خوبی اداره می‌شد، زیرا وستداهل مردی مطلع و آگاه، و در علوم پلیس و حقوق آزموده بود. او نسبت به کار خویش حسن نظر داشت و با درستی به وظیفه خود می‌پرداخت و زیربار سفارش متنفذان نمی‌رفت و آلت اجرای مقاصد آنان قرار نمی‌گرفت.
در زمان سوئدی‌ها نخستین‌بار شعبه‌ای به نام تأمین عبور و مرور در اداره نظمیه تأسیس شد که سلف اداره راهنمایی و رانندگی امروزی است. این شعبه زیرنظر پلیس اونیفورمه با ۲۰ پرسنل اداره می‌شد. محل این شعبه در سمت دروازه ارگ (باب همایون) تعیین گردید و کار آن رسیدگی به انتظامات ۵۰۰ دستگاه درشکه شهر بود که به‌تدریج تا ۹۰۰ دستگاه افزایش یافت. بعدها با افزوده شدن شمار اتومبیل‌ها در شهر شعبه تنظیمات عبور و مرور در حد یک اداره گسترش یافت. چند نفر متخصص از جمله پطروس و وارنه (که هر دو فرانسوی بودند) و متخصص دیگری به نام فایک برای معاینه اتومبیل و آزمایش رانندگی و دادن گواهی‌نامه استخدام شدند و به وسیله آن‌ها از نشریات خارجی قواعد و اصولی استخراج شد و تابلوهای علائم راهنمایی و رانندگی در شهر نصب گردید، و آژان‌هایی تربیت شدند که نخستین‌بار در سر چهار راه‌ها می‌ایستادند و با دستکش و کفگیرک سفید رنگ به وسایل نقلیه فرمان می‌دادند. وستداهل مدت ۱۰ سال ریاست تشکیلات نظمیه پاورپوینت کامل تهران را بر عهده داشت، و در ۲۳ جمادی‌الاول ۱۳۴۳ق/۱۰ دی ۱۳۰۲ش، زمانی که سردار سپه‌ به‌تدریج همه اهرم‌های سیاسی و نظامی قدرت را در دست می‌گرفت، از خدمت منفصل گردید.
چنان‌که از تاریخ پاورپوینت کامل تهران در دوره مظفری به یاد داریم، توسعه آموزش جدید و نهادهای مربوط به آن، زودتر و عمیق‌تر از دیگر نهادهای مدنی نوین در پایتخت آغاز شد. در توسعه این نهادها بخش خصوصی پیشرو بود و ابتکار عمل را در دست داشت. طبق گزارش سالانه وزارت معارف، در سال تحصیلی ۱۳۲۸-۱۳۲۹ق/۱۹۱۰-۱۹۱۱م مدارس پاورپوینت کامل تهران مشتمل بر ۱۰۰ باب مکتب، ۱۲۳ مدرسه ابتدایی، ۲ مدرسه متوسطه، ۳ مدرسه عالی، و ۵۰ باب مدرسه علوم دینیه بوده است که حدود ۸۰ه از ۱۲۳ مدرسه ابتدایی پس از سال ۱۳۲۴ق/۱۹۰۶م تأسیس شده بود.
در ۲۷ شعبان ۱۳۲۸ مجلس شورای ملی، قانون اداری وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه را تصویب کرد و رسیدگی به امور تمام مدارس و تعلیمات مملکت به این وزارتخانه سپرده شد. پس از پیروزی انقلاب مشروطیت چند تن از بانوان سعی کردند با ایجاد مراکز تعلیم و تربیت به شیوه جدید، امکاناتی را برای رشد فرهنگی دختران فراهم آورند؛ اما جامعه سنتی هنوز بنا بر معتقدات دینی که از طرف روحانیون زمان القا می‌شد، درس خواندن برای دختران را لازم و بلکه جایز نمی‌دانست و به ناچار بیش‌تر خانواده‌هایی که به با سواد شدن دختران خود علاقه داشتند، با استخدام معلمان سرخانه امکان تحصیل آنان را میسر می‌ساختند. ۹ دبستان دخترانه‌ای هم که در سال‌های ۱۳۲۱ تا ۱۳۲۹ق در پاورپوینت کامل تهران دایر شد، به رغم حمایت کسانی چون میرزا حسن رشدیه، به سبب اعتراض و خراب‌کاری چندان دوام نیاورد و به سبب این ناامنی، مردم نیز از فرستادن کودکان خود به این مدارس خودداری کردند.
سرانجام طی قانون مصوب ۱۳۲۹ق تعلیمات ابتدایی اجباری شد و مدارس به دو دسته ملی و دولتی تقسیم گردید. بر این اساس، مدارس ابتدایی دخترانه هم مجوز رسمی یافتند و مدارس ابتدایی بسیاری برای این منظور دایر گردید. احصائیه (آمار) مدارس نسوان (دخترانه) در ۱۳۳۴ق عدد ۴۷ (مدرسه) را نشان می‌دهد که ۸۲۴، ۲ نفر در آن مشغول به تحصیل بودند.
این مدارس جدید نیاز به معلمانی داشت که با اصول آموزش جدید آشنا باشند. برای تربیت این معلمان ابتدا در ۱۳۲۹ق شماری محصل به خارجه فرستاده شد. بیشتر این عده با آغاز جنگ جهانی به ایران بازگشتند، و از همان وقت کوشش برای تأسیس دارالمعلمین (دانشسرا) را آغاز کردند. این کوشش‌ها در اواخر سال ۱۲۹۷ش/۱۹۱۹م به نتیجه رسید، و به همت نصیرالدوله بدر مرکزی آموزشی برای تربیت آموزگارانی که باید کار تدریس در مدارس جدید را برعهده بگیرند، گشایش یافت. ریاست دارالمعلمین مرکزی به ابوالحسن فروغی، و ریاست دارالمعلمات (مرکز تربیت آموزگاران زن) به مسیو ریشارخان مؤدب‌الملک واگذار گردید.

[۴۱۵] صدیق، عیسی، سازندگان واقعی ملت، ج۱، ص۳-۱۸، یغما، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱ش.

از دیگر مراکز آموزش عالی که در این دوره در پاورپوینت کامل تهران تأسیس شد، باید به مدرسه صنایع مستظرفه (۱۳۲۹ق) در باغ نگارستان، مدرسه طب (۱۳۳۷ق/۱۹۱۹م)، و مدرسه حقوق (۱۳۳۹ق/۱۹۲۱م) اشاره کرد.

[۴۱۶] کریمان، حسین، پاورپوینت کامل تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۳۱۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

در این دوره تقریباً همه گروه‌ها و انجمن‌های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی متعددی که در پایتخت حضور داشتند، در کار تولید نمایش فعالیت می‌کردند و آن را به عنوان وسیله‌ای ارشادی برای بیان اندیشه‌های اجتماعی و سیاسی خود به کار می‌بردند. باید توجه داشت که این دوره از تاریخ مقارن زمانی است که روسیه، قفقاز، ارمنستان و عثمانی در آتش انقلاب‌ها و کشمکش‌ها و خون‌ریزی‌ها می‌سوختند. از این‌رو بسیاری از گروه‌های روشنفکران و نویسندگان و هنرمندان ارمنی، قفقازی و ترک که موطن خویش را ترک گفته بودند، در پاورپوینت کامل تهران اقامت داشتند و رونق فعالیت‌های ادبی و نمایشی در پایتخت، بیشتر مرهون حضور آنان بود.

[۴۱۷] ملک‌پور، جمشید، ادبیات نمایشی در ایران، ج۲، ص۳۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

شرکت فرهنگ که توسط فارغ‌التحصیلان مدرسه سیاسی ایجاد گردید، یکی از نمونه‌های برجسته این‌گونه مجامع بود. این شرکت، برخلاف عنوانش کارکرد و هدف اقتصادی نداشت و مرامش کمک به کارهای فرهنگی بود.
پس از انحلال شرکت فرهنگ و پراکنده شدن کارگزاران بخش نمایش آن، یک گروه نمایشی مستقل به نام گروه تئاتر ملی توسط سیدعبدالکریم با همکاری تنی چند از علاقه‌مندان و بازماندگان شرکت فرهنگ در اواخر شوال ۱۳۲۹/ اکتبر ۱۹۱۱ تأسیس گردید. در این دوره، برخی از نمایشنامه‌ها و کنسرت‌ها نیز در سالن گراند هتلِ خیابان لاله‌زار اجرا می‌شد. از میان تماشاخانه‌های متعددی که در این دوران به وجود آمد، یکی دیگر از مهم‌ترین آن‌ها، تماشاخانه ارینتال یا انترناسیونال تیارت بود که توسط یکی از هنرمندان بزرگ و شایسته نمایش‌های تقلیدی ایران، یعنی احمدخان مؤید در ۱۳۳۴ق/۱۹۱۶م در خیابان ناصریه ایجاد گردید. سبب نام‌گذاری این تماشاخانه آن بود که در محل کافه رستورانی به نام ارینتال تأسیس شد.

[۴۱۸] ملک‌پور، جمشید، ادبیات نمایشی در ایران، ج۲، ص۵۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

انجمن اخوت از دیگر مجامع اجتماعی این دوره بود که مبتکر و برگذارکننده بسیاری از نمایش‌ها و کنسرت‌ها گردید. خانه ظهیرالدوله، واقع در ضلع شرقی خیابان فردوسی، مقابل بانک ملی (کوچه اتابک)، محل انجمن اخوت و مکان اجرای نمایش‌ها بود. در تالار بزرگ این خانه سن آراسته می‌شد و درآمدهای حاصل از نمایش‌ها به مصرف امور خیریه یا فعالیت‌های فرهنگی می‌رسید. به جز تئاتر و سیرک در دوره احمدشاه کلوب (باشگاه) نیز در پاورپوینت کامل تهران پیدا شد. معروف‌ترین این‌ها کلوب شاهنشاهی بود که درگوشه شمال غربی چهار راه کُنت (تقاطع خیابان‌های کوشک و لاله‌زار) قرار داشت.

[۴۱۹] تفرشی، مرتضی، نظم و نظمیه در دوره قاجاریه، ج۱، ص۱۴۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

در دوران سلطنت احمدشاه مراکز درمانی معدودی ایجاد شد که از جمله آن‌ها ست: بیمارستان نظامی احمدیه در قطعه‌ای از اراضی قورخانه در غرب توپخانه، بیمارستان زنان و کودکان در خیابان شیخ (سعدی) و دیگری تیمارستان شهرداری

[۴۲۰] خاطرات، به کوشش حسینقلی‌ شقاقی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

که این هر دو در ۱۳۳۵ق/۱۹۱۶م آغاز به کار کردند.

[۴۲۱] بلاغی، عبدالحجت، تاریخ پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۲۸۶، قم، ۱۳۵۰ش.

در ۱۳۲۲ش بخش و درمانگاه بیماری‌های زنان بیمارستان امیراعلم به ساختمان بیمارستان زنان واقع در پیچ شمیران منتقل شد و بیمارستان امیراعلم به مرکز تخصصی گوش و حلق و بینی، چشم پزشکی، اطفال و دندان‌پزشکی تبدیل گردید. این بیمارستان البته در ۱۳۲۷ش به امیراعلم تغییر نام یافت. ساختمان قدیمی بیمارستان در آتش‌سوزی سال ۱۳۲۸ش از میان رفت و ساختمان از پایه نوسازی شد.
وسایل حمل و نقل شهری به خصوص اتومبیل پس از مشروطیت و جنگ جهانی اول گسترش بیشتری یافت. اگرچه در اوایل این دوره کالسکه، درشکه و تراموای اسبی در شهرها، و دلیجان در میان راه‌ها و شهر‌ها عمده‌ترین وسائل نقلیه مورد استفاده بود، اما برخی مؤسسات خدماتی، نظیر پست از همان سال‌های ۱۳۲۷ق اقدام به استفاده از اتومبیل برای انتقال محموله‌های پستی کردند. به همان نسبت که گرایش به استفاده از اتومبیل فزونی می‌یافت، کارگاه‌های تعمیر درشکه و کالسکه نیز جای خود را به گاراژ و تعمیرگاه اتومبیل می‌داد. این گرایش به‌خصوص با ورود انبوه اتومبیل‌های جنگی روس‌ها و انگلیسی‌ها به ایران تشدید شد؛ چنان‌که ایجاد گاراژ و تعمیرگاه‌های نظامی در شهر‌های مسیر عبور یگان‌های نظامی توجه بسیاری از مردم را به اتومبیل و حرفه‌های جنبی آن جلب کرد. اتومبیل به منزله یک وسیله نقلیه عمومی به شکل اتوبوس زودتر از ۱۳۰۷ش، و تاکسی زودتر از ۱۳۲۵ش مورد استفاده قرار نگرفت. از سال ۱۳۳۲ش شرکت روسی ـ ایرانی برای حمل مسافر و مال‌التجاره از انزلی به پاورپوینت کامل تهران تأسیس شد.

[۴۲۲] جمال‌زاده، محمدعلی، گنج شایگان، ج۱، ص۴۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

با فزونی گرفتن استفاده از اتومبیل، شرکت‌هایی نیز برای تأمین و فروش بنزین تأسیس شدند.

[۴۲۳] صادق مستشارالدوله، صادق، خاطرات و اسناد، ج۱، ص۶۲، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

میدان توپخانه در این زمان مرکز درشکه‌ها، کالسکه‌ها و ارابه‌ها برای انتقال مسافران و بار به قسمت‌های مختلف شهر پاورپوینت کامل تهران و همچنین دیگر شهرستان‌ها شده بود. گذشته از هتل‌ها و مسافرخانه‌هایی که از نیمه دوره قاجار در خیابان عین‌الدوله (فردوسی کنونی) دایر بودند، بسیاری دیگر نیز در خیابان‌های اطراف میدان توپخانه پدید آمدند که برخی هنوز هم فعال هستند. مراکز خدماتی و تجارتی مهمی چون بانک شاهنشاهی، اداره پست‌خانه، اداره گمرک، تلگراف‌خانه و شهربانی همچنان در میدان توپخانه قرار داشت. میدان بهارستان که به دنبال وقایع مشروطه تبدیل به میدانی مردمی شده بود، تا آغاز جنگ جهانی اول همچنان محل انواع همایش‌های عمومی بود. با شروع جنگ فضاهای شهری پاورپوینت کامل تهران بار دیگر دچار فترت و افسردگی شدند.
مقطعی از تاریخ پاورپوینت کامل تهران در دوره احمدشاه (۱۳۳۲ تا ۱۳۳۶ق/۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸م)، مقارن جنگ جهانی اول است. از پیامدهای این جنگ، اشغال مجدد شمال ایران توسط قوای روسیه و حرکت آن به طرف پاورپوینت کامل تهران بود (محرم ۱۳۳۴/نوامبر ۱۹۱۵). روز هفتم محرم که روس‌ها کاملاً نزدیک شده بودند، شاه تصمیم به تغییر پایتخت گرفت و این امر طی تلگرافی از جانب شاه به دربار لندن و پتروگراد اعلام شد: که چون بدون ملاحظه و بدون هیچ جهت قشون روس به طرف پایتخت من می‌آید، لازم دانستم پایتخت خود را تغییر بدهم؛

[۴۲۴] روزنامه دولت علیه ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش.

(نزدیک قزوین) بازگردد و دولت ایران با سفیران روسیه و انگلستان به گفت و گو نشیند و تعهدات آنان را سفارت آمریکا ضمانت کند.
۳ سال آخر از دوره ۱۲ ساله حکومت احمدشاه قاجار از آشفته‌ترین و فلاکت‌بارترین دوره‌های تاریخ پاورپوینت کامل تهران است. آغاز این دوران ۳ ساله مقارن با رویداد انقلاب بلشویکی در روسیه، و پایان آن وقوع کودتای اسفند ۱۲۹۹ است. قحط سالی، گرانی و بیماری تیفوس، آمار مرگ و میر را در پاورپوینت کامل تهران به روزی ۲۰۰ نفر رسانده بود. وضع فقرا چنان اسف‌بار بود که جمعی از تجار شهر به فکر افتادند و انجمن خیریه‌ای ترتیب دادند. جز آن، برخی از هیئت‌های مسیحی مقیم پاورپوینت کامل تهران نیز از محل اعانه‌هایی که از کشور متبوع خود جمع‌آوری می‌کردند، به مستمندان یاری می‌رساندند.
خاطره سال مصیبت‌بار ۱۲۹۶ش/۱۹۱۷م با نام سال دمپختکی در یاد پاورپوینت کامل تهرانی‌ها باقی ماند، و دو سال دیگری که از آن پی آمد، نیز دست کمی از آن نداشت. مطابق سرشماری ۱۳۰۱ش/۱۹۲۲م، جمعیت پاورپوینت کامل تهران ۱۹۶ هزار تن بود. اگر این آمار را نزدیک به واقع بدانیم، جمعیت پاورپوینت کامل تهران در این زمان، از اواخر دوره ناصری و دوره مظفری کمتر و یا در همان حدود بوده است. در واقع این دوره از تاریخ پاورپوینت کامل تهران آخرین باری است که تحت تأثیر چند سال قحط و بیماری جمعیت پایتخت به نحو محسوسی نسبت به سال‌های پیش از آن کاهش یافت.
پاورپوینت کامل تهران در سال‌های پس از جنگ جهانی اول عرصه کشمکش‌های سیاسی بود. در مرداد ۱۲۹۸/ اوت ۱۹۱۹ مطابق پیمانی که به امضای نمایندگان دو کشور ایران و انگلستان رسید، دولت انگلستان ضمن احترام به استقلال و تمامیت مطلق ایران، متعهد به ارائه خدمات مستشاری کارشناسی برای ادارات مختلف، کمک به دولت برای تشکیل ارتشی واحد، تأمین وام برای اصلاحات مالی، و کمک برای ساخت راه‌آهن شد. هم‌زمان با اوج آشوب‌های داخلی طرح ادغام دیویزیون قزاق در شمال با نیروهای پلیس جنوب تقدیم مجلس شد. کمیته زرگنده که در اوایل سال ۱۳۳۶ق/۱۹۱۸م با حمایت کنسولگری انگلیس در اصفهان با نام کمیته آهن تأسیس شده بود، در این زمان فعالیت سیاسی گسترده‌ای را از زرگنده پاورپوینت کامل تهران، منزل سیدضیاءالدین طباطبایی رهبری می‌کرد.

[۴۲۵] دولت‌آبادی، یحیی، حیات یحیی، ج۴، ص۱۵۰-۱۵۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

از جمله طرح‌های این کمیته، تشکیل نیروی نظامی ملی متشکل از افسران قزاق و نیروهای نظامی مورد حمایت مردم با عنوان ژاندارمری بود. دولت وقت در پاورپوینت کامل تهران که از بیم بروز کودتا با این طرح مخالفت می‌کرد، سرانجام در پی اوباش‌گری و بی‌انضباطی گروهی از قزاقان مستقر در پاورپوینت کامل تهران مجبور به تعویض نیروهای قزاق پاورپوینت کامل تهران با گارد آموزش دیده مستقر در قزوین شد. کودتاطلبان این امر را بهانه‌ای برای اخذ فرمان اعزام گارد قزاق قرار دادند و با دو هزار قزاق به فرماندهی رضاخان سرتیپ در روز ۲۸ بهمن راهی پاورپوینت کامل تهران شدند. رضاخان پاسی گذشته از نیمه‌ شب سوم ‌اسفند ۱۲۹۹، پس از آن‌که در دروازه باغشاه با نیروهای سروان ارفع مواجه شد، از دروازه گمرک (جنوب غربی پاورپوینت کامل تهران) وارد شهر شد. مرکز نظمیه با مقابله کوتاهی به تصرف درآمد و شهر در اختیار کودتاچیان قرار گرفت. صبح سوم اسفند جمعی از شاهزادگان و رجال معروف و ثروتمند دستگیر و زندانی شدند، دروازه‌ها بسته شد، ادارات دولتی تعطیل گردید، تلفن و تلگراف و پست از کار افتاد و در پاورپوینت کامل تهران، قم و قزوین و حکومت نظامی ‌اعلام شد.
عمران و بهسازی که در سالهای پس از آن به وسیله بلدیه در شهر صورت گرفت، سیمای شهر رابه نحو چشمگیری نسبت به سال‌های فترت و آشفتگی پیش از آن تغییر داد. بلدیه مهم‌ترین نهادی بود که آرایش سیمای پاورپوینت کامل تهران را به الگوی شهرهای اروپایی نزدیک کرد. افزون بر آن تأسیس بانک ملی، ایجاد راه‌آهن، گسترش سریع آموزش جدید ابتدایی و متوسطه، تأسیس دانشگاه به سبک اروپا، گسترش تولید کارخانه‌ای برپایه تکنولوزی جدید، گسترش شبکه‌های تأسیسات زیرساختی شهری مانند برق و تلفن، به کارگیری اتومبیل، سامان دادن به وضع آشفته بهداشت و سیمای عمومی شهرها، از مهم‌ترین اقداماتی بود که چهره شهر را تغییر دادند.

[۴۲۶] تحقیقات کامران صفامنش.

۲.۴ – دوران پهلوی

در این بخش مقاله تاریخ پاورپوینت کامل تهران در دوره پهلوی اول و دوم بررسی می ‌شود.

۲.۴.۱ – دوره رضاشاه

رضاخان در ۲۱ آذر ۱۳۰۴ سلسله پهلوی را تأسیس کرد و ضمن انتقال ناحیه حکومتی به محدوده کاخ مرمر، تغییرات ساختاری وسیعی در پایتخت ایجاد نمود. بلدیه پایتخت، نخستین نهاد رسمی که پس از کودتا توسط سیدضیاء بنیادی جدید یافت، در فراهم آوردن امکانات و پردازش الگوی نوین شهر پاورپوینت کامل تهران پیشتاز بود. از آن جمله می‌توان راسته خیابان‌های جدید با مغازه‌ها، رستوران‌ها، کافه‌ها، اتومبیل‌ها، آسفالت، چراغ برق و جز آن‌ها را برشمرد.

[۴۲۷] تحقیقات کامران صفامنش.

تدوین ضوابط و مقررات گوناگون برای نماسازی و وضع قوانین مربوط به کنترل و سازماندهی انواع فعالیت‌های شهری، راهبر اصلی در تنظیم سازمان‌ حرفه‌ها و مشاغل مربوط به ساختمان‌سازی، قیمت زمین، الگوی نوسازی و توسعه شهر و عامل دگرگونی بسیاری از دیگر فرایندهای شهری شد و به‌تدریج شبکه مناسبی برای استقرار تسهیلات و تجهیزات شهری و حرکت اتومبیل مهیا گشت. نخستین تحولات شهری از نوع بهسازی، تعریض و آسفالت معابر پس از ۱۳۰۴ش در خیابان‌های سپه، پهلوی، ناصریه و سپس خیابان‌های چراغ برق، ناصریه، جباخانه (بوذرجمهری بعدی)، سیروس، فرمانفرما (شاپور)، شاه‌آباد، اسماعیل بزاز (مولوی) و جلیل‌آباد (خیام) صورت پذیرفت.
بسیاری از اقدامات شهری پس از ۱۳۰۷ش/۱۹۲۸م تابع طرح شهرسازی عظیمی بود که به تقلید از الگوی شهرهای اروپایی اواخر سده ۱۹ و اوایل سده ۲۰م برای تجدید بنای شهر پاورپوینت کامل تهران تهیه گردید. پاره‌ای از این موارد اینهاست: نماسازی جبهه جنوبی میدان توپخانه و تبدیل میدان مشق به باغ ملی (۱۳۰۷ش) و محوطه اداری (شروع از حدود سال ۱۳۱۲ش/ ۱۹۳۳م)، تبدیل قبرستان کهنه جنب میدان امین‌السلطان به باغ فردوس (۱۳۰۷ش)، نماسازی میدان حسن‌آباد (۱۳۰۷ش)، شروع برنامه‌های وسیع تعریض خیابان‌ها و فلکه‌سازی در محل تقاطع آن‌ها (شروع از ۱۳۰۷ش/۱۹۲۸م)، ایجاد خیابان‌های سیروس، خیام و بوذرجمهری در بافت‌های کهن و متراکم حصار اول پاورپوینت کامل تهران (شروع از ۱۳۰۷-۱۳۰۸ش)، پر کردن خندق اطراف شهر و ایجاد خیابان‌های عریض و مستقیم به جای آن‌ها، و ایجاد بلوار آب کرج (بلوار الیزابت بعدی و بلوار کشاورز فعلی در ۱۳۱۱ش/۱۹۳۲م) که تنها قسمتی از حصار مجازی و شریان حرکتی سبز این نقشه بود که به مرحله اجرا رسید.
پاورپوینت کامل تهران نخستین بار دارای مرکز اداری شهری شد. محوطه موسوم به میدان مشق که وسیع و آزاد بود و در ارتباط مستقیم با میدان توپخانه جدید و حوزه بازسازی‌شده ارگ سلطنتی ساماندهی می‌شد، در ۱۳۰۰ش، به عنوان مکان استقرار مرکز اداری و حکومتی پایتخت انتخاب شد. در اولین سال‌های حکومت جدید، هم‌زمان با احداث سردری با شکوه در جبهه جنوبی میدان مشق، بخشی از آن محل نخستین پارک عمومی شهر به نام باغ ملی شد و به همین مناسبت آن سر در را نیز به نام سر در باغ ملی خواندند. چندی بعد با شروع ساخت عمارت‌هایی چون ساختمان مرکزی وزارت امور خارجه و کاخ شهربانی (۱۳۱۲ش) در دو سوی غرب و شرق، بلواری درختکاری شده که ساختمان قزاقخانه را در گوشه شمالی به سردر باغ ملی در ضلع جنوبی می‌رساند، نخستین و تنها پارک اداری تا این زمان در شهر پاورپوینت کامل تهران پدید آمد. این پارک اداری به‌تدریج با احداث ساختمان پست (۱۳۱۱ش)، شرکت سهامی نفت ایران و انگلیس (۱۳۱۳ش) و ساختمان شیر و خورشید در محدوده جنوبی (بدنه شمالی خیابان سپه)، احداث ساختمان باشگاه افسران (۱۳۱۴ش)، عمارت ارکان حرب قشون (۱۳۱۳ش) و اداره ثبت (۱۳۱۴ش) در محدوده شمالی، و تأسیس کتابخانه ملی (۱۳۱۳ش) و موزه ایران‌باستان (۱۳۱۶ش) در محدوده غربی، تبدیل به مهم‌ترین حوزه اداری پایتخت ایران در دوران پهلوی اول شد.
بیشتر ساختمان‌های اداری که در کانون ارگ ساخته شد، در جانب غربی آن و در زمین‌های واقع میان خیابان‌های داور و خیام قرار داشت. یکی از شگفت‌آورترین کارها که در اواخر دوره مورد بحث در غرب ناحیه ارگ صورت گرفت، تخریب بخش وسیعی از ناحیه شمالی محله سنگلج به مساحت حدود ۲۵۰ هزار متر مربع برای ایجاد مرکز بورس بود. این مرکز هرگز ایجاد نگردید و این اراضی سرانجام در ۱۳۲۹ش به همت گروهی از بانوان روشن‌نگر تبدیل به پارک شهر گردید.

[۴۲۸] کریمان، حسین، پاورپوینت کامل تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۳۰۳-۳۰۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

ایستگاه راه‌آهن و میدان راه‌آهن در مقابل آن در ۱۳۱۵ش افتتاح شد (اطلاعات، پاورپوینت کامل تهران، ۳۰/۱۱/۱۳۱۵ش) و در اطراف آن تأسیساتی چون انبارهای نفت، بیمارستان، راه‌آهن، کارگاه‌های تعمیر واگن‌ها و لکوموتیوها، و ادارات وابسته به راه‌آهن ایجاد شد. در جنوب پاورپوینت کامل تهران و در کنار تأسیسات راه‌آهن کانون صنعتی دیگری شکل گرفت که مهم‌ترین تأسیسات آن سیلوی پاورپوینت کامل تهران (شروع ساختمان: ۱۳۱۵ش/۱۹۳۶م، آغاز بهره‌برداری: ۱۳۱۸ش/۱۹۳۹م)،

[۴۲۹] سیلو، ایران امروز، ج۱، ص۳-۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۱۹ش، س ۲، شم‌ ۲.

کارخانه بلورسازی گشایش در ۱۳۱۸ش،

[۴۳۰] کارخانه بلورسازی ایران، ایران امروز، ج۱، ص۱۷-۱۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۱۹ش، س ۲، شم‌ ‌۱۰.

کشتارگاه و کارخانه چلواربافی بود.
در کنار جاده دوشان‌تپه (خیابان ژاله) کانون صنعتی شرق پاورپوینت کامل تهران شکل گرفت. در این ناحیه کارخانه‌های رسومات، آسفالت‌سازی، مسلسل‌سازی، هواپیماسازی شهباز، بتن‌ریزی و مهم‌تر از همه کارخانه برق دولتی (شروع ساختمان: ۱۳۱۴ش، پایان ساختمان: اواخر ۱۳۱۵ش، آغاز بهره‌برداری: اوایل ۱۳۱۷ش)

[۴۳۱] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۳، ص۳۸۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۶ش.

ساخته شد. در شمال شرقی، در محور جاده مازندران، کارخانه گودرون و جوهر نمک، هسته اولیه کارگاه‌ها و صنایع کوچکی شد که امروزه در محور این جاده شکل گرفته‌اند.
در کنار جاده قزوین، با فاصله اندکی از میدان قزوین، در اراضی اکبرآباد، کارخانه دخانیات (آغاز ساختمان: خرداد ۱۳۱۵ش، آغاز بهره‌برداری: مهر ۱۳۱۶ش)

[۴۳۲] دخانیات، ایران امروز، ج۱، ص۳۵-۳۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۱۹ش، س ۲، شم‌ ۵.

و کارخانه کبریت‌سازی، چوب‌بری و انبارهای دخانیات ایجاد گردید. در ناحیه شمال غربی شهر، بیمارستان بزرگ پانصد تختخوابی (امام خمینی امروزی)، و هنگ سوار پهلوی (پادگان جمشید‌آباد) و باغ جمشیدیه (که آن نیز در اختیار نظامیان بود) و میدان اسب‌دوانی جلالیه، کانون شهری دیگری را تشکیل می‌داد.
در شهر ری و جاده منتهی به آن با ایجاد تأسیسات جدید گوناگون این ناحیه فعال‌تر شد. مهم‌ترین تأسیساتی که در این حوزه ساخته شد، این‌هاست: کارخانه سیمان ری (شروع ساختمان: ۱۳۱۱ش، آغاز بهره‌برداری دی ۱۳۱۲ش، توسعه ظرفیت کارخانه: ۱۳۱۶ش) (اطلاعات، پاورپوینت کامل تهران، ۹/۲/۱۳۱۶ش)، کارخانه گلیسرین‌سازی (شروع ساختمان: مرداد ۱۳۱۶ش، آغاز بهره‌برداری: خرداد ۱۳۱۹ش).
در این دوره اقدامات وسیعی در زمینه گسترش خدمات شهری نیز صورت گرفت. محل کارخانه برق در زمینی در ابتدای خیابان ژاله، در جانب شرقی خیابان شهباز (۱۷ شهریور کنونی) تعیین گردید و با خاتمه عملیات ساختمانی آن در ۱۳۱۵ش توسط شرکت اشکودا، کار نصب ماشین‌آلات آغاز شد. هم‌زمان با پیشرفت کار ساختمان و نصب کارخانه برق دولتی، در جوار آن یک کارخانه بتن‌ریزی برای تولید تیرهای برق از جنس بتن مسلح نیز دایر گردید که نصب آن‌ها از حدود سال ۱۳۱۶ش در خیابان‌های پاورپوینت کامل تهران شروع شد (اطلاعات، پاورپوینت کامل تهران، ۱/۳/۱۳۱۷). برای برق‌رسانی به این تیرها اولین‌بار بود که از کابل‌های زیرزمینی استفاده شد (اطلاعات، پاورپوینت کامل تهران، ۹/۲/۱۳۱۶). کارهای نصب و راه‌اندازی کارخانه برق در ۱۳۱۶ش خاتمه یافت و در فروردین ۱۳۱۷ش اداره برق آگهی کرد که خانه‌ها و مغازه‌هایی که برای آن‌ها انشعاب کابل داده شده است، می‌توانند از اول اردیبهشت از برق دولتی استفاده نمایند (اطلاعات، پاورپوینت کامل تهران، ۱/۳/۱۳۱۷).
در ۱۳۱۶ش شرکت تلفن درصدد برآمد که سیستم تلفن پاورپوینت کامل تهران را خودکار نماید تا گرفتن شماره نیازمند واسطه نباشد. برای این کار نخست ۶ هزار شماره تلفن از کمپانی زیمنس آلمان خریداری شد. این تلفن‌ها در شهریور ماه آن سال آماده بهره‌برداری شد و تلفن‌های شماره ۰۰۰‘۴ تا ۹۹۹‘۶ برطبق کتابچه راهنمایی که تنظیم گردیده بود، شروع به کار نمود.

۲.۴.۲ – دوره محمدرضا

جنگ جهانی دوم دیگر بار آسیب‌های کالبدی و اجتماعی سنگینی بر پاورپوینت کامل تهران وارد ساخت. شهر در این مدت چندین بار بمباران شد. مهاجران بسیار از کشورهای اروپای شرقی، از جمله لهستان به پاورپوینت کامل تهران آمدند و مقیم شدند. کمبود آزوقه شهر را عرصه غارت و چپاولی کرده بود که در پایان سال ۱۳۲۱ش/۱۹۴۲م با شیوع تیفوس بار دیگر منجر به رکود کامل شد.

[۴۳۳] بلاغی، عبدالحجت، تاریخ پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۳۰۷، قم، ۱۳۵۰ش.

پارک اتابک پاورپوینت کامل تهران از آذر ۱۳۲۲ محل کنفرانس پاورپوینت کامل تهران و مقدمات پایان جنگ جهانی دوم و آغاز نهضت ملی شدن صنعت نفت بود.

[۴۳۴] کریمان، حسین، پاورپوینت کامل تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۳۲۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

پاورپوینت کامل تهران به تدریج دارای تأسیسات، مکان‌ها و امکانات شهری شامل تأسیسات و تجهیزات رفاهی، خدماتی، اداری، درمانی، صنعتی، آموزشی، فرهنگی و نظامی شد. برخی از اقدامات چون سنگفرش خیابان‌ها، بدنه‌سازی‌ها، تأمین روشنایی فضاهای شهری و افزایش اماکن و فضاهای عمومی، زندگی شهری را حتی در شب پررونق ساخته بود. شهر همچنین دارای نواحی مختلف اسکان با طبقات متمایز اجتماعی شده بود. به سبب برخی منطقه‌بندی‌های فعالیتی نظیر ایجاد محوطه‌های اداری یا تجارتی در محدوده مرکزی شهر، برخی از مناطق بار خاصی پیدا کرده بود، به نوعی که در دوران آرامش پس از وقایع جنگ دوم جهانی، توسعه ساختمانی و کالبدی شهر پاورپوینت کامل تهران پس از چندی محورهای شاهرضا، سپه، شاه‌آباد، پهلوی، فیشرآباد و امیرآباد را به محل تمرکز ساختمان‌های جدید اداری و تجارتی تبدیل کردند. به تدریج بانک‌ها، شرکت‌های جدید، بیمه‌ها، هتل‌ها، فروشگاه‌های بزرگ، پاساژ آمیخته با مغازه‌هایی در همکف، کاربری‌های مختلط و همکار را پدید آوردند.
رشد شهری همراه با عوارض خاص آن از این سال‌ها به صورت روندی تثبیت شده و عارضه‌ای دائمی در پاورپوینت کامل تهران ظاهر شد. شروع لوله‌کشی آب در ۱۳۲۶ش در محلی که اکنون پارک شهر واقع شده است، زمین‌های بایر اطراف شهر را ناگهان تبدیل به ثروتی بالقوه کرد و بانک‌ها، دولت و زمین‌خواران برای تقسیم و فروش آن به رقابت برخاستند. آغاز لوله‌کشی آب پاورپوینت کامل تهران ضمن آن‌که به احیای فضای سبز کوچه‌ها کمک کرد، امکان توسعه منفصل پاورپوینت کامل تهران را در دورتر از محدوده شهر فراهم آورد. مساحت پاورپوینت کامل تهران در ۱۳۲۸ش یعنی ۳ سال پس از آغاز عملیات لوله‌کشی آب، با ۵۸ه رشد، حدود ۸۰ کم‌ـ ۲ گزارش شده است. براساس گزارش عملیات شهرداری در ۱۳۲۴ش، در سال‌های ۱۳۱۹ تا ۱۳۲۴ش، ۱۵ هزار ساختمان نو در پاورپوینت کامل تهران ساخته شد. بیشتر توسعه‌های شهری صورت گرفته در شهر پاورپوینت کامل تهران تا ۱۳۵۰ش از تبعات این اقدام بود.
در سال‌های ۱۳۲۰-۱۳۳۵ش در ادامه سیاست شهری دوره پیش، شهر پاورپوینت کامل تهران دارای تأسیسات فرهنگی چون تالار فرهنگ، سینما‌ها و تئاتر‌های فعال و کافه‌هایی به سبک فرنگی و رستوران‌ها و هتل‌های کوچک در خیابان‌های لاله‌زار، شاه‌آباد، شاهرضا و پهلوی شد؛ از جمله دو محوطه تفریحی بزرگ یکی در کنار مهمان‌خانه شهرداری با انواع بازی‌ها و سرگرمی‌ها و چرخ و فلک و سینمای روباز به نام کافه شهرداری، و همچنین محوطه تفریحی دیگری به نام بوت کلاب با استخر بزرگ دریاچه‌مانندی که محل قایق‌رانی و حرکت زیردریایی‌های تفننی بود، با انواع غرفه‌های سرگرمی و یک محوطه برای حرکت و مسابقه اتومبیل‌های برقی واقع در خیابان پهلوی از جاذب‌ترین نقاط شهر برای گذران اوقات فراغت به شمار می‌آمدند.
رشد کالبدی پاورپوینت کامل تهران در دهه اول دوران پهلوی دوم در قالب همان ساختار دوره قبل صورت گرفت. رشد پیوسته شهری در قسمت شمال و غربِ بافت موجود، و رشد ناپیوسته شهری در شمیرانات و تا حدودی شهرری بیش از دیگر نقاط شهر صورت گرفت. ورود مستقیم ایران به جنگ جهانی دوم در ۱۳۲۰ش و رکود و قحط ناشی از آن، روند رشد جمعیت پاورپوینت کامل تهران را تسریع نمود و زمین بیشتری برای برآورده ساختن نیاز مسکن به کار گرفته شد. اسکان آذربایجانی‌های مهاجر، محلات ترک‌نشینی را در اطراف راه‌آهن و امیریه به وجود آورد. اولین رشد ناپیوسته و برنامه‌ریزی شده در زمان قوام‌السلطنه در ۱۳۲۵ش توسط بانک رهنی در اراضی تقسیم شده سلیمانیه، در جاده دوشان تپه به وجود آمد و هم‌زمان با آن گروهی از مهاجران با اشغال اراضی شمال چهارصد دستگاه، دست به ساختن اولین مفت‌آباد یا زورآباد در حومه پاورپوینت کامل تهران زدند. در پی آن محلات بسیاری با تفکیک و واگذاری اراضی بزرگ با قسط‌های درازمدت بانکی شکل گرفت. از جمله آن‌ها ست: نازی‌آباد با طرحی از آلمانی‌ها شامل ۸۰۰، ۲ قطعه شهری در جنوب پاورپوینت کامل تهران، و نارمک با ۰۰۰، ۸ قطعه شهری طراحی شده در شمال شرقی پاورپوینت کامل تهران (۱۳۳۳ش). نازی‌آباد در ۱۳۴۰ش توسعه یافت.
تملک کلیه اراضی موات شهر به مساحت تقریبی ۱۵ میلیون مترمربع به موجب قانون ثبت اراضی موات شهر پاورپوینت کامل تهران مصوب ۱۳۳۱ش، سرمایه‌ای کلان برای دولت فراهم آورد. با این سرمایه دولت و شرکت‌های ساختمانی با بهره‌مندی از تسهیلات بانک‌های ساختمانی و تقسیم و واگذاری مناطقی نظیر اراضی دره‌ قشلاق، گیشا، پاورپوینت کامل تهران‌پارس، شهر‌آرا، یوسف‌آباد، دولت‌آباد، خزانه نهم، مشیریه، امیرآباد، دریان‌نو، زیباشهر، شهرک غرب، پاورپوینت کامل تهران ویلا، افسریه، نارمک، پاورپوینت کامل تهران‌نو، فرح‌آباد، نیروی هوایی، مجیدیه و وحیدیه، عباس‌آباد، سلطنت‌آباد، دروس و ضرابخانه، ولنجک و قسمت‌های مهمی از شمیرانات، دست به سودآورترین فعالیت اقتصادی در سال‌های ۱۳۳۲-۱۳۵۷ش زدند.
با افتتاح فرودگاه بین‌المللی مهرآباد در ۱۳۳۷ش تنها در مدت دو سال، توسعه سرمایه‌گذاری خارجی نیز در پاورپوینت کامل تهران به اندازه‌ای بود که شمار بانک‌های خارجی تأسیس شده به رقم ۱۴ رسید. حمایت دولت از سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و تورم سرمایه در پایتخت و روی آوردن سرمایه به شهرهای بزرگ که بخش مهمی از آن به تبع تقسیم اراضی کشاورزی میان کشاورزان و ملی شدن جنگل‌ها و مراتع در ۱۳۴۲ش و گرایش سرمایه ملاکان سابق به ساخت و سازهای شهری رخ داد، به سرعت شکل پایتخت را تغییر داد. البته راه‌اندازی سد کرج و انتقال آب آن به پاورپوینت کامل تهران در ۱۳۴۰ش رشد و تغییر شکل شهری را تسریع کرده بود.
نهادهای جدید علمی و دانشگاه‌های متعدد چون دانشگاه ملی (۱۳۳۹ش)، علم و صنعت (۱۳۵۱ش)، پلی تکنیک، دانشگاه صنعتی آریامهر (۱۳۴۴ش)، فارابی (۱۳۵۳ش) و دانشگاه آزاد (۱۳۵۳ش) تأسیس شد. ساختمان‌های جدیدی که برای وزارتخانه‌ها، واردات، شرکت‌های بیمه و شرکت‌های بزرگ خارجی و داخلی ساخته شد، تحولی چشمگیر در صنعت ساختمان‌سازی در محور مرکزی شهر پدید آورد. ایجاد و توسعه تأسیسات نظامی در محل‌های مخصوص چون دوشان‌تپه، سلطنت‌آباد، عشرت‌آباد، ایرانشهر، باغشاه و قلعه مرغی، حتی احداث آپارتمان‌های سازمانی که به سبب مقیاس وسیع آن، تأثیر بسیاری بر سیما، هویت و منظر شهر پاورپوینت کامل تهران باقی گذارد، قابل توجه است. همچنین احداث پارک‌هایی مثل پارک شهر (۱۳۲۹ش)، پارک جنگلی ساعی (۱۳۴۳ش)، پارک لاله (۱۳۴۴ش)، پارک چیتگر (۱۳۴۵ش)، پارک قیطریه (۱۳۴۹ش)، پارک خزانه و پارک ملت (۱۳۵۴ش)؛ ساخت بسیاری مساجد، کلیسا‌ها، سفارتخانه‌ها، موزه‌ها و فرهنگ‌سرا‌هایی چون موزه هنر‌های معاصر (۱۳۵۵ش)، موزه فرش؛ و مؤسسات تفریحی و فرهنگی مثل تئاتر شهر، باغ وحش پاورپوینت کامل تهران، شهربازی، رستوران‌های متعدد، مجموعه ورزشی شاهنشاهی، هتل‌های معتبر، نمایشگاه بین‌المللی پاورپوینت کامل تهران (۱۳۵۴ش)، باشگاه بولینگ، قصر یخ، کاخ‌های جوانان، استادیوم ‌ورزشی آزادی (۱۳۵۲ش) و اولین تلویزیون بخش خصوصی (۱۳۳۷ش)، افتتاح تلویزیون ملی ایران (۱۳۴۵ش)؛ و احداث برج‌های متعدد مسکونی نقش مهمی در تقویت محور مرکزی و سازمان فضایی شهر پاورپوینت کامل تهران ایفا کرد.
رشد پراکنده و پرشتاب شهر و اولویت یافتن امر عبور و مرور و پایه قرارگرفتن خیابان‌کشی به عنوان اساس اسکان شهری که در آن دوره رخ داد، تأثیری بسیار در ایجاد بلوک‌های شهری با الگوی شطرنجی و چگونگی شکل و سیمای شهر گذارد. در این دوره رشد شهری که براساس این تکه‌های شطرنجی و پراکنده صورت گرفت، نه تنها استخوان‌بندی طرح فرمال رضاشاهی را دنبال نکرد، بلکه هیچ طرح دیگری را نیز جانشین آن نساخت.
در ۱۳۴۴ش زمانی که مسئولان شهر پاورپوینت کامل تهران لین و دیویس را به عنوان مشاور برای طراحی اراضی عباس‌آباد و ویکتور گروئن را برای طرح جامع شهری استخدام کردند، شهر پاورپوینت کامل تهران به مساحتی بالغ بر ۲۰۰ کمـ‌ ۲ رسیده بود. طرح جامع پاورپوینت کامل تهران دو محدوده ۵ ساله و ۲۵ ساله را با مساحت ۱۸۰ کمـ ۲، بـرای رشد شهر مشخص کرد؛
اما شتاب توسعه و اسکان شهری به اندازه‌ای بود که تا ۱۳۵۱ش محدوده ۲۵ ساله پاورپوینت کامل تهران نیز پر شد. براساس این طرح پاورپوینت کامل تهران دارای ۲۲ منطقه شهری بود. تغییر سیمای شهر پاورپوینت کامل تهران در این دوره ثمره رشد سریع بافت شهری در اراضی بایر، آبادیهای حومه پاورپوینت کامل تهران و اراضی کشاورزی، همچنین احداث ساختمانهای اداری و فرهنگی و مجتمعهای سازمانی در مقیاس وسیع و نیز معابر شهری و بزرگراههایی بود که در طرح جامع پاورپوینت کامل تهران (۱۳۴۷ش/۱۹۶۸م) پیش‌بینی شده بود.
بزرگراه‌هایی که در طرح کلان شهری سال ۱۳۴۷ش تعریف شده بود، شهر را از شمال و جنوب، و شرق و غرب به هم می‌دوخت. بسیاری از مؤسسات و مراکزی که پیش از این گفته شد، دانه‌های شهری درشت و معتبری بودند که در محدوده بزرگراه‌های پارک وی، خیابان پهلوی، بزرگراه شاهنشاهی، آیزنهاور، ۴۵ متری سیدخندان، جاده قدیم شمیران، جاده مخصوص کرج؛ و در مراحل بعدی، اتوبان نواب، امتداد ۴۵ متری سیدخندان، آزادراه پاورپوینت کامل تهران کرج، بزرگراه‌های افسریه، طرشت و بهشت زهرا قرار داشتند. این ساختار را خیابان‌های مهم دیگری در نواحی مرکزی شهر تقویت می‌کرد که از جمله می‌توان به محور‌های تخت جمشید، تخت طاووس، عباس‌آباد، کریم‌خان زند، نیروی هوایی، نظام‌آباد و ادامه بلوار الیزابت اشاره کرد. بافت‌های شطرنجی و شبکه‌هایی که بیش‌تر آن‌ها بدون رعایت درجه‌بندی‌های اساسی و بدون تعریف ساختار شهری منتسب برای هر محله طراحی شده بودند، به تدریج از ۱۳۵۰ش/۱۹۷۱م صاحب بلوک‌های بلندمرتبه شدند. ساختمان‌های اطراف میدان ونک نظیر پارک دوپرنس، ایران سکنا، اسکان، سامان، آـ اس ـ پ، شهرک غرب و مجموعه‌های لاله، نهد، دوما و آتی‌ساز، اراضی شمال فرودگاه و شهرک‌های اکباتان، آپادانا، و شهرک لویزان از آن جمله‌اند.
جمعیت شهر پاورپوینت کامل تهران از ۵۸/۱ میلیون نفر در ۱۳۳۵ش به ۹۸/۲ میلیون نفر در ۱۳۴۵ش و ۵۵/۴ میلیون نفر در ۱۳۵۵ش رسید. رشد پاورپوینت کامل تهران طی سال‌های ۱۳۴۰-۱۳۵۰ش شمالی ـ جنوبی و همراه با قطب‌بندی حوزه اسکان در کوهپایه‌های شمال شهر و پایانه‌های شهری در حوزه جنوبی شهر بود. این رشد که هم‌زمان با گسترش صنایع بزرگ و کوچک در حومه پاورپوینت کامل تهران و رشد بی‌رویه بدنه سیستم دولتی، جمعیت مهاجر در جست و جوی کار را به پاورپوینت کامل تهران گسیل داشت، مهاجرانی که با وجود بافت‌های خالی از سکنه در درون شهر، از قدرت و توان مالی اقامت در آن‌ها بی‌بهره بودند. آغاز شیوع پدیده حاشیه‌نشینی در حومه شهر پاورپوینت کامل تهران و کناره برخی از مسیل‌های درون شهری درست زمانی رخ داد که برج‌های مسکونی در حاشیه محور مرکزی شهر ساخته شد. مهاجران با خرید یا اشغال قطعه زمین‌هایی کوچک و رشد تدریجی، واحد‌های همسایگی محدود، اما پراکنده‌ای را در حاشیه محورهای ارتباطی خارج شهری چون جاده کرج، جاده خراسان، جاده دماوند و جاده ساوه به وجود آوردند و به مرور با مطالبه خدمات و تجهیزات و امکانات شهری، اسباب اسکان دائم خود را در این مناطق (که اکنون شهرک‌های اقماری پاورپوینت کامل تهران را تشکیل داده‌اند) فراهم کردند؛ از جمله می‌توان به شهرستان کرج و حومه آن، حوزه خاک سفید و اسلام‌شهر اشاره کرد. مطالبات این قشر محروم در سال‌های بعد و به خصوص در آغاز دوره انقلاب در تثبیت اسکان حاشیه‌ای و تغییر حدود و شکل شهر پاورپوینت کامل تهران بسیار مؤثر واقع گردید.

۲.۵ – دوره پس از انقلاب اسلامی

پاورپوینت کامل تهران پس از انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ش بب‌ /۱۹۷۹م بب‌) : پاورپوینت کامل تهران در مدت زمان میان پیروزی انقلاب و آغاز جنگ عراق با ایران، دوران ناآرامی را طی کرد. آشفتگی سیاسی و اجتماعی این دوره در عمل موجب رکود جریان منظم و تعریف‌شده ساخت و ساز شهری و رشد ساخت و سازهای خودبه‌خودی و بی‌ضابطه شد. به سبب فقدان مدیریت شهری کارآمد، نقش شهرداری‌ها در حد سازمان تنظیف شهری نزول کرد. اعلام اعطای زمین و خانه و کار، سیل مهاجران را روانه پاورپوینت کامل تهران کرد. با تسهیلات ایجاد شده از سوی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی برای اختصاص زمین به گروه‌های کم درآمد وکاهش قیمت زمین و فروش آن از سوی سازمان‌های مردمی، شمار واحد‌های مسکونی ساخته شده در سا‌ل‌های ۱۳۵۷-۱۳۵۸ش به ۱۶۰ هزار واحد رسید. بیشتر این واحد‌ها که با بودجه محدود ساخته شدند، بدون اجرای نما ر‌ها شد و تا سال‌ها چهره شهر را زشت کرد. به دنبال همین اقـدامات، محـدوده شهر تهـران در ۱۳۵۹ش از ۲۸۳ کمـ ۲ بـه ۵۷۰ کمـ‌ ۲ توسعه یافت و به مرور دامنه شهرک‌سازی به خارج از محدوده ۲۵ ساله کشیده شد. این توسعه شهری حتی اگر جنگ میان عراق با ایران نیز اتفاق نمی‌افتاد، عامل عدم رسیدگی به شهر را فراهم می‌کرد. براساس این آمار‌ها شهر پاورپوینت کامل تهران به سرعت گسترش سطحی خود را شروع کرد و اراضی حاشیه‌ای پاورپوینت کامل تهران به شهر اضافه شد. آنچه امروز به عنوان حریم منطقه‌های ۱۵، ۱۳، ۲۰، ۱۹، ۱۸ و ۵ در نقشه شهر پاورپوینت کامل تهران دیده می‌شود، حاصل توسعه همین سال‌ها ست.
در نخستین سال پس از شروع جنگ، براساس قانون مصوب شـورای انقلاب، ۳۲ میلیون مترمربع زمین شهری توسط سازمان زمین شهری با پایین‌ترین قیمت و در تمام مناطق شهری به متقاضیان واجد شرایط با اولویت خانوار‌های پرجمعیت اختصاص یافت. بیشتر این اراضی به قصد احداث مجتمع‌ها و شهرک‌ها (با مساحت بیش از ۳۰ هکتار) واگذار شد. این امکان افزون بر فراهم آوردن تسهیلات ساخت ۶۰ هزار واحد مسکونی، منجر به رشد جمعیت شد، به نحوی که سال ۱۳۶۲ش اوج تولید موالید در تاریخ پاورپوینت کامل تهران بوده است. نیاز به وجود آمده برای اسکان، زمینه مناسبی را برای سرمایه‌گذاری در ساخت و ساز بخش خصوصی فراهم آورد که تا ۱۳۷۹ش ادامه داشت.
برای تعدیل و کنترل روند ساخت و ساز شهری در پاورپوینت کامل تهران که اینک محدوده‌ای فراتر از محدوده طرح جامع ویکتور گروئن پیدا کرده بود، در ۱۳۶۳ش طرحی با عنوان طرح حفاظت و سازماندهی شهر پاورپوینت کامل تهران به تصویب رسید. از جمله تبعات این طرح انتقال واحدهای نظامی به خارج از بافت شهری پاورپوینت کامل تهران و طرح خودکفایی مناطق شهرداری بود؛ اما این طرح هم نتوانست رشد شهری را تعدیل کند و آمار احداث واحدهای مسکونی در پاورپوینت کامل تهران در سال‌های ۱۳۶۳-۱۳۶۴ش به ۵۰ هزار واحد مسکونی رسید. حدود پاورپوینت کامل تهران در این زمان به خارج از مرزهای محدوده ۲۵ ساله رسیده بود. مطابق آمار موجود، بیشترین فعالیت ساختمانی در مناطق حاشیه جنوبی، شرقی و غربی، و کمترین میزان ساخت وساز در نواحی مرکزی و شمالی شهر بود. بافت پر پاورپوینت کامل تهران در ۱۳۶۵ش مساحتی بالغ بر ۳۰۰،۵۴ هکتار را در بر می‌گرفت. در همین سال شورای عالی معماری و شهرسازی برای کنترل رشد شهری و کیفیت ساختمانی آغاز به کار کرد.
در ۱۳۶۶ش حملات موشکی به پاورپوینت کامل تهران و واقعه سیل وضع شهر را بسیار بحرانی نمود. تشکیل کمیسیون ماده ۵ و تصویب قانون زمین شهری و تسهیلات مسکن باعث شد که تمایل به ساخت و ساز و فعالیت‌های ساختمانی به جای زمین‌های خالی و بایر بر روی فضا‌های ساخته شده متمرکز شود. پاورپوینت کامل تهران از این طریق یکی از بزرگ‌ترین صدمات را به بدنه اصلی خود پذیرفت و ساختمان‌های بسیار مناسبی که در بسیاری از موارد حتی یک دهه از عمر آن‌ها نمی‌گذشت، تخریب شد و به جای آن‌ها ساختمان‌های جدید ساخته شد.
پایان جنگ عراق و ایران در ۱۳۶۷ش، آغاز دوران جدیدی از تاریخ شهر پاورپوینت کامل تهران به شمار می‌آید. پاورپوینت کامل تهران در شرایطی دوران نوسازی پس از جنگ را آغاز کرد که حدود ۴۰ه از جمعیت ۵ میلیونی آن دارای مسکن غیررسمی بودند. ۱۷ کانون اسکان غیررسمی در اطراف پاورپوینت کامل تهران در آن زمان هر یک با بیش از ۱۰ هزار نفر جمعیت در انتظار شهر شدن بودند.
ضوابط و مقررات اجرایی طرح جامع جدید پاورپوینت کامل تهران که توسط شورای‌عالی شهرسازی و معماری تهیه شده بود، در اسفندماه ۱۳۷۱ توسط وزارت کشور به شهرداری پاورپوینت کامل تهران ابلاغ شد. به موجب این طـرح مساحت محدوده طرح توسعه ۵۱/۷۰۷ کمـ‌ ۲ با جمعیتی بالغ بر ۰۰۰، ۶۵۰، ۷ نفر تعیین شد. این در حالی بود که عملیات احداث شهر‌های جدید هشتگرد و پرند هم‌زمان با تهیه طرح‌های جامع آن‌ها در این سال آغاز شده بود. طی همین سال برای کاهش بار ترافیک ناوگان حمل و نقل شهری و کاهش آلودگـی شهر پاورپوینت کامل تهران برنامه‌ریـزی برای احـداث بیـش از ۱۰۰ کمـ‌ اتوبان شهری صورت گرفت. با ابلاغ مصوبه طرح جامع مبنی بر صدور مجوز تراکم بیش‌تر برای اراضی با مساحت بیش‌تر و شمار طبقات بیش‌تر برای ساختمان‌هایی با سطح اشغال کمتر، احداث ساختمان‌های بلندمرتبه از محدوده شمالی بافت شهری پاورپوینت کامل تهران آغاز شد.
از ۱۳۷۲ش شهرداری‌ها با فروش حق بلندمرتبه‌سازی و ایجاد مجتمع‌های تجاری و اداری با ندیده گرفتن اصول شهرسازی، درآمدی قابل توجه برای شهرداری فراهم آوردند که از محل آن طرح‌های شهری بسیار برای احیای بافت جنوب شهر پاورپوینت کامل تهران اختصاص یافت. کشتارگاه پاورپوینت کامل تهران به یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی ـ هنری شهر پاورپوینت کامل تهران (فرهنگ‌سرای بهمن) تغییر کاربری یافت. محل برخی از پادگان‌های نظامی نظیر پادگان ایرانشهر به تفرجگاه‌های شهری تبدیل شدند. میدان حسن‌آباد و بخشی از خیابان ناصرخسرو نوسازی و احیا شد و واحد‌های تجارتی جدیدی نظیر فروشگاه‌های زنجیره‌ای و میدان‌های میوه و تره‌بار تأسیس گردید. سرانه فضای سبز پاورپوینت کامل تهران در ۱۳۷۲ش از ۵/۲ مـ‌ ۲ به ۱۰ م‌ـ ۲ افزایش یافت و ۴ هزار هکتار در حاشیه شهر پاورپوینت کامل تهران به عنوان کمربند سبز پاورپوینت کامل تهران تعیین شد.

[۴۳۵] تحقیقات کامران صفامنش.

نرخ رشد جمعیت از ۱۵/۴ه در ۱۳۶۵ش به ۱۱/۱ه در ۱۳۷۵ش کاهش یافت. شهرداری پاورپوینت کامل تهران در این سال برنامه‌ای با عنوان پاورپوینت کامل تهران ۸۰ تدوین کرد که به موجب آن دستیابی به پاورپوینت کامل تهران شهری پاک، شهری روان، شهری سبز، شهری با فرهنگ غنی، شهری پویا و شهری با بافت سنتی و مدرن مدنظر قرار گرفت. پاکیزگی و زیبایی شهر دو هدف مشخص بود که شهرداری پاورپوینت کامل تهران بر آن تأکید داشت. بر این اساس تمامی ساختمان‌ها ملزم به نماسازی شدند. فضای سبز شهری و معابر پاورپوینت کامل تهران با دقت بیشتری پرداخت و اصلاح شد. همچنین شهرداری‌های مناطق موظف به تدوین ضوابط هماهنگ‌کننده نماسازی ساختمان‌ها شدند. سیاست‌های جدید شهرداری تأثیر بسزایی بر بافت شهری پاورپوینت کامل تهران گذارد. پروژه بزرگ بزرگراه نواب (۱۳۷۳-۱۳۷۶ش) نخستین طرح شهری پس از این تاریخ بود که بار دیگر پس از انقلاب اسلامی با جلب مشارکت بانک‌ها و بخش خصوصی آغاز به کارکرد و راهکار نوینی را در صنعت ساخت و ساز کلان معرفی کرد که قادر بود در مدت زمانی کم چون ماشینی پرقدرت به تولید ساختمانی در شهر بپردازد.
در مجموع پاورپوینت کامل تهران از این دوره به شهری تبدیل شد که از نظر ساخت و ساز شهری بی‌نهایت تازه‌ساز بود و در درون خود حجم نسبتاً بزرگی از ساختمان‌های کهن‌تر را داشت که تمام آن‌ها به سبب بی‌توجهی تبدیل به اراضی فرسوده و قابل ساخت و ساز جدید شدند. پس از این پاورپوینت کامل تهران به توسعه درونی خود توجه کرد و اگر تا پیش از این در این مورد فقط توجهاتی داشت، اما در این مقطع درک کرد که پس از این ناچار است که درون خودش را نیز بسازد. از این‌رو تمام آن بخش‌هایی که به علت غفلت و عدم توجه تبدیل به بافت رها شده، فرسوده و ناکارآمد شهری شده بود، عرصه ساخت و ساز دوباره گردید. این در حالی بود که رشد ساخت و ساز شهرهای جدید مجموعه شهری پاورپوینت کامل تهران نیز ادامه داشت. شمار واحدهای مسکونی در حال ساخت و تکمیل در ۱۳۷۷ش مجموعاً ۶۰۰، ۲۹ واحد برآورد شد که شامل هشتگرد (۶۸۰، ۱۰ واحد)، پرند (۷۵۵، ۱ واحد)، پردیس (۲۰۰، ۱۱ واحد)، اندیشه (۸۹۰، ۱۴ واحد) بود. جمعیت ساکن نیز در مجموع ۷۵۰، ۱۹ نفر شامل هشتگرد (۰۰۰، ۴ تن)، پردیس (۲۵۰، ۲ تن) و اندیشه (۵۰۰، ۱۳ تن)، برآورد شده بود. جمعیت پیش‌بینی شده تا پایان سال ۱۳۷۸ش برنامه دوم در مجموع ۲۰۵ هزار نفر، شامل هشتگرد (۵۳ هزار تن)، پرند (۲۷ هزار تن)، پردیس (۷۵ هزار تن) و اندیشه (۵۰ هزار تن) بود.
تمام این اقدامـات با نظارت مدیریت شهری نوینی بود که این ویژگی‌ها را شامل مـی‌شد: شهرداری پاورپوینت کامل تهران با آغاز برنامه خصوصی‌سازی برخی از خدمات شهری از جمله سازمان‌های مسئول بازیافت، آمار و اطلاعات و خدمات رایانه‌ای، گورستان، آتش‌نشانی، میدان‌های میـوه و تره‌بار، خدمات موتوری، بهسازی محیط زیست، پارک‌ها، نظارت بر تاکسیرانی، حمل و نقل و کنترل ترافیک، کشتارگاه‌ها، سردخانه‌ها، و پایانه‌ها را واگذار کرد. اجرای موج جدیدی از طـرح‌های عمده توسعه شهری از جمله احداث راه‌ها و بوستان‌ها شبکه شهری نوینی را بنیان گذارد. در ۱۳۷۷ش کمیته راهبردی طرح تفصیلی پاورپوینت کامل تهران در طرح منطقه‌بندی پاورپوینت کامل تهران، تراکم‌های ساختمانی و کاربری اراضی را تعیین، و مجموعه مقرراتی با عنوان ضوابط بلندمرتبه‌سازی را منتشر کرد. شهرداری‌ها بیش از پیش در مسائل اجتماعی و فرهنگی مداخله کردند و برای رسیدگی به امر تأسیس فرهنگ‌سرا‌ها، کتابخانه‌های عمومی، مراکز ورزشی و تأسیسات تفریحی و گردشگری معاونت جدیـدی ایجاد شد، بر ضرورت برنامه‌ریزی بلندمدت برای پرداختن به مسائل و مشکلات شهری تأکید گردید، استقلال مالی شهـرداری به عنوان یک هدف کلیدی مدنظر قرار گرفت و شهردار پاورپوینت کامل تهران از چنان قدرتی برخوردار شد که نخستین‌بار در جلسات هیئت دولت به عنوان ناظر مشارکت کرد.
پاورپوینت کامل تهران در ۱۳۷۸ش مساحتی بالغ بر ۷۰ هزار هکتار را دربر می‌گرفت. در ۱۳۷۹ش شهرداری پاورپوینت کامل تهران از ۲۱ مشاور برای بررسی مسائل توسعه شهری مناطق پاورپوینت کامل تهران دعوت به همکاری کرد. این نخستین بار پس از انقلاب بود که از مشاوران معماری و شهرسازی در چنین طیف وسیعی استفاده می‌شد. کنگره منشور پاورپوینت کامل تهران در ۱۳۸۰ش به بررسی دستاورد‌های شهری متعاقب تدوین طرح پاورپوینت کامل تهران ۸۰ پرداخت. شورای شهر پاورپوینت کامل تهران که در ۱۳۷۸ش آغاز به کار کرده بود، از ۱۳۸۰ش شروع به ابلاغ مقرراتی کرد که در طرح‌های شهری مدنظر قرار گیرد. متعاقب اخذ نتایج بررسی توسعه شهریِ مناطق توسط مشاوران خصوصی، در ۱۳۸۱ش فروش تراکم متوقف شد. اما به سبب مکفی نبودن مطالعات در طرح مشترک پاورپوینت کامل تهران و وزارت مسکن و شهرسازی، بار دیگر مشاورانی برای تهیه طرح جامع و تفصیلی پاورپوینت کامل تهران گرد هم آمدند و از ۱۳۸۳ش، ۲۲ شرکت مشاور را برای این امر به صورت همکار با نهادِ تهیه طرح به کار گرفتند. طرح جامع تهیه‌شده در ۱۳۸۶ش تصویب، و در ابتدای سال ۱۳۸۷ش برای اجرا ابلاغ گردید.

۳ – ساختار اجتماعی

ساختار اجتماعی پاورپوینت کامل تهران را از شکل‌گیری جامعه شهری تا گذر از سنت‌ها و رفتن به سوی تجدد را بیان می‌کنیم.

۳.۱ – شکل‌گیری جامعه شهری

یاقوت حموی پاورپوینت کامل تهران را در اوایل سده ۷ق/۱۳م دهی بزرگ از دهات ری با خانه‌های زیرزمینی وصف می‌کند و چنین می‌نویسد: در آن‌جا ۱۲ محله بود که مردم آن‌ها با یکدیگر جنگ و جدال داشتند و به محله‌های همدیگر وارد نمی‌شدند.

[۴۳۶] حموی، یاقوت، معجم‌البلدان، ج۴، ص۵۱-۵۲، بیروت، دارصادر.

پیش از حصارکشی شاه طهماسب اول صفوی (سلطنت ۹۳۰-۹۸۴ق/۱۵۲۴-۱۵۷۶م) بر گرد شهر، گروهی از مردم ری به این مکان آمده، و سکنا گزیده بودند.

[۴۳۷] بافقی، محمدمفید، مختصر مفید، ج۱، ص۱۲۱، ویسبادن، ۱۹۸۹م.

در دوره صفوی نیز ۱۲ محله را برای پاورپوینت کامل تهران برشمرده‌اند و گفته‌اند که اهالی محله‌ها با هم پیوسته در ستیز و دشمنی بودند. بناهای محله‌ها را باغ و بوستان همچون شبکه‌ای در میان گرفته بود.

[۴۳۸] کریمان، حسین، ری باستان، ج۲، ص۵۸۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

آقامحمدخان در ۱۲۰۳ق/۱۷۸۹م پاورپوینت کامل تهران چند هزار نفری را به سبب نزدیکی به بلوکات حاصلخیز اطراف و به استراباد و مازندران، موطن ایل قاجار، همچنین به سبب اقامت ایل‌های هواخواه خود، به‌ویژه افشار‌های ساکن در ساوجبلاغ و عرب‌های ورامین، به پایتختی خود برگزید

[۴۳۹] بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۳، ص۲۵۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

و دستور داد تا مهندسان، بنایان، نجاران و سنگ‌تراشان مهارت‌پیشه را از دارالسلطنه اصفهان به دارالسلطنه طهران بیاورند.

[۴۴۰] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۸۰ به نقل از زینت التواریخ، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷-۱۳۷۸ش.

پاورپوینت کامل تهرانِ پایتخت در زمان بنیان‌گذار پادشاهی قاجار دهی بود گمنام میان راه دو روستای معروف آن زمان، علی‌آباد و دولاب، با ۱۵ هزار تن جمعیت که بخش بزرگی از آن را هم سپاهیان آقامحمدخان تشکیل می‌دادند.

[۴۴۱] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۷۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷-۱۳۷۸ش.

[۴۴۲] تکمیل همایون، ناصر، دهی که خودش را بلعید گفت‌وگو، ج۱، ص۱۹، همشهری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش، شم‌ ۳۶۴۸.

[۴۴۳] اولیویه، سفرنامه، ج۱، ص۶۹، ترجمه محمدطاهر میرزا، به کوشش غلامرضا ورهرام، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

بیهقی

[۴۴۴] بیهقی، ابوالفضل، تاریخ، ج۱، ص۱۳۴، به کوشش قاسم غنی و علی‌اکبر فیاض، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۴ش.

در سده ۵ ق به لشکر ساختن امیرمحمود و امیرمسعود در دهات دولاب و علی‌آباد ری، در راه طبرستان و قزوین اشاره می‌کند، اما از پاورپوینت کامل تهران نامی نمی‌برد. با کوچاندن حدود ۱۲ هزار خانوار از شیراز به پاورپوینت کامل تهران (کـه احتمالاً از خـانواده‌های اهل صنعت و پیشه در پـایتخت زندیـه بـودند) تحولی در ساختار جمعیت و افزایش آن و نوع اشتغال مردم در سال‌های آغازین پایتختی پاورپوینت کامل تهران پدید می‌آید.

[۴۴۵] مطالعات جامعه‌شناسی شهر پاورپوینت کامل تهران، به کوشش محمود طالقانی، ج۱، ص۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۹ش.

پس از آقامحمدخان و در دوران سلطنت شاهان دیگر قاجار، با آمدن گروهی از اعیان و اشراف شهرهای دیگر به پاورپوینت کامل تهران و مهاجرت مردم ایالات و ولایات مختلف ایران و سرزمین‌های تسخیری به پاورپوینت کامل تهران و هماهنگ با برقراری روابط خارجی و ایجاد سفارتخانه‌های کشورهای مختلف، شهر پاورپوینت کامل تهران گسترش یافت و به صورت و با ویژگی‌های جامعه شهری درآمد.

[۴۴۶] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۱۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷-۱۳۷۸ش.

با بزرگ‌تر شدن شهر و ساختن بناهای بزرگ مذهبی، بازرگانی، بهداشتی و عام‌المنفعه و آوردن آب کرج به پاورپوینت کامل تهران در دوره محمدشاه قاجار (سلطنت ۱۲۵۰-۱۲۶۴ق/۱۸۳۴-۱۸۴۸م) و ساختمان‌سازی شاهزادگان و دیوانیان و خارجیان، تحول شهر پاورپوینت کامل تهران چشمگیرتر شد.

[۴۴۷] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۱۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷-۱۳۷۸ش.

بنابر آگاهی‌های موجود در ۱۲۶۹ق، شهر پاورپوینت کامل تهران به ۵ محله ارگ، عودلاجان، بازار، سنگلج و چال میدان (یا چاله میدان) در داخل شهر و نیز آبادی بیرون دروازه‌های پاورپوینت کامل تهران تقسیم می‌شد. هریک از محله‌ها، به جز محله ارگ، بنابر موقعیت خاصشان گذرها، پاتوغ‌ها (پاتوق‌ها) و کوچه‌هایی را دربر می‌گرفت. مثلاً محله بازار دارای ۱۰ گذر به نام‌های کوچه غریبان، تکیه قاطرچی‌ها و میان گود، عباس‌آباد، سیدناصرالدین و جز این‌ها، و یک کوچه به نام کوچه خرقانی‌ها و پاتوغ ملک‌آباد، یا محله سنگلج دارای ۶ گذر به نام گذر گَلْبَندک (گلوبندک)، قورخانه، افشارها، دباغ‌خانه، دربْ خونگاه (درخونگاه) و گذر پایین، و هر گذر دارای چند کوچه بود. کوچه‌ها بیش‌تر به نام اشخاص سرشناس ساکن در آن‌ها، مانند کوچه زکی‌خان اَرَنْگه در گذر گلبندک، یا کوچه عباسعلی‌خان، سرهنگ توپخانه در گذر قورخانه و کوچه میرزاحسین خانِ حکیم‌باشی درگذر افشارها در محله سنگلج؛ و به نام برخی از گروه‌های قومی یا ایلی مانند کوچه گندشلوها، باجمالوها و قرقانی‌ها در گذر افشارها، کوچه عرب‌ها در گذر دباغ‌خانه، وترکمان‌ها در گذر پایین؛ یا به نام مهاجران برخی از شهرهای ایران مانند کوچه کرمانی‌ها و کوچه قمی‌ها در گذر پایین و همه در محله سنگلج نامیده می‌شدند.

[۴۴۸] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

در آماری که عبدالغفار نجم‌الدوله ۱۷ سال بعد در ۱۲۸۶ق داده است، جمعیت پاورپوینت کامل تهران پراکنده در محله‌های شش‌ ‌گانه جمعاً ۷۳۶‘۱۵۵ تن بوده که از این شمار ۴۸۰‘۸ تن سپاهی و بقیه رعیت بوده‌اند. رعیت از طایفه قاجار، اصفهانی، آذربایجانی، کاشانی، شیرازی، عراقی و مانند آن‌ها ترکیب شده بودند که شمار کاشانی‌ها بیش از دیگران بود.

[۴۴۹] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، ج۱، ص۳۴۶-۳۴۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

این افراد در ۵۸۰‘۹ باب خانه، حد متوسط در هر خانه ۱۶ تن زندگی می‌کردند. تجار و ارباب قلم، خانه‌های بسیار بزرگ داشتند که در آن‌ها به جز زن و شوهر و یک یا دو کودک، یک کنیز یا خدمتکار و یک نوکر یا خانه‌شاگرد هم به سر می‌برد. شمار جمعیت خانه یهودیان از دیگران بیش‌تر بود.

[۴۵۰] نجم‌الدوله، میرزا عبدالغفار، تشخیص نفوس دارالخلافه، ج۱، ص۳۵۱-۳۵۲، به کوشش ناصر پاکدامن، فرهنگ ایران زمین، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۳ش، ج ۲۰.

در ۱۳۱۷ق/۱۸۹۹م، در دوره سلطنت مظفرالدین شاه، یکی از خدمتگزاران دولت به نام حسن اخضر علیشاه، بنا بر خواست مختارالسلطنه وزیر اداره نظمیه وقت، مشغول تهیه آمار از شهر پاورپوینت کامل تهران شد که تا ۱۳۲۰ق/۱۹۰۲م به درازا کشید. بنابر آمار او دارالخلافه مظفری به محله دولت، سنگلج، بازار، چال میدان و عودلاجان، و هر محله به چند پاتوغ تقسیم می‌شد. محله دولت ۱۰، سنگلج ۹، بازار ۵، چال میدان ۶ و عودلاجان ۴ پاتوغ داشتند. اداره هر محله را به یک کدخدا و هر پاتوغ را به یک نایب با چند پلیس سپرده بودند. هریک از پاتوغ‌ها به نام اداره‌کننده آن، مانند پاتوغ سیدجعفر، پاتوغ حاجی عباس، پاتوغ نایب محمد و جز آن در محله دولت نامیده می‌شدند. هر پاتوغ نیز دارای چند گذر به نام افراد سرشناس آن‌جا بود، مانند گذر غلامحسین پلیس در پاتوغ نایب شکرالله در محله بازار. گذر‌ها کوچه‌هایی داشتند که این کوچه‌ها نیز به نام شخصیت‌های مشهور و برجسته ساکن در آن‌ها مانند کوچه صدیق الملک در گذر رحیم واقع در پاتوغ نایب رمضان، کوچه شاهزاده‌ها در گذر اسماعیل پلیس، واقع در پاتوغ نایب و‌هاب، یا به نام گروه‌های قومی و جغرافیایی مانند کوچه کردها، کوچه رشتی‌ها، یا منتسب به شغل افراد یک صنف، مانند کوچه کله‌پز‌ها، یا شخصیت مشهور برخی از حرفه‌ها، مانند کوچه حاجی ملاحسین زینب‌خوان و مانند آن‌ها نامیده شده بودند.

[۴۵۱] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

در هر محله غنی و فقیر با هم زندگی می‌کردند و شبکه‌های خویشاوندی مسلط بر هر محله در آن محله حکم می‌راندند. افراد شبکه‌های خویشاوندی از لحاظ درآمد معمولاً در یک سطح بودند. بعد‌ها افرادی که دارای حد معینی از درآمد می‌شدند، از محله می‌رفتند و در مناطق و محله‌های خاص دیگر پاورپوینت کامل تهران خانه می‌گرفتند. از این‌رو، افراد به سبب مشاغل مختلف و تحصیلات متفاوت که درآمد‌های کم یا بیشتری را به دست می‌آوردند، در محلات گوناگون زندگی می‌کردند.

[۴۵۲] بهنام، جمشید، ساخت‌های خانواده و خویشاوندی در ایران، ج۱، ص۸۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۰ش.

[۴۵۳] حکمی، محمود، تاریخچـه جامعه‌شناسـی شهر پاورپوینت کامل تهران، بررسـی مسائل اجتماعـی شهر پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

اعتبار اجتماعی و اقتصادی هر محله به شمار اعیان محله و قدرت مالی و اجتماعی آن‌ها بستگی داشت. با قدرت یافتن اعیان یک محله و کسب قدرت سیاسی و اشتغال در تشکیلات دولتی و دیوانی، اعتبار آن محله افزایش می‌یافت. همچنین با معزول و مغضوب شدن آنان، از اعتبار آن محله کاسته می‌شد. گاهی هم با قتل اعیان محله و خراب شدن خانه‌های آنان، اطرافیانشان و بازمانده ساکنان توانمند محله نیز محله را ترک می‌کردند و به این ترتیب یک محله آباد، متروک می‌ماند و به انحطاط کشیده می‌شد

[۴۵۴] سلطان‌زاده، حسین، تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، ج۱، ص۲۳۹، تهـران، ۱۳۶۵ش.

مثلاً وقتی که آقاخان نوری در ۱۲۶۸ق/۱۸۵۲م بر سر کار آمد، خانواده و همبستگان او در بخشی از شهر پاورپوینت کامل تهران،

[۴۵۵] اتحادیه، منصوره، اینجا طهران است، ج۱، ص۳۰ در محله عودلاجان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش.

قصرها و خانه‌های جدید ساختند و آن بخش را آباد کردند و به خاندان خود اختصاص دادند؛ اما ۷ سال بعد وقتی که آقاخان از صدر اعظمی افتاد، خانه‌های این بخش و محله به سبب ترک مالکانشان خالی و متروک ماند و به ویرانی کشیده شد.

[۴۵۶] پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ج۱، ص۴۵، ترجمه کیکاووس جهانداری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

میان محلات شهر به سبب وضع اجتماعی متفاوت آن‌ها، شکاف اجتماعی و اقتصادی وجود داشت. مثلاً در شهر پاورپوینت کامل تهران محلات به دو دسته طبقه پایین و طبقه بالا تقسیم می‌شد. در محلات طبقه پایین، مانند چال میدان و سنگلج لوطیان قدرت داشتند و فعال بودند.

[۴۵۷] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۲۷۸، ترجمه ابوالقاسم سرّی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

درون هر محله، در میان ساکنان گذرهای آن، چون خاستگاه قومی ـ جغرافیایی، و دینی ـ زبانی متفاوت داشتند، خواهی نخواهی اختلاف‌هایی هم وجود داشت که اجتناب‌ناپذیر بود. مثلاً در گذر علی رشتی در پاتوغ نایب عزیز، خیابانی به نام خیابان پرتستانی‌ها بود که در آن شماری بزرگ از مسیحیان در میان مسلمانان زندگی می‌کردند و خانه و نمازخانه و دکان و کاروان‌سرا داشتند.

[۴۵۸] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، ج۱، ص۴۰۲-۴۰۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

که ضمن زندگی در کنار هم، با یکدیگر به سبب تفاوت مذهب و زبان برخوردهایی نیز داشتند.
در ۱۲۶۹ق ارگ کوچک‌ترین محله بود و در آن به جز خانواده سلطنتی و صدر اعظم و رعیت، برخی از امرا، خوانین، علما و فضلا نیز می‌زیستند. در همین محله ترکمآن‌ها نیز ۳۳ باب خانه داشتند

[۴۵۹] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، ج۱، ص۴۳-۴۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

و شماری ارمنی و یهودی هم زندگی می‌کردند و سفیر عثمانی نیز در آن‌جا خانه داشت. در همین زمان عودلاجان بزرگ‌ترین محله پاورپوینت کامل تهران بود و گروهی از شاهزادگان و کارمندان دولت در آن‌جا می‌زیستند.

[۴۶۰] اتحادیه، منصوره، رشد و توسعه شهر پاورپوینت کامل تهران در دوره صفوی، ج۱، ص۱۵۲-۱۵۴، تحقیقات اسلامی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۴ش، س ۱۰، شم‌ ۱ و ۲.

عبدالغفار در آمار ۱۲۸۶ق خود ساکنان هریک از ۶ محله را (با در نظر گرفتن محله بیرون دروازه‌ها) به تفکیک با ذکر شمار صاحب‌خانه و اجاره‌نشین، مرد وزن و کودک و جوان، آقایان و کسبه، غلام سیاه، نوکر، زنان محرّمه، کنیز سیاه، خدمتکار، قاجارها، پاورپوینت کامل تهرانی‌ها، اصفهانی‌ها و آذربایجانی‌ها می‌دهد.

[۴۶۱] نجم‌الدوله، میرزا عبدالغفار، تشخیص نفوس دارالخلافه، ج۱، ص۳۵۵-۳۵۹، به کوشش ناصر پاکدامن، فرهنگ ایران زمین، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۳ش، ج ۲۰.

[۴۶۲] نجم‌الدوله، میرزا عبدالغفار، تشخیص نفوس دارالخلافه، ج۱، ص۳۵۹-۳۶۳ نیز برای جدول ارقام نفوس داخل و خارج شهر، به کوشش ناصر پاکدامن، فرهنگ ایران زمین، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۳ش، ج ۲۰.

از جمعیت پاورپوینت کامل تهرانی‌تبار پایتخت در محله‌های عودلاجان، چال میدان و بازار زندگی می‌کردند. محله سنگلج حدود جمعیت پاورپوینت کامل تهران را در خود جای داده بود و اساساً از محله‌های غیرپاورپوینت کامل تهرانی‌نشین به‌شمار می‌رفت. اصفهانی‌ها و آذربایجانی‌ها بیشترین شمار از جمعیت غیرپاورپوینت کامل تهرانی را داشتند.

[۴۶۳] پاکدامن، ناصر، میرزا عبدالغفار نجم الدوله و تشخیص نفوس دارالخلافه، ج۱، ص۳۴۴، فرهنگ ایران زمین، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۳ش، ج ۲۰.

پیش از توسعه شهر پاورپوینت کامل تهران، گروه بزرگی از مردم که عمدتاً غیرپاورپوینت کامل تهرانی بودند، در پشت دروازه‌ها زندگی می‌کردند. این منطقه در کنار پایتخت و از حیطه اعمال قدرت داروغه و کلانتر خارج بود. ۷۵ه از این مردم در خارج از شهر سکنا داشتند و ۱۰ه از جمعیت کل پاورپوینت کامل تهران غیرپاورپوینت کامل تهرانی بودند.

[۴۶۴] پاکدامن، ناصر، میرزا عبدالغفار نجم الدوله و تشخیص نفوس دارالخلافه، ج۱، ص۳۴۴، فرهنگ ایران زمین، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۳ش، ج ۲۰.

۳.۲ – فرایند تحول و گسترش

در جامعه پاورپوینت کامل تهران از آغاز پایتختی تاکنـون به لحاظ ساختار اجتماعـی و نظام فرهنگی و اقتصادی ۳ مرحله متمایز از یکدیگر قابل تشخیص است: جامعه‌ای با ساختار روستایی، شهری ـ سنتی و شهری نوین. در مرحله نخست جامعه شهر پاورپوینت کامل تهران که از مجموعه ۴ یا ۵ ده شکل یافته بود،

[۴۶۵] تکمیل همایون، ناصر، دهی که خودش را بلعید گفت‌وگو، ج۱، ص۱۹، همشهری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش، شم‌ ۳۶۴۸.

فرایندی را می‌گذراند که نظام اقتصاد و فرهنگ روستایی ـ ایلی در آن سیطره داشت و فعالیت‌های مردم در عرصه اشتغالات به کارهای زراعی، باغداری و دامداری محدود می‌شد. جامعه پاورپوینت کامل تهران در این مرحله دوره آغازین خود را می‌گذراند و روابط اجتماعی در آن ساده و برخاسته از نوعی قشربندی در جامعه‌های ایلی ـ روستایی بود.

[۴۶۶] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

در آن زمان دسته‌هایی از ایلات و عشایر مختلف مانند هداوند، اصانلو، قراچورلو، گاوباز، و طایفه‌هایی از شاهسون، قشقایی، بختیاری، اعراب ورامین، میش‌مست و سمنان در پیرامون پاورپوینت کامل تهران زندگی می‌کردند.

[۴۶۷] بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۶، ص۲۵۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

[۴۶۸] کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران (اقتصادی)، ج۲، ص۱۱۱-۱۱۲ برای نام و نشان ایلات اطراف پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۱۱ش.

آن‌ها با مردم روستایی و کشاورز درون شهر ارتباط نزدیک داشتند و بر شیوه کارکرد شهری پاورپوینت کامل تهران تأثیرگذار بودند. در این دوره پاورپوینت کامل تهران کارکرد سپاهی نیز داشت و به نوشته اولیویه در ۱۲۱۰ق/۱۷۹۶م از ۱۵ هزار نفر جمعیت پاورپوینت کامل تهرانِ دوره آقامحمدخان ۳ هزار نفر قراولان و عمله‌جات دیوانی بوده‌اند.

[۴۶۹] اولیویه، سفرنامه، ج۱، ص۶۹، ترجمه محمدطاهر میرزا، به کوشش غلامرضا ورهرام، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

[۴۷۰] Curzon، G N، Persia and the Persian Question، ج۱، ص۳۳۳، London، ۱۸۹۲.

در این دوره نظام‌های تجارتی، صنعتی، اداری و خدماتی در شهر پاورپوینت کامل تهران در حال شکل‌گیری بودند. نهاد دین و آموزش‌ها و آداب مذهبی با نیرومندی و استواری عمل می‌کردند و فرهنگِ برآمده از آموزه‌های دینی ریشه‌دار و تأثیرگذار بودند.

[۴۷۱] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

در مرحله دوم یا میانه، جامعه پاورپوینت کامل تهران در حال گذار از نظام فرهنگ اقتصاد روستایی و تولید زراعی و دستی به نظام فرهنگ اقتصادی تولید انبوه ماشینی و صنعتی بود. در این دوره نوع مالکیت بر زمین و ابزار کار و تولید در حال دگرگونی، و شکل ابزار و وسایل و مناسبـات اجتمـاعـی ـ تـولیدی در مسیر پیچیده شدن بود. خواست‌ها و نیازهای اقتصادی، فرهنگی و آموزشی افزایش یافته، و توقعات اجتماعی گونه‌گون شده بودند؛ وابستگی به بازار و روند مبادله کالا گسترش می‌یافت؛ وابستگی به بازار و روند مبادله کالا گسترش می‌یافت؛ روابط اجتماعی میان اعضای جامعه هنوز نزدیک و چهره به چهره یا روبه‌رو بود و بیشتر بر بنیاد روابط خانوادگی، خویشاوندی، طایفگی، همسایگی و هم‌محلی قرار داشت.

[۴۷۲] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

یکی از ویژگی‌های شهرنشینی تغییر و تحول در ساختار خانواده گسترده روستایی به خانواده با ابعاد کوچک‌تر و تغییر در شکل سنتی ازدواج‌ها بوده است. این تغییر و تحول در جامعه پاورپوینت کامل تهران بسیار کند روی داد و مدت‌ها ویژگی‌های سنتی نهاد خانواده و ازدواج در جامعه شهری پاورپوینت کامل تهران بازماند و رفتارها و وظایف افراد خانواده نسبت به یکدیگر همچنان چون گذشته جلوه روستایی‌وار داشت.

[۴۷۳] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

همان‌طور که جامعه پاورپوینت کامل تهران در این مرحله از صورت روستایی به صورت شهری نزدیک می‌شد، میزان ازدواج با خویشاوندان کاهش می‌یافت، اما هنوز این نوع ازدواج‌ها در میان گروه‌هایی از مردم جامعه اعتبار و اهمیت داشت. بنابر پژوهشی در ۱۳۴۷ش در جماعت‌های حومه‌نشین پاورپوینت کامل تهران مانند جوادیه، سلیمانیه و مانند آن‌ها

[۴۷۴] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

ازدواج بـا خـویشـاوندان ۲/۲۹ه و بـرای خانواده‌های نمونه شهری ۱/۲۵ه، و میزان ازدواج‌ها با خویشاوندان پدری ۲/۴۶ه و با خویشاوندان مادری ۸/۵۳ه را نشان می‌دهد.

[۴۷۵] بهنام، جمشید، ساخت‌های خانواده و خویشاوندی در ایران، ج۱، ص۵۳ برای صورت نوع ازدواج‌ها به تفکیک، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۰ش.

در جامعه پاورپوینت کامل تهرانِ دوره قاجار خانواده صورت گسترده داشت و واحد اصلی اجتماعی به‌شمار می‌رفت. تعهدات و علایق دوجانبه میان خویشاوندان از هر نوع تعهدات اجتماعی دیگر مهم‌تر می‌نمود و هدف غایی افراد از فعالیت‌هایشان خدمت به کانون خانواده بود. حمایت از خویشاوند وظیفه و کار نیک و مثبت شمرده می‌شد و افراد بدون پیوندهای خانوادگی و خویشاوندی ارج و قربی در جامعه نداشتند.

[۴۷۶] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۲۴-۲۵، ترجمه ابوالقاسم سرّی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

خانواده گسترده نقش عمده و اصلی را در انتقال ارزش‌های فرهنگی ـ رفتـاری بـه اعضای جامعه ایفا می‌کرد. هویت افراد به اصل و نسب و تبار و منزلت و پایگاه اجتماعی و اقتصادی خانواده بستگی داشت. تعاون، حفظ حرمت سالخوردگان، پاسداری از اجاق خانواده و احترام به اعتقادات و شعایر مذهبی و حفظ آداب و رسوم نیاکان و نگهداشت حقوق اجتماعی افراد دودمان و بزرگان از ارزش‌های اجتماعی و فرهنگی مهم در جامعه به‌شمار می‌آمد.

[۴۷۷] بلوکباشی، علی، در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگ‌های دیگر نگریستن، ج۱، ص۳۸-۳۹، کلک، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۹ش، شم‌ ۷.

در مرحله سوم، جامعه پاورپوینت کامل تهران فرایند دگرگونی از شیوه تولید دستی را گذرانده، کم‌وبیش دوره اقتصاد بازار و تولید صنعتی را با تولید انبوه می‌آزمود و کم‌وبیش از ابزار و وسایل نوین و پیشرفته روز در زندگی بهره‌مند می‌گردید. در این دوره فعـالیت‌های اقتصـادی بـازار و صنعت و فعـالیت‌های فـرهنگـی ـ آموزشی و عرضه خدمات اجتماعی ـ فرهنگی و بهداشتی توسعه می‌یافت و زمینه برای تحرک مکانی، شغلی و طبقاتی فراهم می‌آمد. در پاورپوینت کامل تهران آن دوره تقسیم کار پیچیده شده بود، تخصص‌ها کثرت یافته، و توقعات و نیازهای اقتصادی و اجتماعی مردم جامعه تنوع و فزونی پیدا کرده بود. مواضع طبقاتی گروه‌های اجتماعی از یکدیگر متمایز و مشخص شده بود و محله‌ها و وابستگی محلی ارزش و اعتبار هویتی خود را از دست داده بودند. تضاد طبقاتی بالا گرفته، صنایع بزرگ عرصه را بر صنایع کوچک تنگ کرده، سرمایه‌های کلانْ سرمایه‌های فردی را از میدان کار بیرون رانده، و تجارت خارجی بسیار رونق گرفته بود.

[۴۷۸] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

در این مرحله از حیات اجتماعی مردم پاورپوینت کامل تهران، معیارهای سنتی در رفتار و اخلاق جامعه به سستی گراییده، خانواده نقش عمده اثرگذار خود را در فرهنگ‌پذیر کردن فرزندان تا میزان بسیار بالایی از دست داده بود و مؤسسات آموزشی ـ پرورشی و نهادی اجتمـاعـی ـ فرهنگی و وسایل ارتباط جمعی جای خانواده را گـرفته بود، پدیده‌هایـی چون کتاب، روزنامه، رادیو، تلویزیون،
سینما و تئاتر، باشگاه‌های ورزشی، کافه‌تریا‌ها، بوتیک‌ها، انجمن‌های فرهنگی، هنری و ادبی، سندیکاهای صنفی، کارگری، گروه‌ها و احزاب سیاسی در جامعه سیطره یافته، و راهبری اعضای جامعه و تعیین الگو‌های رفتاری عینی و ذهنی مردم نقش برجسته به‌عهده گرفته بودند.

[۴۷۹] ، بلوکباشی، علی، ج۱، ص۴۰-۴۱، در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگ‌های دیگر نگریستن، کلک، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۹ش، شم‌ ۷.

[۴۸۰] بلوکباشی، علی، نهـادهـای سنتـی ـ مـردمـی، ج۱، ص۵۹، نهادهای مردمی و فرهنگ عمومی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۸ش.

در گذشته هر پدیده و نهادی که در شهرها و جامعه‌های سنتی ایران بنیاد می‌گرفت، با ساختارهای اجتماعی و اقتصادی و نهادهای فرهنگی ـ آموزشی و دینی ـ اعتقادی مردم ایران سازگار و متناسب بود. این پدیده‌ها همه از پشتوانه فرهنگی نیرومندی برخوردار بودند و نقش عمده و مهمی در هویت‌سازی اعضای جامعه و تقویت روابط اجتماعی و انسجام و تعمیم معیارهای رفتاری مردم و ارائه طریق برای مردم در مقابله و مبارزه با تهاجم فرهنگ‌های بیگانه داشتند و رشته‌هایی نهان و آشکار این نهادها را با فرهنگ مردم و جهان درونی و آرمانی آن‌ها می‌پیوست.
این پدیده‌ها و نهادها تا به کار بودند، همچون وسیله‌ای ارتباطی نیرومند در جامعه سنتی شهر پاورپوینت کامل تهران عمل می‌کردند و رشته‌های پیوند را میان گروه‌ها و نسل‌ها استوار نگه می‌داشتند. از زمان رواج مبادلات تجارتی، صنعتی و فرهنگی و سیاسی ایران با کشورهای خارج، به‌ویژه کشورهای اروپایی، و گسترش نظام ارتباطات سمعی و بصری، این نهادها اعتبار و ارزش و کاربری‌های پیشین خود را از دست دادند.

[۴۸۱] بلوکباشی، علی، نهـادهـای سنتـی ـ مـردمـی، ج۱، ص۵۷، نهادهای مردمی و فرهنگ عمومی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۸ش.

از چندی پیش جامعه پاورپوینت کامل تهران شتابان در کار هویت‌زدایی از محتوای درونی و بیرونی خود و حرکت از حالت شرقی بودن به غربی شدن و ترک خانواده آسیایی خود و پیوستن به خانواده غربی بوده است. پاورپوینت کامل تهران در گذار از مظاهر فرهنگ خودی به فرهنگ غیرخودی و در جدال میان سنت و تجدد، نمادهای هویتی بارز خود را رها ساخت و از خود بیگانگی را تجربه کرد. امروزه مشخصه‌های فرهنگی سیمای شهر و جامعه پاورپوینت کامل تهران در هم ریخته، و بی‌اصل و ریشه شده است.

[۴۸۲] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

ساختن بزرگ‌راه‌ها، ایجاد و توسعه فضاهای سبز، برپا ساختن پارک‌ها و فرهنگ‌سرا‌ها، تبدیل محله‌های بسته قدیمی به محله‌هایی که با بزرگراه‌ها و پل‌های سراسری و قطارهای زیرزمینی به یکدیگر می‌پیوندند، همه زمینه تغییر در الگوهای رفتاری، گفتاری و روابط اجتماعی و سرانجام تغییر باورها و اعتقادات را فراهم می‌آورد.

[۴۸۳] علی‌اکبری، معصومه، اینجا طهران است، ج۱، ص۸، اعتماد ملی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۵ش، شم‌ ۲۱۸.

شهر و جامعه پاورپوینت کامل تهران امروزی به هیئت شیر بی‌یال و دم و اشکم، یا به قولی به شتر گاو پلنگ بیش‌تر شباهت پیدا کرده است. این شمایل دست‌پخت دولتمردان و سیاسی‌کاران و کوتاهی روشن‌فکران دربسترسازی ذهنی جامعه برای مواجهه درونی با مدرنیته و سنت است و معلول سیاست‌زدگی آن‌ها در عمل و نظر می‌باشد.

[۴۸۴] علی‌اکبری، معصومه، اینجا طهران است، ج۱، ص۸، اعتماد ملی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۵ش، شم‌ ۲۱۸.

تأسیس باشگاه‌های ورزشی و تفریحی نوین، روییدن قارچ‌وارِ کافه‌تریا‌ها و رستورآن‌ها و بوتیک‌ها، توسعه نمایش فیلم‌های سینمایی غربی، رونق سبک و شیوه معماری غربی در بناها، به‌ویژه نماهای خانه‌ها و دکآن‌ها و فروشگاه‌ها، برج‌سازی‌ها و مانند آن‌ها ریشه در ژرفای فرهنگ ما ندارند و متناسب با شبیه خود در سرزمین‌های غرب هستند و با فـرهنگ و هنر ایرانـی ـ اسلامی فاصله دارند.

[۴۸۵] بلوکباشی، علی، نهـادهـای سنتـی ـ مـردمـی، ج۱، ص۵۹، نهادهای مردمی و فرهنگ عمومی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۸ش.

در نظام جدید شهرنشینی در پاورپوینت کامل تهران، حاکمیت مردم جانشین حکومت ظل‌اللهی شده، و همراه با فروپاشی قدر قدرتی دولت، خانواده مردسالار فرو پاشیده است. فردگرایی رواج یافته، و زن به عرصه اقتصاد گام نهاده، و با کسب استقلال اقتصادی، هویتی مستقل از مرد و کم‌وبیش برابر با او به دست آورده است.

[۴۸۶] میلانی، عباس، تجدد و تجددستیزی در ایران، ج۱، ص۱۵۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

نوع تفکر خدامدار، اقتصاد طبیعی و حاکمیت سنّت ایستا وجه شاخص جامعه‌های فئودالی بوده است، یا به عبارت دیگر خِرَدمداری، اقتصاد کالایی و جهانگشای سرمایه‌داری، فروپاشی سنّت، و پیدایش وجه مدنی را از ویژگی‌های جامعه‌های پیشرفته صنعتی دانسته‌اند. در نظام‌های سنتی، سیر تاریخی زمان دایره‌وار است، تقویم سال به فصل‌ها و طبیعت و شمارش ساعت روز به حرکت خورشید باز بسته است. در صورتی که در نظام‌های پیشرفته متجدد، زمان تاریخی تجدد حرکتی خطی دارد و اندیشه پیشرفت‌جویی جدایی‌ناپذیر از آن است. در این مرحله زمان خود به کالا بدل می‌شود. چون معیار خرید و فروش نیروی کار است و اندازه‌گیری آن ارزش و اهمیت دارد.

[۴۸۷] کتاب پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۸۹، میلانی، عباس، پاورپوینت کامل تهران و تجدد، کتاب پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش، ج ۱.

۳.۳ – گذار از سنت به تجدد

گذار از سنت به تجدد در پاورپوینت کامل تهران به مقوله‌های مختلفی وابسته بوده است.

۳.۳.۱ – اندیشه نوگرایی

تجدد و شهرنشینی ملازم یکدیگر است. شهرنشینی شمار بسیاری از مردم را در فضایی نه چندان گسترده گرد هم می‌آورد، و زمینه را برای افزایش نابسامانی‌ها و آشوب‌های اجتماعی فراهم می‌کند. تجدد بر آن است که با به کار بردن حداقل نیرو، حداکثر نظارت و انتظام را تأمین کند. در عرصه اقتصادی، نوگرایی یا تجدد را همسان با آغاز نظام سرمایه‌داری تلقی می‌کنند. در این مرحله، اقتصاد طبیعی و ایستای فئودالی جای خود را به اقتصاد کالایی می‌سپارد و بقای این نظم نوین در گرو پویایی پیوسته آن است. این تحول مفهوم نوینی از شهر را همچون کانون دادوستد کالا، سیاست و تفکر و مرکز تجمع دسته بسیار بزرگی از مردم پدید می‌آورد.

[۴۸۸] میلانی، عباس، تجدد و تجددستیزی در ایران، ج۱، ص۱۴۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

[۴۸۹] میلانی، عباس، تجدد و تجددستیزی در ایران، ج۱، ص۱۷۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

جامعه پاورپوینت کامل تهران نمونه بارزی از تحول یک جامعه کشاورزی سنتی ایستا به یک جامعه شهری سرمایه‌داری پویا به مفهوم نوین آن است.
از اواخر دوره فتحعلی شاه و به‌ویژه از زمان محمدشاه با نواندیشی گروهی از مردان ترقی‌خواه و اصلاحگر، مانند عباس میرزا، میرزا بزرگ فراهانی و پسرش میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی (۱۱۹۳-۱۲۵۱ق/۱۷۷۹-۱۸۳۵م)، اندیشه اصلاح نظام سنتی جامعه پاورپوینت کامل تهران آغاز شد و با همت و رادمردی میرزا تقی‌خان امیرکبیر (مق‌ ۱۲۶۸ق)، و چند تن از رجال دیگر آن دوره به پیروی از وی، ادامه یافت. کسانی چون علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه، برادر عباس میرزا و میرزا علی خان امین‌الدوله، تا حد توان و امکانات خود و اقتضای زمان به اصلاح امور و آوردن معارف و تمدن جدید کوشیدند.

[۴۹۰] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۱، ص۵۰-۵۱ برای شرح خدمات اصلاحی عباس میرزا و میرزا بزرگ، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

[۴۹۱] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۱، ص ۵۵ برای شرح خدمات اصلاحی عباس میرزا و میرزا بزرگ، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

[۴۹۲] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۱، ص۱۲۲-۱۲۴ برای شرح خدمات اصلاحی عباس میرزا و میرزا بزرگ، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

[۴۹۳] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۱، ص ۱۳۰-۱۳۱ برای شرح خدمات اصلاحی عباس میرزا و میرزا بزرگ، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

[۴۹۴] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۲۴-۲۷ اقدامات اعتضادالسلطنه و امین‌الدوله، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

[۴۹۵] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۴۰-۴۱ اقدامات اعتضادالسلطنه و امین‌الدوله، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

اندیشه و اصلاحات این گروه موجب اعتراضات و مخالفت‌ها و در پی آن رویارویی‌هایی شد که روند اصلاحات را کند و کم‌وبیش متوقف کرد. در دوره فتحعلی شاه شاهزادگان، درباریان و گروه‌های بهره‌مند از وضع سیاسی موجود، و برخی از گروه‌های فرهنگی و مذهبی که اصلاحات در امور را به زیان خود می‌پنداشتند، با آن به مقابله برخاستند. از سوی دیگر دشمنی‌های شخصی میان میرزا عیسی فراهانی معروف به میرزا بزرگ (قائم مقام اول) و میرزا شفیع، صدراعظم فتحعلی شاه نیز مخالفت درباریان شاهی را با اصلاحات و آوردن نظام جدید برانگیخته بود. مخالفان کارهای اصلاح‌گران را در تقابل با دیدگاه‌های مشترک اجتماعی و مذهبی مردم می‌دانستند و آن‌ها را نامشروع جلوه می‌دادند. مثلاً پوشیدن اُنیفورم اروپایی و تراشیدن ریش را مخالف سنت اسلامی جامعه و زیر پا گذاشتن اصول آن می‌پنداشتند. با درگذشت عباس میرزا در ۱۲۴۹ق/ ۱۸۳۳م، برنامه‌های اصلاحی او نیز تعطیل شد.

[۴۹۶] رینگر، مونیکا، آموزش، ج۱، ص۵۲-۵۹ برای اطلاع از اصلاحات و رویارویی با آن، دین و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

[۴۹۷] رینگر، مونیکا، آموزش، ج۱، ص۲۸۵-۲۹۱ برای دیدگاه علما و نقش و نظر مثبت و منفی آن‌ها با اصلاحات، دین و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

در دوره ناصرالدین شاه، به‌ویژه پس از بازگشت او از سفر دوم اروپا (۱۲۹۵ق/۱۸۷۸م)، کار اصلاحات در عرصه دانش، فرهنگ، فنون و صنعت، آموزش، سپاهیگری، امور اداری و سیاسی و علوم، به‌ویژه علوم پزشکی شتاب گرفت. اعتمادالسلطنه

[۴۹۸] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر والآثار، ج۱، ص۱۲۶-۱۷۹، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

به اصلاحات در دوره ناصری و در زمینه ترقیات صناعات و علوم، و تبدیلات عادات و رسوم، و رواج معارف جدیده، و انتشار فنون بدیعه، و کافه ظهورات و عموم اکتشافات به تفصیل اشاره کرده است. اگرچه برخی اصلاحات شاهانه ناصری و آوردن تجدد به ایران را گامی درشاهراه بزرگ ترقی ندانسته‌اند و آن را روایت و تجربه‌ای مسخ و مثله شده توجیه کرده‌اند.

[۴۹۹] میلانی، عباس، تجدد و تجددستیزی در ایران، ج۱، ص۱۴۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

به هر روی، با روند پیشرفت‌های علمـی ـ فرهنگـی و توسعه‌ فناوری در اروپا، گردانندگان دولت ایران نمی‌توانستند این پیشرفت‌ها را نادیده بینگارند و ازگام نهادن به راهی تازه و نوآوری در همه شئون زندگی دوری جویند و تجدد را تجربه نکنند. از این‌رو، حکومت برای آشنایی با فرهنگ و تمدن‌اروپایی و اخذ دانش و فن به شیوه غربی درصدد اعزام دانشجویان و استادان صاحب حرفه به اروپا برآمد.

[۵۰۰] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

میرزا تقی‌خان امیرکبیر کوشش فراوان در نوسازی ایران کرد. او جدا از تأسیس دارالفنون، به امور دیگری نیز پرداخت: راه‌اندازی روزنامه که پیش از او سابقه نداشت، قرار دادن تذکره عبورومرور از دروازه هر شهری به شهر دیگر در ۱۲۶۷ق، آبله‌کوبی، ساختن کاروان‌سرایی با ۳۶۰ حجره در پاورپوینت کامل تهران در همان سال که بعدها به کاروان‌سرای امیر معروف شد، بنیاد نهادن چاپارخانه دولتی، تأسیس کارخانه قندریزی، بلورسازی، چینی‌سازی و بنای میدان توپخانه.

[۵۰۱] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، صدرالتواریخ، ج۱، ص۲۱۲-۲۱۵، به کوشش محمد مشیری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۷ش.

علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه که مدت ۲۴ سال (از ۱۲۷۴ق تا ۱۲۹۷ق) ریاست مدرسه دارالفنون را برعهده داشت، ۴۲ تن دانشجو، ۱۷ تن از دانش‌آموختگان دارالفنون و بقیه از افراد گروه‌ها و صنف‌های دیگر را در ۱۲۷۶ق/۱۸۵۹م به تقلید از کار برادرش عباس‌میرزا و برادرزاده‌اش محمدشاه، برای تحصیل به اروپا فرستاد.

[۵۰۲] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۲۵، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

[۵۰۳] رینگر، مونیکا، آموزش، ج۱، ص۱۰۳، دین و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

آن‌ها در رشته‌های مورد نیاز اصلاحات جامعه به آموزش پرداختند؛ از جمله آن‌ها‌ست: علوم نظامی، پزشکی، ریاضی، مهندسی، ادبیات، سیاست، حقوق، داروسازی، چشم‌پزشکی، ستاره‌شناسی، نقاشی و رشته‌های فنی و حرفه‌ای. آن‌ها در طول سال‌های ۱۲۸۰ تا ۱۲۸۴ق/۱۸۶۳ تا ۱۸۶۷م به ایران بازگشتند.

[۵۰۴] رینگر، مونیکا، آموزش، ج۱، ص۱۰۳-۱۱۰، دین و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

حرفه‌ها و فنون جدید به سبک غربی از آموخته‌های برخی از افراد گروه اعزامی به اروپا بود؛ مثلاً استاد حیدرعلی، ملقب به نجارباشی سبک فرنگی‌سازی در نجاری را آموخت و پس از بازگشت از فرانسه در مدرسه دارالفنون فرنگی‌سازی به شاگردان درس می‌داد. کوچه نجارباشی در محله چال میدان نیز به نام او معروف بود.

[۵۰۵] بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۶، ص۹۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

۳.۳.۲ – وسایل روشنایی

پیش از راه انداختن چراغ‌های گاز و برق برای روشن کردن خیابآن‌های اصلی شهر پاورپوینت کامل تهران، خیابآن‌های دارالخلافه ناصری را در شب با فانوس و چراغ‌های نفتی روشن نگاه می‌داشتند. مردم شهر نیز در خانه‌ها و دکآن‌های خود از انواع وسایل روشنایی سنتی متداول در آن زمان استفاده می‌کردند. لنترهای نمره ۳۰ که حبابی چینی با بلور رنگ‌دار داشت، پرنورترین چراغ‌ها بود. این چراغ را با رکابی از سقف می‌آویختند. چراغ‌های لامپا با سرپیچ‌های ۲ و ۳ شعله، جارهای پایه بلند، شمعدآن‌ها و پایه‌های شمع‌سوز مفرغی و بلوری، چلچـراغ، فانوس‌های بغدادی نفت‌سوز شیشه‌دار، و فانوس‌های شمعی پارچه‌ای از وسایل روشنایی بسیار معمول در آن دوره بود. چراغ‌های پیه‌سوز بی‌سرپیچ و لوله نیز از چراغ‌هایی بود که بیش‌تر در حمام‌ها و دکآن‌ها به کار می‌رفت. بعدها چراغ‌های زنبوری توری‌دار تلمبه‌ای نیز کاربرد یافت.

[۵۰۶] نجمی، ناصر، پاورپوینت کامل تهران در یک صد سال پیش، ج۱، ص۱۸۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

چراغ گاز با کمک مالی میرزاحسین خان سپهسالار و ناصرالدین شاه نخستین‌بار در ۱۱ ذیقعده ۱۲۹۸ق/۵ اکتبر ۱۸۸۱م در شهر پاورپوینت کامل تهران و در میدان توپخانه و خیابان چراغ گاز راه افتاد. ۱۵ روز بعد، شاه از روشنایی میدان و خیابان با چراغ گاز بازدید کرد.

[۵۰۷] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۱۲۹-۱۳۰، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

[۵۰۸] محبوبی اردکانی، حسین، تعلیقات بر المآثر والآثار، ج۲، ص۷۰۳، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

با این‌که چراغ گاز در پاورپوینت کامل تهران معمول شده بود، اما خیابان سفرا، که از بهترین خیابآن‌های پاورپوینت کامل تهران بود، هنوز در اوقات شب با شمع‌های گچی که در فانوس‌های حلبی می‌گذاشتند، روشن می‌شد.

[۵۰۹] ویلز، چارلز جیمز، تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، ج۱، ص۶۹، ترجمه سیدعبدالله، به کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

پیش از آن، میرزا علی‌خان امین‌الدوله (امین‌الملک وقت) در مجمع‌الصنایع، جنب خیابان باب همایون، نخستین کارخانه برق را تأسیس کرد. شاه در جمعه ۱۷ رمضان ۱۲۹۶ با روشن کردن چراغی، روشنایی با نیروی برق را افتتاح کرد. در آغاز فقط چند چراغ در عمارت سلطنتی و در مقابل سردرِ الماسیه و در میدان توپخانه روشن می‌شد.

[۵۱۰] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۳، ص۳۸۴، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

دومین کارخانه برق را حاج‌حسین امین‌الضرب در ۱۳۲۵ق/۱۹۰۷م با توان حدود ۴ هـزار چـراغ روشنـایـی در خیـابـان چراغ گـاز (که بعدها به چـراغ‌بـرق معروف شد) بـه راه انداخت.

[۵۱۱] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۳، ص۳۸۵-۳۸۶، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

پس از آن رفته رفته کارخانه‌های برق دیگر تأسیس شد و هربار بخشی دیگر از گذرگاه‌ها و خانه‌های شهر پاورپوینت کامل تهران با برق روشن می‌شدند. بزرگ‌ترین کارخانه برق پاورپوینت کامل تهران، کارخانه آلستوم فرانسوی بود که با قدرت ۵۰ هزار کیلووات در ۱۳۳۵ش آغاز به‌کارکرد.

[۵۱۲] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۳، ص۳۹۶-۳۹۷، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

با احداث سد کرج و سد لتیان و استفاده از توربین‌های بزرگ آبی، روشنایی شهر پاورپوینت کامل تهران تا حدودی تأمین شد.

[۵۱۳] نجمی، ناصر، دارالخلافه طهران، ج۱، ص۱۰۷ برای برق پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۵۱۴] کریمان، حسین، پاورپوینت کامل تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۳۴۴-۳۴۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

[۵۱۵] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۳، ص۳۸۷-۴۰۹ برای روشنایی پاورپوینت کامل تهران با استفاده از کارخانه‌های برق، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

۳.۳.۳ – تأمین آب

بزرگ‌ترین مشکل مردم پاورپوینت کامل تهران پس از روشنایی، تأمین آب کشاورزی و آب سالم خوراکی و شست‌وشو بود. اهمیت تأمین آب برای مردم پایتخت از دوره محمدشاه قاجار احساس شده بود و گردانندگان مملکت و مردم نیکوکار به فکر چاره‌جویی و برطرف کردن تنگناها بودند.

[۵۱۶] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۳، ص۱۳۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷-۱۳۷۸ش.

سابقاً آب کشاورزی و خوراکی مردم پاورپوینت کامل تهران بیش‌تر از آب چشمه‌ها و قنات‌ها تأمین می‌شد. کهن‌ترین و مهم‌ترین قنات‌ها، قنات حاج علی‌رضا بود که در زمان فتحعلی شاه احداث شد و مظهرش در سرچشمه بود. مهم‌ترین قنات‌هایی که در دوره ناصری و مظفری از آن‌ها استفاده می‌شد، این‌ها‌ست: قنات فرمانفرما، قنات میرزا علی‌خان امین‌الدوله، قنات امین‌السلطان، قنات حسن‌آباد، قنات شاه و چند قنات دیگر.

[۵۱۷] کریمان، حسین، پاورپوینت کامل تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۳۴۱-۳۴۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

[۵۱۸] معتمدی، محسن، آب پاورپوینت کامل تهران: تاریخچه، ج۱، ص۴۹-۶۳ برای صورت چشمه‌ها و قنات‌های پاورپوینت کامل تهران، مشکلات و راه حل‌ها، باستان‌شناسی و تاریخ، پاورپوینت کامل تهران ۱۳۶۹ش، س ۴، شم‌ ۱.

لوله‌کشی آب پاورپوینت کامل تهران از رویدادهای تمدن جدید شهری بود که از اواخر دوره قاجار و زمان رضاشاه، گفت‌وگوهایی درباره تأسیس آن در جریان بود. سرانجام، پس از سال‌ها گفت‌وگو و کشمکش، لایحه قانونی لوله‌کشی تصویب، و در تیرماه ۱۳۲۶ کلنگ ساختمان اداری لوله‌کشی در میدان سنگلج بر زمین زده شد و از بهمن ماه ۱۳۲۹ کشیدن لوله آب در شهر آغاز شد. نخستین‌بار در مرداد ۱۳۳۲ آب لوله‌کشی در بخشی از شبکه شهر جاری شد و انشعاب آن از آبان ۱۳۴۴ به خانه‌ها رسید و به‌تدریج نواحی و محله‌های مختلف پاورپوینت کامل تهران لوله‌کشی شد. آب لوله‌کشی پاورپوینت کامل تهران از رودخانه‌های کرج و چندین چاه عمیق و قنات، تأمین می‌شد.

[۵۱۹] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۳، ص۵۳۱-۵۳۷، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

[۵۲۰] کریمان، حسین، پاورپوینت کامل تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۳۴۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

۳.۳.۴ – وسایل حمل و نقل

مردم پاورپوینت کامل تهران در آغاز دوره قاجار برای حمل‌ونقل مسافر و بار از چارپا و وسایل چرخ‌داری مانند گاری استفاده می‌کردند. به نوشته جیمز موریه، هیئت انگلیسی که به سرپرستی سرگور اوزلی در سال‌های ۱۲۲۱-۱۲۲۶ق/۱۸۰۶-۱۸۱۱م به ایران آمده بودند، همراه هدایایی که به فتحعلی شاه دادند، کالسکه‌ای بود که ورود نخستین وسیله جدید حمل و نقل را به پاورپوینت کامل تهران و دربار شاه نشان می‌دهد.

[۵۲۱] Gurney، J D، The Transformation of Tehran in the Later Nineteenth Century، ج۱، ص۵۸، ibid.

به نوشته اعتمادالسلطنه نخستین خط راه‌آهن از پاورپوینت کامل تهران به حضرت عبدالعظیم توسط شرکت بواتال در ۱۳۰۵ق/۱۸۸۸م کشیده شد تا زایران پاورپوینت کامل تهرانی را به آن مکان متبرک حمل کند. وقتی پیشنهاد کشیدن راه‌آهن را به شاه داده بودند، گفته بود شتر و قاطر و خر ۱۰۰ هزار مرتبه از راه‌آهن بهتر است.

[۵۲۲] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۵۲۴، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

[۵۲۳] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر والآثار، ج۱، ص۱۳۰، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

[۵۲۴] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۳۲۴-۳۲۷ برای شرح به تفصیل راه‌آهن حضرت عبدالعظیم‌، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

این قطار که پاورپوینت کامل تهرانی‌ها به آن ماشین دودی می‌گفتند، مجموعاً ۲۱ واگن داشت که به ۳ درجه تقسیم مـی‌شد. ماشیـن دودی تا ۱۳۳۵ش کار می‌کرد و در این تاریخ عملاً تعطیل شد.

[۵۲۵] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۳۲۴-۳۲۷، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

شرکت یاد شده، خط تراموا یا واگن اسبی پاورپوینت کامل تهران را هم کشید که در ۲۶ ربیع‌الاول ۱۳۰۷ق/۲۰ نوامبر ۱۸۸۹م گشایش یافت.

[۵۲۶] تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۳۲۸، محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴-۱۳۶۸ش.

[۵۲۷] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، ج۲، ص۷۰۴، المآثر والآثار، که روز افتتاح ۱۶ ربیع‌الاول آمده است، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

واگن اسبی با ۲ اسب و در سربالایی با ۳ اسب بر روی خط راه‌آهن حرکت می‌کرد. در هر واگن ۳ محل نشستن بود که محل میانـی جای نشستن زنان بود. این محل با در و دیوار و حفاظ پوشیده شده بود و درهای آن شیشه و پرده داشت. تراموا دارای ۴ خط بود:
۱- خط بازار به خیابان لاله‌زار؛
۲- خط بازار به گارماشین که از خیابان‌های ناصریه، چراغ برق، پامنار و ری می‌گذشت؛
۳- خط بازار به دروازه باغشاه؛
۴- خط دروازه قزوین که از میدان توپخانه حرکت می‌کرد و پس از گذشتن از چهارراه حسن‌آباد و میدان شاهپور به دروازه قزوین مـی‌رسید. قبلاً یک خط هم از گارماشین به پاقاپق (میدان اعدام) بود که از خیابان اسماعیل بزاز و بازارچه زعفران باجی می‌گذشت.

[۵۲۸] شهری، جعفـر، طهران قدیم، ج۱، ص۳۲۵-۳۳۲ برای وصف واگن اسبی، تهـران، ۱۳۷۱ش.

[۵۲۹] شهری، جعفـر، طهران قدیم، ج۱، ص۳۳۲-۳۴۴ برای ماشین دودی، تهـران، ۱۳۷۱ش.

در تاریخ ۱۳۰۹ق/۱۸۹۱م در پاورپوینت کامل تهران درشکه‌های هاکنی شروع به کار کردند و برخی از پاورپوینت کامل تهرانی‌ها برای رفتن از جایی به جایی از آن‌ها استفاده می‌کردند، یا آن‌ها را اجاره می‌کردند.

[۵۳۰] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۱۷۶، ترجمه ابوالقاسم سرّی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

پس از آن کم‌کم استفاده از درشکه و کالسکه، نخست در میان درباریان و خانواده‌های سلطنتی و رجال، و سپس در میان گروهی از عامه مردم گسترش یافت. با ایجاد کارخانه‌های سازنده کالسکه و درشکه در پاورپوینت کامل تهران و اصفهان، بهره‌گیری از این وسایل عمومی شد و به میان توده‌های مردم از هر گروه و صنف راه یافت. در پاورپوینت کامل تهران هریک از اعیان و رجال چند کالسکه و درشکه خصوصی و کالسکه خانه داشت.

[۵۳۱] Gurney، J D، The Transformation of Tehran in the Later Nineteenth Century، ج۱، ص۵۸، ibid.

[۵۳۲] شهری، جعفـر، طهران قدیم، ج۱، ص۲۵۰، تهـران، ۱۳۷۱ش.

نخستین اتومبیلی که به ایران و پاورپوینت کامل تهران آمد، احتمالاً در ۱۳۱۸ق/۱۹۰۰م و برخلاف نظر جعفر شهری از ساخته‌های کارخانه اتومبیل‌سازی فرانسه بود. به نوشته شهری

[۵۳۳] شهری، جعفـر، طهران قدیم، ج۱، ص۲۳۹، تهـران، ۱۳۷۱ش.

سواری فورد کروکیِ کلاچیِ لاستیک توپُر اولین اتومبیل آمریکایی بود که به پاورپوینت کامل تهران آمد. اتومبیل فرانسوی را مظفرالدین شاه سوار می‌شد. با توسعه و بهبود خیابآن‌های شهر پاورپوینت کامل تهران از ۱۳۳۴ق/۱۹۱۶م به این‌سو ورود و استفاده از اتومبیل در پاورپوینت کامل تهران صورت گسترده‌ای یافت.

[۵۳۴] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۱۷۹، ترجمه ابوالقاسم سرّی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

در تحول و دگرگونی وسایل حمل و نقل و گذر جامعه پاورپوینت کامل تهران از سنت به تجدد، گاریخانه‌های خیابان چراغ گاز، یا چراغ برق (امیرکبیر) یکی پس از دیگری به گاراژ اتومبیل تبدیل می‌شد و اتومبیل جای گاری را می‌گرفت. به دنبال آن پیشه‌های آهنگری و گاری و کالسکه‌سازی به تعمیرگاه اتومبیل تغییر می‌یافتند. نخستین کمپانی اتومبیل که در خیابان چراغ برق دایر شد، کمپانی فورد بود. بعدها به ترتیب کمپانی‌های شورولت، بیوک و دوج در بالاتر از کوچه ناظم‌الاطبا برپا شدند. هر گاراژ اختصاص به نوعی از اتومبیل‌ها و کامیون‌هایی داشت که در پاورپوینت کامل تهران کار می‌کردند. مثلاً از گاراژ حسینی اتومبیل‌های سواری، از گاراژ فرد شیشه کامیون‌های باری، و از گاراژ فولادی باری‌های تجارتی و پستی بیرون می‌آمدند.

[۵۳۵] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۲۳۷-۲۳۸، ترجمه ابوالقاسم سرّی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

[۵۳۶] فلور، ویلم، ج۱، ص۲۳۹-۲۴۷ برای اطلاعات بیش‌تر درباره اتومبیل‌های سواری، مسافربری و انواع کامیون و برخی مطالب دیگر مربوط به حمل و نقل، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ترجمه ابوالقاسم سرّی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

بنابر آمار سال ۱۳۱۱ش، در آن تاریخ در پاورپوینت کامل تهران ۶۹۷ استاد و کارگر درشکه‌چی، ۳۸۰ استاد و کارگر گاریچی، ۴۹۱ مهتر، ۲۳۶ استاد و کارگر گاراژدار و نماینده فروش اتومبیل وجود داشت. بنابراین آمار در حالی که در ۱۳۰۶ش یک شرکت هواپیمایی با ۲۳ تن کارمند در پاورپوینت کامل تهران کار می‌کردند، در ۱۳۱۱ش هیچ شرکت هواپیمایی وجود نداشت.

[۵۳۷] سرشماری نفوس شهر طهران، سومین احصائیه بلدیه پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۳۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۱۲ش.

تغییرات بنیادی در محیط بیرون خانه، پاورپوینت کامل تهرانی‌های سنت‌گرای را در آغاز به وحشت انداخته بود و مدت‌ها از ترسْ تمایلی به استفاده از وسایل حمل‌ونقل نوین نشان نمی‌دادند. آن‌ها این‌گونه وسایل را مرکب شیطان می‌پنداشتند و می‌گفتند راکبش را به سوی جهنم می‌برد و سوار شدن در آن‌ها را ارتکاب گناه کبیره می‌دانستند. برخی از پاورپوینت کامل تهرانی‌ها اتومبیل را در زمره عجایب هفت‌ ‌گانه می‌انگاشتند و از دیدن آن تعجب می‌کردند. پیرمردان و پیرزنان آن را از اسباب احکام محکمه الهی درباره وضعیت آخرالزمان می‌دانستند و می‌گفتند: همان مرکب‌هایی که خبرشان رسیده است که نه خر هستند و نه اسب، و بدون کاه، جو، یونجه و علیق راه می‌روند و با ظهورشان زمان به آخر می‌رسد و حضرت حجت ظهور می‌کند، همین‌ها‌ست.

[۵۳۸] شهری، جعفـر، طهران قدیم، ج۱، ص۲۴۴، تهـران، ۱۳۷۱ش.

[۵۳۹] شهری، جعفـر، طهران قدیم، ج۱، ص۲۴۷-۲۴۸، تهـران، ۱۳۷۱ش.

۳.۳.۵ – کارخانه‌های صنعتی

در عصر ناصری کم‌کم مجموعه‌ای از کارخانـه صنعتی ـ تـولیدی در پاورپوینت کامل تهران تأسیس شد و به کار افتاد. از جمله آن‌ها‌ست: ریسمان‌ریسی، تفنگ‌سازی، کاغذگری (کاغذسازی)، چلواربافی، بلورسازی، چینی‌سازی، شمع‌ریزی، جُبّه‌خانه، باروت‌کوبی، چاشنی‌سازی، گاز، کبریت‌سازی، آجرپزی، صابون‌پزی و آب‌جو سازی.

[۵۴۰] جمال‌زاده، محمدعلی، گنج شایگان، ج۱، ص۹۳- ۹۵ برای تأسیس کارخانه‌ها، برلین، ۱۳۳۵ش.

انگیزه تأسیس این کارخانه‌ها برآورده کردن نیازهای رو به افزایش مردم شهر بود.
در ۱۳۱۳ق/۱۸۹۵م یک شرکت بلژیکی به تشویق امین‌الدوله، یک کارخانه تصفیه چغندر در زمین‌های متعلق به او در کهریزک تأسیس کرد و در زمین‌های پیرامون کارخانه به کمک گروه بزرگی زارع به کشت چغندر پرداخت. پس از راه افتادن کارخانه قندسازی، هر سال بر تولید آن افزوده می‌شد، اما قند آن مرغوب نبود و توان رقابت با قند روسی وارداتی را نداشت. از آن سو هم روس‌ها قند را ارزان‌تر از قند کهریزک به بازار می‌دادند. مرغوب نبودن و گران‌تر بودن قند ساخت داخل سبب تعطیل کارخانه شد.

[۵۴۱] اشرف، احمد، موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران دوره قاجار، ج۱، ص۶۱-۶۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۹ش.

کارخانه‌های کبریت‌سازی و ریسمان‌ریسی نیز پس از چند سال کار دیگر دوام نیاوردند و بسته شدند.

[۵۴۲] ، افضل‌الملک، غلامحسین، ج۱، ص۱۵۷-۱۶۰ برای ماجرای تأسیس کارخانه‌های قند و کبریت‌سازی و نحوه کار و سبب تعطیلی آن‌ها، افضل ‌التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

مسعود کیهان در جغرافیای اقتصادی ایران به تأسیس برخی کارخانه‌های صنعتی اشاره کرده، و آشنا نبودن کارگران با طرز کار این کارخانه‌ها و شمار اندک مهندسان تربیت‌شده برای دایر نگاهداشتن کارخانه‌ها، و مهم‌تر از همه نبود امکان بازسازی وسایل و ابزار معیوب و از کارافتاده این کارخانه‌ها را موجب پا نگرفتن و عمر کوتاه و تعطیلی آن‌ها دانسته است.

[۵۴۳] کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران (اقتصادی)، ج۳، ص۳۰۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۱۱ش.

[۵۴۴] کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران (اقتصادی)، ج۳، ص۲۹۸-۳۰۸ برای صنایع کارخانه‌ا‌ی و کارخانجات دایر در آن زمان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۱۱ش.

تکمیل همایون

[۵۴۵] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۲، ص۱۳۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷-۱۳۷۸ش.

ضمن تأیید نظر مسعود کیهان، سلطه خارجی را هم در پا نگرفتن تأسیسات جدید در ایران مؤثر دانسته است. او در این مورد به برداشت و بیان میرزا رضاخان مهندس الملک، از دانشمندان دوره احمدشاه استشهاد می‌کند که آشکارا از رونق و شکوه افتادن صنعت ایران را از بی‌اسبابی، و فلج کردن صناعت ملّیّه را آب و تاب دادن به امتعه فرنگی دانسته، و نوشته است: از نیم قرن به این طرف آن‌چه کارخانه از قبیل کاغذسازی، چلواربافی…، در این مملکت ایجاد شده) است (، از نامساعدتی بزرگان و رقابت و سعایت همسایگان که ما را محتاج به پس‌مانده مصنوعات خود می‌خواهند، به فاصله قلیلی خوابیده، گذشته از اقتباس ننمودن صنایع جدیده، از صنایع قدیمه خود در داخله و خارجه نیز کاسته‌ایم. بنابر نظری دیگر شخصیت‌های اصلاحگر دوره ناصری که کوشیدند تجدد را با تأسیس کارخانجات به شهر پاورپوینت کامل تهران وارد کنند و از پاورپوینت کامل تهران شهری صنعتی بسازند، یا با تشکیل مجمع‌الصنایع در ارگ و فرستادن هنرآموز به کشور فرانسه پاورپوینت کامل تهران را نوسازی کنند، گویا به سبب سیاست بیگانگان در این راه توفیقی نیافتند و این صنایع نوبنیـاد پس از زمانی یکـی پس از دیگری از میان رفت.

[۵۴۶] حکمی، محمود، تاریخچـه جامعه‌شناسـی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۶، بررسـی مسائل اجتماعـی شهر پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

۴ – گروه‌های اجتماعی و دینی

ساختار جمعیتی جامعه سنت‌گرای پاورپوینت کامل تهران، ترکیبی مذهبی و متشکل از گروه‌های قومی و محلی گوناگون بوده است. فرهنگ مردم فرهنگی بود برآمده از نظام کشاورزی روستایی و همراه با مجموعه‌ای از پندارها و باورهای تمثیلی و تفکرات اسطوره‌ای. مردم جامعه ذهنیتی رمزگرا و حماسه‌پذیر داشتند و در تقلید و تکرار گرته‌های رفتاری ـ اعتقادی نیاکانی خود سخت استوار و متعصب بودند و رفتارها، اعتقادات و باورهای نو را نوعی بدعت و در تقابل با نظام‌های سنتی کهن خود می‌پنداشتند.

[۵۴۷] بلوکباشی، علی، چالش‌های اجتماعی و فرهنگی در بنیانگیری آموزش نوین، ج۱، ص۱۹، حافظ، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۵ش، شم‌ ۳۲.

ویلم فلور

[۵۴۸] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۱۹، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

خصوصیات بارز جامعه دوره قاجار را داشتن پایگاه گسترده کشاورزی و حکمروایی گروهی کوچک نخبه بر جمعیتی انبوه بی‌سواد دانسته، و نوشته است: این گروه نخبه قدرتمند که با سواد در میانشان اندک بود، در شهر‌های مقر حکومت و مراکز فرهنگی و تجاری می‌زیستند و افرادی از همین گروه اعضای حکومت را تشکیل می‌دادند. شاه در رأس این گروه بود و به استبداد حکومت می‌کرد و خود را اسلام‌پناه و ظل‌الله می‌شمرد و رعایا و متابعانش او را ملجأ‌ دین و مرکز عالم می‌دانستند. مجدالملک در توصیف جامعه قاجار می‌نویسد: در این‌ جامعه ظلم بود و مظلوم.

[۵۴۹] مجدالملک، رساله مجدیه، ج۱، ص۹۶، به کوشش فریدون گرکانی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۸ش.

پرکینز در هشت سال اقامت در ایران…، در‌ ۱۲۵۹ق/ ۱۸۴۳م رعایا یا طبقات پایین اجتماعی را مانند گوسفندانی توصیف می‌کند که برای پشمشان نگهداری می‌شدند. او می‌نویسد: پشم این مردم را چنان از ته می‌چیدند و آن قدر این کار را زیاد و به دقت انجام می‌دادند که ارزش آن‌ها و بهره مالکانه‌شان را تقلیل می‌دادند. چنگ و دندان آز و طمع در میان آن‌ها چنان تیز بود که حتی مرغ تخم‌طلایی را نیز برای به دست آوردن تخمش می‌کشتند.

[۵۵۰] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۲۱، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

[۵۵۱] اتحادیه، منصوره، زن در جامعه قاجار، ج۱، ص۳۳، کلک، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش، شم‌ ۵۵-۵۶.

از آغاز شکل‌گیری شهر پاورپوینت کامل تهران چند گروه عمده قومی مانند ترک‌های قجر و افشار، ترکمن، عرب و فارس و گروه‌های دینی زردشتی، کلیمی، ارمنی و جمع کوچکی آسوری و گروه‌های محلی مهاجر شهرستانی مانند اصفهانی، قمی، آذربایجانی، کاشانی و جز این‌ها در پاورپوینت کامل تهران زندگی می‌کرده‌اند.

[۵۵۲] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، ج۱، ص۲۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۵۵۳] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، ج۱، ص۳۴۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۵۵۴] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، ج۱، ص۳۴۶-۳۴۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

وجوه و شاخص‌های تمایزدهنده این گروه‌ها از یکدیگر، به‌جز ویژگی‌های خونی و تباری، و پیوند‌های تاریخی، ویژگی‌های فرهنگی مانند زبان، دین، آرایش‌های ظاهری و پوشش، مشترکات آیینی، مذهبی، اعتقادی، آداب و رسوم و تاحدی شیوه معیشتی بوده است. گروه‌های محلی از مردم شهر‌ها و روستا‌های مناطق دیگر ایران به پاورپوینت کامل تهران مهاجرت کرده بودند و ترکیب جمعیتی هر گروه برآیند آمیختگی گروه‌های قومی و بومی بود.

[۵۵۵] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

این گروه‌ها در ساختار اجتماعی جامعه، دست‌کم تا پیش از دوره مشروطیت، جدا از طبقه ممتاز جامعه که درباریان، بازرگانان و روحانیان را دربرمی‌گرفت، بیشتر در دو طبقه دیگر جامعه، یعنی طبقه متوسط شهری شامل صاحبان حرفه و کارگزاران دولت، و طبقه پایین شهری متشکل از رعیت و مزدبگیران قرار می‌گرفتند.

[۵۵۶] برزین، سعید، ساختار سیاسی ـ طبقاتی و جمعیتی در ایران، ج۱، ص۱۵، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش، س ۸، شم‌ ۹-۱۰، نیز ۱۱-۱۲.

این گروه‌ها و قشرهای اجتماعی با مواضع طبقاتی مختلف و اشتغالات متنوع اقتصادی، اجتماعی و خدماتی که داشتند، هر یک دارای ویژگی‌ها و معارف و دانسته‌ها، یا به عبارتی دیگر، فرهنگ ویژه خود نیز بودند. این ویژگی‌های فرهنگی و مواضع خاص اجتماعی، آن‌ها را از یکدیگر جدا و متمایز می‌کرد. تامسن کنسول انگلیس، در گروه‌بندی اجتماعی ـ شغلی جمعیت پاورپوینت کامل تهران در ۱۲۸۷ق/۱۸۷۰م، ۱۰ گروه جدا از هم را با مراتب متفاوت و شمار تخمینی جمعیت هر یک فهرست کرده است. در این گروه‌های ده‌گانه، ۳ گروه نخست را بلند پایگان، کارمندان دولت، میرزاها و آدم‌های دربار؛ گروه چهارم را افراد مستقل و آزاد؛ گروه پنجم را تجار بزرگ و متنفذ؛ گروه ششم تا نهم را دکان‌داران، فروشندگان، صنعتگران، کارگران ساختمان؛ و گروه دهم را آدم‌ها و نوکر‌های گوناگون شکل می‌دادند.

[۵۵۷] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۳۶، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

پاکدامن

[۵۵۸] پاکدامن، ناصر، میرزا عبدالغفار نجم‌الدوله و تشخیص نفوس دارالخلافه، ج۱، ص۳۴۵، فرهنگ ایران زمین، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۳ش، شم‌ ۲۰.

در شرح و تفسیر نتایج سرشماری عبدالغفار منجم‌باشی (نجم‌الملک) در ۱۲۸۶ق/۱۸۶۹م، به جنبه‌هایی از ترکیب طبقاتی و قشربندی اجتماعی مردم پاورپوینت کامل تهران در آن زمان اشاره می‌کند و می‌نویسد: بنابراین گزارش گروهی از مردم پاورپوینت کامل تهران از قِبَل خانواده‌های متنفذ و متمولْ زندگی و معاش می‌کردند و حدود ۱۷ هزار نفر از جمعیت ۱۴۷ هزار نفری پاورپوینت کامل تهران (جدا از شمار سپاهیان مقیم در دارالخلافه) از گروه وابستگان و خادمان بودند: ۱۰ هزار نوکر، ۷۵۶ غلام‌سیاه و ۱۰۴‘۳ کنیز سیاه. شمار زنان خدمتکار را هم باید به نوکرها افزود. عبدالغفار نوکرها را اشخاص معطله که از علوم و حِرَف و صنایع بی‌بهره مانده‌اند و محضِ عجز و قصور خود نوکری اختیار نموده‌اند معرفی می‌کند و شمار آن‌ها را در پاورپوینت کامل تهران رو به تزاید دانسته است.

[۵۵۹] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، ج۱، ص۳۴۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

با بررسی و تحلیل گروه‌بندی اجتماعی ـ شغلیِ تامسن و قشربندی توده رعیت جامعه پاورپوینت کامل تهران در دوره ناصری می‌توان این گروه‌ها را به چند مجموعه متمایز از یکدیگر در ترکیب طبقاتی جامعه آن روز شهر پاورپوینت کامل تهران تقسیم کرد. نخست گروه ممتاز، یا متنفذ و متمول جامعه، متشکل از رجال درباری و حکومتی و روحانیان، دوم گروه بازرگانان، سوم صنعتگران و اهل حِرَف، چهارم گروه عرضه‌کنندگان کالا و خدمات، پنجم کارگران و ششم گروه رعیت و خدمتگزار و نوکر پیشه. تامسن از علمای دینی و زارعان نام نبرده است، لیکن به احتمال قوی علما در فهرست او در زمره بلندپایگان، و زارعان در سلک‌ افراد آزاد و مستقل قرار می‌گرفته‌اند.
فلور اعضای جامعه دوره قاجار را در ۳ طبقه گروه‌بندی می‌کند. طبقه بالا: مقامات رسمی، سپاهیان، وزرا و مانند آن‌ها؛ طبقه متوسط: مالکان، بازرگانان و ربا دهندگان؛ و طبقه پایین: نوکران، کسبه جزء و صنعتگران.

[۵۶۰] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۲۹، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

همچنین او افراد این ۳ طبقه را از لحاظ پوشش، شیوه تکلم، تحصیلات، قدرت سیاسی و مانند آن‌ها از یکدیگر متمایز می‌داند.

[۵۶۱] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۲۴، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

در این جامعه کسانی که با هم ازدواج می‌کردند، از لحاظ مقام اجتماعی با یکدیگر برابر بودند. در آن زمان ازدواج یک امر خانوادگی به شمار می‌رفت و در ایجاد اتحاد میان افراد گروه‌ها و طبقات مختلف نقشی ایفا نمی‌کرد. تحرک اجتماعی در جامعه ناچیز بود و هر کس می‌کوشید تا مقام و موقعیت خود را در گروه و طبقه حفظ کند. در طبقه‌بندی فلور نیز قرارگاه طبقاتی روحانیان و طبیبان مشخص نشده است، لیکن به احتمال بسیار گروه روحانی در طبقه بالا، و گروه طبیبان در طبقه متوسط جامعه جا داشتند.
در جامعه توسعه‌یافته بعدی دوره قاجار، به ویژه از انقلاب مشروطیت به این سو، علما و روحانیان و اطبا ۳ گروه برجسته و مهم اجتماعی را شکل می‌دادند که نقشی مؤثر در جامعه داشتند. فلور در جای دیگر علما را بیش از طبقات دیگر مورد احترام و اعتماد عامه مردم معرفی می‌کند. وی می‌نویسد: میزان احترام و اعتماد مردم به روحانیان به میزان درستی آنان و متحد نشدنشان با مقامات حکومتی بستگی داشته است. روابط علما با کسبه و صنعتگران بسیار استوار بوده است. تجار و بازاریان که بسیار مذهبی بودند و علم را فقط در انحصار علمای روحانی می‌دانستند، این گروه را به چشم رهبران روحانی می‌نگریستند.

[۵۶۲] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۲۳-۲۴، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

برزین ساختار طبقاتی جامعه تحول‌یافته بعد از انقلاب مشروطیت تاکنون را به تسامح در ۴ طبقه ممتاز، متوسط، کارگر و روستایی جای می‌دهد که هر طبقه نیز دربرگیرنده چند گروه و قشر بوده است. در این دوره نیز، هیئت حاکمه، یعنی گروه دولتیان همچنان چون گذشته در رأس هرم قدرت قرار می‌گرفتند. برزین نیز مانند فلور درباریان، روحانیان برجسته و تجار بزرگ را گروه‌های شکل‌دهنده طبقه ممتاز جامعه دوره قاجار معرفی می‌کند و می‌نویسد: درباریان بیش‌تر از خاندان قاجار بودند که شاه و هیئت حاکمه در رأس آن‌ها قرار داشتند و بر تمام طبقات دیگر مسلط بودند. انقلاب مشروطیت این ساختار سیاسی را از هم پاشید و حضور تجار بزرگ، روحانیان، رهبران عشایر و مالکان را در رأس نهادِ جدید التأسیس مجلس و تشکیلات دیوانی حاصل این دگرگونی قرار داد.

[۵۶۳] برزین، سعید، ساختار سیاسی ـ طبقاتی و جمعیتی در ایران، ج۱، ص۱۵، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش، س ۸، شم‌ ۹-۱۰، نیز ۱۱-۱۲.

[۵۶۴] برزین، سعید، ساختار سیاسی ـ طبقاتی و جمعیتی در ایران، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۳ش، س ۸، شم‌ ۹-۱۰، نیز ۱۱-۱۲.

به نظر فلور طبقه متوسط به دو گروه وابستگان به بخش خصوصی و وابستگان به بخش دولتی تقسیم می‌شدند. دو گروه بازاریان سنتی و سرمایه‌داران جدید (تجاری، صنعتی و خدماتی) در بخش خصوصی فعالیت می‌کردند و گروه دولتی را بیش‌تر کارمندان تشکیل می‌دادند که بر کارگزاران اداری، تکنیسین‌ها، متخصصان، مسئولان فرهنگی و رده‌های مختلف نیروهای مسلح و مدیران اشتمال داشت. این طبقه برخاسته از شهر و ریشه تاریخی در شهرنشینی دارد و به لحاظ سنتی علاوه بر کارگزاران دولت، گروهی از تجار و علمای دینی را هم که از اقتدار سیاسی برابر برخوردار بودند، دربرمی‌گرفت.

[۵۶۵] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۲۲، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

طبقه پایین شهری شامل کارگران صنعتی، آلونک‌نشینان، مهاجران روستایی و گروه‌های بیکار و ولگرد بودند. این طبقه چه روستایی و چه شهرزادگان عموماً فرهنگ روستایی داشتند و کمابیش به روستا‌ها و جامعه‌های روستایی خود وابسته بودند. آلونک‌نشین‌ها گروه بزرگی را شکل می‌دادند که با عناوینی مانند حاشیه‌نشین، گودنشین، آلونک‌نشین

[۵۶۶] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۱۹، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

[۵۶۷] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۲۱، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

و بعد‌ها مفت‌آبادنشین خوانده شده‌اند. گروه آلونک‌نشین غالباً مردمی بودند که از جامعه سنتی روستایی خود گسسته، و به شهر پاورپوینت کامل تهران روی آورده بودند. آن‌ها بیش‌تر تخصصی ندارند و بی‌کارند و گرفتار یک نوع بی‌ریشگی اجتماعی و فرهنگی‌اند.

[۵۶۸] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۲۱، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

[۵۶۹] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

ساختار سیاسی طبقات ممتاز دوره مشروطیت چندان دوام نیافت و با به قدرت رسیدن رضا شاه، در دهه ۱۳۰۰ش بنیاد آن فرو ریخت و اعضای دربار پهلوی و کارگزاران عالی‌رتبه دولتی و افسران ارشد ارتش در رأس هرم قدرت نشستند و هیئت سیاسی حاکم را تشکیل دادند.

[۵۷۰] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۲۱، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

[۵۷۱] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۲۶، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

در میان گروه‌های اجتماعی جامعه قاجار دو گروه تجار و علما بسیار به هم نزدیک بودند و با یکدیگر وجوه مشترک بسیاری داشتند. این دو گروه در جامعه ایران، به ویژه پاورپوینت کامل تهران، دو قدرت مستقل از حکومت و صاحب نفوذ در جامعه به شمار می‌رفتند. تجار بسیار مذهبی و مُصرّ به اجرای احکام و آیین‌های دینی بودند و معمولاً ازدواج میان خانواده‌های آن‌ها و گروه علما انجام می‌گرفت. تجار در وصلت با خانواده علما برای خود کسب افتخار می‌کردند و به خود می‌بالیدند.

[۵۷۲] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۱۵۳-۱۵۴، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

تجار بزرگ نقش مهمی در توسعه عمران و کمک به ساختن بازار، مسجد، کاروان‌سرا، پل و بنیان‌گذاری مؤسسات خیریه و نیکوکاری داشتند و به خانواده‌های فقیر نیز کمک می‌کردند. نوع پوشش آن‌ها متمایز از دیگران بود. تجار بزرگ عمامه‌هایی از شال ترمه بر سر می‌گذاشتند، در صورتی که تجار معمولی کلاه بخارایی بر سر می‌نهادند و لباس رسمی‌شان ارخالق و از پارچه پنبه‌ای، مخمل یا ساتن و پیراهنشان کتانی بود. در فصول سرد قبای بَرَک می‌پوشیدند و با کمربند کتانی، ابریشمی یا چرمی آن را می‌بستند. شلوارهای گشاد پنبه‌ای سیاه یا آبی رنگ به پا می‌کردند. کفش‌هایشان از چرم ساغری بود. وقتی به گردش یا ملاقات کسی می‌رفتند، عبا یا ردای گشادی بافته از موی شتر، بَرَک یا پارچه کشمیر به روی شانه‌های خود می‌انداختند.

[۵۷۳] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۱۵۴-۱۵۵، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

حکیم باشیان و طبیبان عموماً سر خود را از ته می‌تراشیدند و به جای کلاه تاتاری عمامه بر سر می‌گذاشتند و شال پهنی به کمر می‌بستند و لوله‌ای کاغذ و دواتی در پَرِ شالشان می‌نهادند. معمولاً چوب‌دستی بلند به دست می‌گرفتند و نعلینی از چرم ساغری سبز به پا می‌کردند و با گام‌هایی شمرده راه می‌رفتند و با طمطراق سخن می‌گفتند و تسبیح دانه‌درشت می‌گرداندند. در آن دوره اگر کسی می‌خواست طبیب شود، فقط کافی بود که بدون خواندن درس و فراگرفتن معلومات مقدماتی نظری، چند گاهی در محکمه طبیبی حاذق مشغول شود و نسخه‌ها را رونویس کند و پس از مدتی کار، خود را طبیب بنامد و به معالجه مردم بپردازد.

[۵۷۴] پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ج۱، ص۳۹۶، ترجمه کیکاووس جهانداری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

[۵۷۵] پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ج۱، ص۳۹۶-۴۲۹ برای آگاهی درباره صنف طبیبان سنتی و شیوه طبابت و درمان آن‌ها و عقاید مردم نسبت به آن‌ها در دوره ناصری، ترجمه کیکاووس جهانداری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

[۵۷۶] مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی، ج۱۴، ص۵۵۷۲، پوشاک، درباره لباس گروه‌های دیگر.

جامعه پاورپوینت کامل تهران دوره قاجار را با اندکی مسامحه می‌توان یک جامعه نیمه فئودالی ـ نیمه قبیله‌ای دانست. حکومت در این جامعه به دست افرادی از ایل قاجار بود و گروه بزرگی از آن ایل در شهر همراه با اعضایی از ایلات دیگر می‌زیستند.

[۵۷۷] معتمدی، محسن، آب پاورپوینت کامل تهران و مشکلات و راه حل‌ها، ج۱، ص۱۳-۱۴، مجله باستان‌شناسی و تاریخ، پاورپوینت کامل تهران، شهریور ۱۳۶۹ش.

پس از انقراض سلطنت قاجار، جامعه پاورپوینت کامل تهران اندک اندک از شکل پیشین خود بیرون می‌رود و شکل و فاصله طبقاتی در جامعه بیش‌تر می‌شود و اختلافات طبقاتی به صورتی آشکار میان ساکنان محلات شهر نمایان می‌گردد و محلات بر اساس موضع و پایگاه اجتماعی، اقتصادی و سیاسی ساکنان آن به محله‌های ثروتمند‌نشین، رجال‌نشین، کارمندان، کارگران و پیشـه‌وران و مراکز تجارتـی و صنعتـی شناختـه می‌شونـد.

[۵۷۸] معتمدی، محسن، آب پاورپوینت کامل تهران و مشکلات و راه حل‌ها، ج۱، ص۱۷، مجله باستان‌شناسی و تاریخ، پاورپوینت کامل تهران، شهریور ۱۳۶۹ش.

۴.۱ – جامعه زنان

جامعه‌های شهرنشین ایران در دوره قاجار، به‌ویژه جامعه شهرنشین پاورپوینت کامل تهران، به مفهوم کلی به دو بخش متمایز جامعه مردانه و جامعه زنانه تقسیم می‌شدند. زندگی در هر یک از این دو جامعه تحت نظامات و اصول و قواعدی خاص جریان داشت. مردان در بیرون از خانه، و زنان در درون خانه نقش ایفا می‌کردند. مردان خانواده‌های رجال و اعیان در بیرونی، و زنان آن‌ها در اندرونی خانه‌هایشان که قلمروی جدا از هم داشت، فعالیت می‌کردند. بیرونی محیطی ظاهر و آشکار و مرتبط با خارج از خانه و فضایی آزاد برای رفت‌وآمدهای مردان خودی و بیگانه بود. برعکس اندرونی محیطی پوشیده و نهان از دیگران و نامحرمان، به ویژه مردان بیگانه و حتی مردان خویشاوند بود.

[۵۷۹] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

رتق‌وفتق امور سیاسی و اقتصادی و کسب دانش و معرفت رسمی و کتبی به مردان، و گرم ‌نگهداشتن کانون یا اجاق خانواده و تربیت فرزندان در سال‌های نخستین و کودکی و امور عاطفی به زنان اختصاص داشت.

[۵۸۰] بهنام، جمشید، ساخت‌های خانواده و خویشاوندی در ایران، ج۱، ص۱۶-۱۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۰ش.

زن ناموس خانواده و پاره‌ای از خانه به شمار می‌رفت و مردانْ زنان را با الفاظ مختلف خانه، منزل، اندرونی

[۵۸۱] مهدی، علی‌اکبر، در جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، ج۱، ص۲۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴ش.

و ضعیفه خطاب می‌کردند.
در آن زمان کار کردن در بیرون از خانه برای زنان از هر طبقه و قشر عیب به شمار می‌رفت. کار زنان منحصر به پخت‌و‌پز، دوخت و دوز، شوهرداری، زاییدن و بزرگ کردن کودکان بود. اگر زنی در بیرون از خانه می‌رفت و کار می‌کرد، پشت سرش لیچار (سخنان یاوه و ناپسند) می‌گفتند. مسئولیت‌های اجتماعی، اقتصادی و اداری بر عهده مردان بود و زنان پاورپوینت کامل تهرانی در آن‌ها نقش و اثری نداشتند. در پیش از مشروطیت یک زن کلانتر به نام حاجی گیلانی خانم در پاورپوینت کامل تهران بود که خود را به جامه مردان آراسته بود. او سرداری ماهوت قرمز می‌پوشید، شلوار ماهوت آبی به پا می‌کرد، پوتین می‌پوشید، کلاه پوست تخم‌مرغی به سر می‌گذاشت و یک قمه نیز زیر سرداری خود می‌بست. این زن از طرف نظمیه مأمور رسیدگی به کارهای زنانه و مجرمان زن بود.

[۵۸۲] مونس‌الدوله، خاطرات، ج۱، ص۸، به کوشش سیروس سعدوندیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

بنابر آمار ۱۳۲۰ق/۱۹۰۳م چند تن زن هم در اندرون برخی خانه‌های اعیان مشغولیت‌هایی داشتند. مثلاً ملاشهربانو، ضعیفه دارو چشم‌کن؛ سکینه خانم، گیس‌سفیدِ اندرون.

[۵۸۳] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۵۸۴] اتحادیه، منصوره، رشد و توسعه شهر پاورپوینت کامل تهران در دوره صفوی، ج۱، ص۱۶۰، تحقیقات اسلامی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۴ش.

[۵۸۵] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، ج۱، ص۸۲ درباره اشتغالات برخی از زنان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۵۸۶] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، ج۱، ص۹۷ درباره اشتغالات برخی از زنان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۵۸۷] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، ج۱، ص۱۰۰ درباره اشتغالات برخی از زنان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

در اندرونی خانه‌های اعیان چند خدمتگزار با عنوان آشپز، اتاق‌دار، صندوق‌دار، قلیان‌ چاق‌کن و زنی با عنوان گیس سفید (سرپرست خدمه) کار می‌کردند. آشپز هیچ‌گاه جلو خانم ظاهر و آفتابی نمی‌شد. اتاق‌دار اتاق‌ها را آب و جارو و تمیز می‌کرد؛ صندوق‌دار رخت و لباس و جواهرات خانم را نگهداری می‌کرد؛ و گیس‌سفید کلیدهای انبار برنج و روغن و چیزهای دیگر را در دست داشت و بر کار پیشخدمت‌ها نظارت می‌کرد.

[۵۸۸] مونس‌الدوله، خاطرات، ج۱، ص۲۶۷، به کوشش سیروس سعدوندیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

اعیان معمولاً ۳ رنگ کنیز: سیاه‌برزنگی، کشمشی رنگ و سفید در خانه‌هایشان نگهداری می‌کردند. کنیزهای سفید یا از دخترانِ ترکمنِ اسیر شده یا از دخترانِ گرجیِ ربوده شده بودند. قیمت آن‌ها با هم تفاوت داشت و دلالان بازاری آن‌ها را می‌فروختند. خرید و فروش کنیز در پاورپوینت کامل تهران تا اولین سال‌های مشروطیت معمول بود و پس از آن ممنوع شد. برخی خانم‌ها کنیزهایشان را به عقد غلام سیاه‌ها درمی‌آوردند تا فرزندان آن‌ها خانه‌زادان خانواده شوند. کنیزان را دده، و دده‌هایی که در آشپزخانه کار می‌کردند دده مطبخی می‌نامیدند. برخی از خانم‌ها نیز که بی‌اولاد بودند، بچه کنیزی را به اولادی قبول می‌کردند و به هنگام مرگ میراثی برای آن‌ها می‌گذاشتند.

[۵۸۹] مونس‌الدوله، خاطرات، ج۱، ص۲۹۸-۲۹۹، به کوشش سیروس سعدوندیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

این کنیزان به نام‌های غنچه‌ دهان، سَمَن بَر، زعفران، صنوبر و به نام‌هایی مانند آن‌ها خوانده می‌شدند.

[۵۹۰] کتیرایی، محمود، از خشت تا خشت، ج۱، ص۲۳۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۸ش.

[۵۹۱] کتیرایی، محمود، از خشت تا خشت، ج۱، ص۲۳۲-۲۳۵ برای اطلاع بیشتر، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۸ش.

در زمستان‌ها عامه مردم کُرسی، و اعیان کرسی و بخاری می‌گذاشتند. توده مردم چاله‌کرسی، و اعیان منقل داشتند. اول پاییز چاله‌کرسی‌ها را گچ‌مالی می‌کردند و خاکه زغال را می‌شستند و از آن گلوله و کوفته زغالی درست می‌کردند و در آفتاب می‌گذاشتند تا خشک و برای سوختن آماده شود. اعیان نیز هیزم سوخت زمستانی خود را در پاییز آماده می‌کردند. آن‌ها روزها بخاری روشن می‌کردند و شب‌ها زیر کرسی می‌خوابیدند.

[۵۹۲] مونس‌الدوله، خاطرات، ج۱، ص۳۰۸، به کوشش سیروس سعدوندیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

در خانه‌های اعیان، خدمتکاران زن، و در خانه‌های توده مردم، کدبانوان خاکه‌های زغال را می‌شستند و با آن‌ها گلوله و کوفته زغالی درست می‌کردند.
در بیش‌تر خانه‌ها تنوری کار گذاشته بودند. در زمستان که برف و باران راه مواصلاتی را می‌بست و فراهم کردن آرد و نان دشوار بود، نان سفره خانه را در تنور خانه‌ها می‌پختند. هر ساله در اول پاییز مردِ خانه یکی دو جوال آرد برای مصرف نان زمستانی تهیه می‌کرد و در خانه می‌گذاشت. کدبانوی خانه، هفته‌ای یا دوهفته یک‌بار تنور خانه را با بوته و پشکل روشن می‌کرد و نان می‌پخت و مردخانه را از زحمت رفتن به بازار و خرید نان از نانوایی می‌رهاند. از این‌رو، در میان زنان پاورپوینت کامل تهرانی این مثل که شوهرم شغال باشه، آردم توی جوال باشه! زبانگرد بود. برخی از زنان که دل پرسودایی داشتند، می‌گفتند: شوهرم جوان باشه، آردم تو سرمه‌دان باشه!

[۵۹۳] مونس‌الدوله، خاطرات، ج۱، ص۳۰۸، به کوشش سیروس سعدوندیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

نان‌پزی در خانه اعیان و اشراف به عهده کنیزان و زنان خدمتگزار بود.
هر نوع تصمیم در امور اقتصاد خانواده و شوهر کردن و زن گرفتن فرزندان، انتخاب پسر یا دختر برای همسری فرزندان و انتخاب نوع شغل برای فرزندان ذکور با مردان بود و زنان جز پیروی از اراده مردان و اطاعت از آنان راه دیگری نداشتند.

[۵۹۴] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

لوئی ماسینیون، ایران‌شناس فرانسوی، درباره پایگاه زن ایرانی در گروه خانواده شوهر می‌گوید: زن همواره میزبانِ بیگانه خانه است، کسی است که آمده است و باید روزی برود!. به همین سبب در زبان ترکی به عروس گلین می‌گویند، یعنی کسی که می‌آید. اصل پدر و تبار پدری است و این ضرب‌المثل که پشت‌پشتِ پدره، مادر رهگذره! گویای این اصل است.

[۵۹۵] بهنام، جمشید، ساخت‌های خانواده و خویشاوندی در ایران، ج۱، ص۴۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۰ش.

پوشاک و آرایش زنان پاورپوینت کامل تهران‌نشین در دوره قاجار نیز مخصوص بود. زنان معمولاً شلواری گشاد به نام چاقچور به پا می‌کردند که تا مچ پا را می‌پوشاند. چهره را با پیچه یا روبنده، و گیسوان را با روسری، دستمالی سفید یا رنگین، می‌پوشاندند و چادر سیاه یا چادر‌نمازی رنگین بر سر می‌کردند. گیسوانشان را معمولاً بلند نگه می‌داشتند و می‌بافتند. دست و پای خود را با حنا رنگ می‌کردند که به اصطلاح می‌گفتند خضاب یا نگار گذاشته‌اند. صورتشان را سفیداب می‌مالیدند و بر ابروان و مژگان خود وسمه سرمه می‌کشیدند و به گونه‌هایشان سرخاب می‌مالیدند و هفت قلم آرایش یا هرهفت برای آرایش چهره خود به کار می‌بردند.

[۵۹۶] ایرانشهر، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، ج۱، ص۱۹۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۲-۱۳۴۳ش.

[۵۹۷] مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی، ج۱۴، ص۵۵۷۲، پوشاک، درباره پوشاک زنان.

معمولاً زنان گیسوان خود را تَکی، هفت تایی بیست و یک‌تایی یا چهل و یک تایی می‌بافتند. زنان پاورپوینت کامل تهرانی آن دوره باور داشتند که بی‌حساب بافتن موی شگون ندارد و زندگی زن را آشفته می‌کند. بعدها نوع آرایش گیسوی زنان تغییر کرد و سبک آراستن مو به صورت آلاگارسون فرانسوی (آرایشی مانند موی سر مردان) باب شد.

[۵۹۸] سیفی فمی تفرشی، مرتضی، پاورپوینت کامل تهران در آیینه زمان، ج۱، ص۱۸۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۹ش.

خال‌کوبی نیز نوعی آرایش زنانه رایج میان بانوان پاورپوینت کامل تهران، به‌ویژه زنان دوره ناصری بود. جای کوبیدن خال و شکل خال‌ها بستگی داشت به منظور زنان از خال‌کوبی. کوبیدن خال‌هایی به شکل یک بوته گل یا یک گنجشک روی غبغب، یا دو گنجشک در دوسوی بوته گل و یا یک بوته گل، یا نقش سرو روی سینه؛ کوبیدن خال‌هایی روی پیشانی، گونه‌ها، کنار لب بالا و زیرلب پایین و میان دو ابرو، همه معمولاً برای زیبایی؛ و کوبیدن خال محبت روی زبان یا زیرناف برای افزوده شدن مهرشوهر و سپید بختی بود. برای دور کردن چشم بد و درمان برخی از دردها نیز خال می‌کوبیدند.

[۵۹۹] کتیرایی، محمود، از خشت تا خشت، ج۱، ص۴۰۶-۴۰۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۸ش.

[۶۰۰] جودت، حسین، پاورپوینت کامل تهران در گذشته نزدیک از زمان، ج۱، ص۶۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۶ش.

[۶۰۱] پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ج۱، ص۴۲۸، ترجمه کیکاووس جهانداری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

مردان، به ویژه جوانان و داش‌مشدی‌ها هم خال‌کوبی می‌کردند.

[۶۰۲] مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی، خال‌کوبی.

با دگرگونی شکل خانواده در جامعه امروزی پاورپوینت کامل تهران و کوچک شدن و صورت هسته‌ای یافتن خانواده، فرزندان دوره مجردی خود را با پدر و مادر می‌گذرانند و پس از ازدواج زندگی مستقلی را آغاز می‌کنند. بیشتر زنان خانواده آزادی خود را که از آنان گرفته شده بود، کم‌و‌بیش بازیافته‌اند و از راه رسانه‌های عمومی با الگوهای رفتاری زنان در جامعه و فرهنگ غربی آشنا شده‌اند و سبک نوینی را تجربه می‌کنند. زنان جامعه کنونی پاورپوینت کامل تهران، دیگر همچون زنان جامعه سنتی دوره قاجار یک نیروی زاینده مطلق یا خدمتکار خانه نیستند، بلکه همراه کدبانوگری و مدیریت و مربی‌گری در تربیت فرزندان، تا حدودی از استقلال فردی اجتماعی و اقتصادی نیز برخوردارند. زنان در بیرون از خانه در کارخانه‌های صنعتی، مؤسسات اجتماعی و فرهنگی دولتی و غیردولتی، نهاد‌ها، ادارات، انجمن‌ها و هنرکده‌ها دوش به دوش و پا به پای مردان فعالیت و خدمت می‌کنند. درصد بالایی از دانشجویان دانشگاه‌ها، آموزشگاه‌های عالی و هنرستان‌های پاورپوینت کامل تهران را دختران و زنان تشکیل می‌دهند و در انواع ورزش‌ها و رقابت‌ها، مسابقات ورزشی و هنر‌های تجسمی و موسیقی داخل و خارج کشور حضور فعال دارند. زن امروز پاورپوینت کامل تهرانی اغلب به دنبال همسر نمی‌رود و به شوهر به چشم نان‌آور نمی‌نگرد. از ازدواج مفهومی دیگر از مفهوم گذشته دارد و او را همسر و شریک زندگی احساسی، عاطفی، اجتماعی و اقتصادی خود می‌خواهد.

[۶۰۳] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

[۶۰۴] مهدی، علی‌اکبر، در جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، ج۱، ص۵۲-۵۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴ش.

۴.۲ – گروه‌های شغلی

در جامعه سنتی پاورپوینت کامل تهران پیشه‌ها تقریباً موروثی بود و از پدر به فرزندان پسر انتقال می‌یافت. پسران دنباله کار و پیشه پدران خود را می‌گرفتند و اسرار و فنون حرفه را از آنان می‌آموختند و سینه به سینه به آیندگان انتقال می‌دادند.

[۶۰۵] ایرانشهر، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، ج۱، ص۱۸۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۲-۱۳۴۳ش.

نجم‌الملک در آمار ۱۲۸۶ق درباره ارباب حِرَف و صنایع در پاورپوینت کامل تهران گروه مردان از رده بزرگان مانند تاجر و ملاک را با عنوان آقایان، و صنعتگران، پیشه‌وران و دکان‌داران، اعم از عمده فروش و خرده فروش را با عنوان کسبه طبقه‌بندی می‌کند.

[۶۰۶] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، ج۱، ص۳۴۷-۳۴۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۶۰۷] طالقانی، محمود، مطالعات جامعه‌شناسی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۹ش.

استادکاران و شاگردان هر حرفه و صنف در زمره صنف به شمار می‌آمدند و ساختار اجتماعی ـ اقتصادی جامعه پاورپوینت کامل تهران را پدید می‌آوردند.

[۶۰۸] طالقانی، محمود، مطالعات جامعه‌شناسی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۹ش.

تامسن در ۱۲۹۸ق/۱۸۸۰م، ۲۰ پیشه شامل نجار، تفنگ‌ساز، سراج، خیاط، ساعت‌ساز، نقاش (منظور نقاش ساختمانی)، کلاه‌دوز، سنگ‌تراش، حکاک، صحاف، شیشه‌بر، مسگر، آهنگر، صباغ، مطبعه چی، پنبه ریس، زرگر، چاروادار، کفاش و نعلبند را نام می‌برد و آن‌ها را از گروه صنعتگران به شمار می‌آورد. کل جمعیت اعضای این پیشه‌ها را نیز ۹۵۰‘۲۸ تن ذکر می‌کند.

[۶۰۹] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۳۶، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

[۶۱۰] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۳۸ درباره صورت مشاغل و شمار استادکاران و کارگران ماهر و شاگردان هر پیشه و صنعت به تفکیک، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

به دستور ناصرالدین شاه تمام اهل حرفه و صنعت را در ساختمان مجمع‌الصنایع در خیابان باب همایون گرد آوردند و در حجره‌های متعدد آن سکنا دادند و هر حجره را به صنعتگری اختصاص دادند تا به کار صنعت بپردازد.

[۶۱۱] ذکاء، یحیی، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۳۴۳-۳۴۴ درباره اسامی اصناف مجمع‌الصنایع و کالاهای ساخت هر یک با نام استاد حرفه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۹ش.

[۶۱۲] ، ذکاء، یحیی، ج۱، ص۳۴۷ درباره اسامی اصناف مجمع‌الصنایع و کالاهای ساخت هر یک با نام استاد حرفه، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۹ش.

بنا بر نوشته‌ای در یک مجموعه خطی، شمار استادان و شاگردان مجمع‌الصنایع در ۱۴ محرم ۱۲۶۹، ۴۵ استاد و ۱۴۴ شاگرد بوده است.

[۶۱۳] ذکاء، یحیی، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۳۶۹-۳۷۳ برای مشخصات هر حجره و نام استادان و شمار شاگردان هر استاد، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۹ش.

در ۱۳۴۵ق/۱۳۰۶ش، ۲۰۲ نوع شغل مشخص در پاورپوینت کامل تهران فعالیت می‌کردند که نمایانگر اوضاع اجتماعی جامعه پاورپوینت کامل تهران در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی بود. در آن زمان ۷۳۴ تاجر در ۱۴ رشته تجارتی در بازار پاورپوینت کامل تهران کار می‌کردند که حدود ۳/۵ صاحبان‌حرفه و کسب را تشکیل می‌دادند.

[۶۱۴] ‌اشرف، احمد، موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران دوره قاجار، ج۱، ص۲۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۹ش.

[۶۱۵] ‌اشرف، احمد، موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران دوره قاجار، ج۱، ص۲۴ درباره جدول مشخصات عمده تجار و اصناف، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۹ش.

در سرشماری سال ۱۳۱۱ش جمعاً ۳۳۴ شغل گوناگون: ۱۵۱ صنعت و حرفه، ۴ پیشه حمل و نقل، ۱۶۳پیشه مربوط به کسب و تجارت و ۱۶ شغل متفرقه مانند کمپانی بیمه، کلوپ ورزشی، مسافرخانه، سینما، تئاتر، مطب، کارخانه چراغ برق و مانند آن‌ها در پاورپوینت کامل تهران دایر بوده است.

[۶۱۶] سالنامه سرشماری نفوس شهر طهران (سومین احصائیه بلدیه پاورپوینت کامل تهران)، پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۸۹-۱۰۱ برای صورت اسامی صنایع و حِرَف، ۱۳۱۲ش.

مسعود کیهان صورتی از احصائیه اصناف را با ذکر نام نوع پیشه‌ها، شمار دکان‌ها، استادکاران، کارگران و پادو‌ها در ۲۰۲ شغل به دست می‌دهد.

[۶۱۷] کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، ج۲، ص۳۲۷-۳۳۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۱۱ش.

ظاهراً کیهان و اشرف هر دو از یک منبع مشترک، یعنی سرشماری نفوس شهر پاورپوینت کامل تهران (۱۳۱۲ش)، در نقل آمار مربوط به اصناف استفاده کرده‌اند. در فهرست اخیر بسیاری از مشاغل با عنوان کسب‌های متفرقه آمده‌اند که کیهان در پانویس نام ۲۸ شغل از آن‌ها مانند دلوسازی، شیشه‌فروشی، تَرْکِش دوزی و سرقلیان فروشی را می‌آورد.

[۶۱۸] کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، ج۲، ص۳۳۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۱۱ش.

پس از شکل‌گیری بازار پاورپوینت کامل تهران، صاحبان هر صنعت و پیشه‌ بازار و راسته بازار ویژه خود را داشت، مانند بازار ارسی‌دوزها (کفاش‌ها)، بازار مسگران و بازار آهنگران.

[۶۱۹] ویلز، چارلز جیمز، تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، ج۱، ص۳۰۴، ترجمه سیدعبدالله، به کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

[۶۲۰] مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی، بازار.

اعضای هر یک از حرفه‌های قدیم پاورپوینت کامل تهران معمولاً از صاحبان حرفه یک یا دو شهر ترکیب می‌یافتند؛ مثلاً اعضای صنف خباز پاورپوینت کامل تهران بیش‌تر مشهدی

[۶۲۱] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۳، ص۴۰۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش.

و قمی

[۶۲۲] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

بودند. مازندرانی‌ها کار و کاسبی را با کیسه‌کشی حمام یا حلاجی و لحاف دوزی در پاورپوینت کامل تهران آغاز می‌کردند و پس از چندی گرمابه می‌خریدند و گرمابه‌داری می‌کردند، یا به خرید و فروش و تجارت پشم و پنبه می‌پرداختند. قزوینی‌ها با کالاهای تولید قزوین مانند قاشق و ملاقه چوبی به پاورپوینت کامل تهران می‌آمدند و بعد خرازی فروش می‌شدند. کاشی‌ها و نطنزی‌ها به آب‌آلو فروشی و تون‌تابی و شاه توت و آب زرشک فروشی و خانه‌شاگردی می‌پرداختند.

[۶۲۳] سیفی فمی تفرشی، مرتضی، پاورپوینت کامل تهران در آیینه زمان، ج۱، ص۱۷۸-۱۷۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۹ش.

همشهری‌های هم‌شغل عمدتاً در قهوه‌خانه‌هایی خاص پاتوغ می‌گرفتند. پیشه‌وران و صنعتگران هر روز پس از دست‌کشیدن از کار روزانه و در ایام و اوقات تعطیل و فراغت در قهوه‌خانه‌ها جمع می‌شدند و ساعت‌ها به گفت‌وگو و تبادل‌نظر درباره کارهای روزمره اجتماعی و اقتصادی و سیاسی و رد و بدل‌کردن اطلاعات می‌پرداختند و مسائل صنفی و شغلی را با هم در میان می‌گذاشتند و به کاریابی و کار راه‌اندازی می‌پرداختند. در هر قهوه‌خانه اعضای یک یا چند صنف و پیشه پاتوغ می‌گرفتند. مثلاً کارگران خبازی و بناها در چند قهوه‌خانه از جمله قهوه‌خانه پاچنار؛ قصاب‌ها و خرپاکوب‌ها در قهوه‌خانه پنجه‌باشی؛ و بار فروش‌ها و سلّاخ‌ها و صیفی‌کار‌ها در قهوه‌خانه طیب پاتوغ داشتند.

[۶۲۴] بلوکباشی، علی، قهوه‌خانه‌های ایران، ج۱، ص۱۰-۱۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

[۶۲۵] بلوکباشی، علی، واژه سنگک و پیشینه سنگک‌پزی در ایران، ج۱، ص۳۸-۳۹ برای پاتوق‌های اهل حرفه و صنعت در پاورپوینت کامل تهران، هنر و مردم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۷ش، شم‌ ۷۴-۷۵.

هر یک از رجال و بزرگانِ شهرِ پاورپوینت کامل تهران اعضای یک یا چند صنف را زیر حمایت و سرپرستی و اداره خود داشتند. مثلاً همان‌طور که اعتمادالسلطنه در روزنامه خاطرات

[۶۲۶] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۹۱، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

بیان می‌دارد، قصابی‌های گوشت گاو فروش در اداره امین‌السلطان؛ علاف‌ها، صراف‌ها و بزازها تحت سرپرستی عزت‌الدوله؛ سرپرستی صراف‌ها با امین‌الملک؛ و عموم کسبه دیگر پاورپوینت کامل تهران با کشیکچی‌باشی نایب‌السلطنه بود. برخی از پیشه‌وران و کاسب‌کاران با حکمرانان و رجال مملکت و سرپرستان خود کنار می‌آمدند و به آن‌ها پیشکش و رشوه می‌دادند تا برای گران‌فروشی و چپاول مردم آزاد باشند. مثلاً قصاب‌ها و خبازها بارها با پرداخت مبالغ هنگفت به نایب‌السلطنه، حاکم پاورپوینت کامل تهران اجازه یافتند تا نان و گوشت را به بهایی که می‌خواستند بفروشند. وقتی شاه در ۱۳۱۳ق/۱۸۹۵م برای پایین‌آوردن بهای گوشت به سربازان خود دستور داد که در پاورپوینت کامل تهران به کشتار گوسفند و فروش گوشت بپردازند، قصاب‌ها به حاکم پاورپوینت کامل تهران و مادر شاه رشوه دادند و آن‌ها نیز سهمی از آن را به شاه پرداختند و شاه نیز سربازان را از ادامه کار بازداشت و قصابان دوباره بهای گوشت را بالا بردند.

[۶۲۷] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۱۰۲، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

شمار دکان‌های هر محله به نسبت شمار ساکنان و خانه‌های آن محله تعیین می‌شد. از این‌رو، برخی اصناف حق بنیچه داشتند که جواز یاپروانه دایرکردن دکان بود، و این برای حفظ حقوق سهم‌بری مناسب هر عضو صنف بود. افزون بر اصنافِ حق بنیچه‌دار، دیگران باید در خارج محدوده محله‌های شهر دکان باز کنند. حق بنیچه‌ها خرید و فروش هم می‌شد. صنف قصاب حق بنیچه را اصطلاحاً پاچوب می‌نامیدند. پاچوب به دو تیر چوبی و یک تیر حمال روی آن با قلاب‌های آهنی برای آویختن لاشه گوشت گفته می‌شد. بعدها پاچوب را مترادف با دکان قصابی به کار می‌بردند.

[۶۲۸] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۵۱، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

[۶۲۹] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۵۷، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

هر پیشه و صنف علامت یا نشانه‌ای نمادین داشت که با آن در جامعه شناخته می‌شد. این علامات صورت کوچک‌شده‌ای از اسباب و ابزار مهم و نقشمند هر یک از پیشه‌ها بود. ۱۷ حرفه از حرفه‌های رایج در پاورپوینت کامل تهران که به سلسله فقر منسوب بودند، علاماتشان را به هنگام سردَم بستن در قهوه‌خانه‌ها و اجرای آیین سخنوری

[۶۳۰] مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی، ج۲، ص۵۶۸، سخنوری، آیین.

بر در و دیوارصفه سردم‌ به ‌صورت خاص ‌می‌آویختند. این‌ علامات‌ عبارت بودند از کُنده و مُسته کفاشی، ارّه و تیشه نجاری، پُتک و کوره آهنگری، ماله و شمشه بنایی، کُنده و ساطور قصابی و افزارهای دیگر پیشه‌ها.

[۶۳۱] پرتو بیضایی، حسین، تاریخ ورزش باستانی ایران، ج۱، ص۲۵ برای علامات ۱۷ صنف، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۷ش.

[۶۳۲] محجوب، محمدجعفر، ادبیات عامیانه ایران، ج۲، ص۱۰۵۳-۱۰۷۸ درباره سخنوری و سردم بستن و علامات ۱۷ صنف، به کوشش حسن ذوالفقـاری، تهـران، ۱۳۸۲ش.

هر یک از صنف‌های هفده‌ ‌گانه نیز چند پیر خاص خود داشتند که به آن‌ها ارادت می‌ورزیدند و آن‌ها را مرشد مستقیم خود می‌دانستند. برخی از این پیران در زمره عارفان بزرگ یا امامان و پیغمبران بودند و برخی نیز مانند حضرت علی ابن ابی‌طالب (علیه‌السلام)، سلمان فارسی، معروف کرخی، ذوالنون مصری و مانند آن‌ها از پیران و مرشدان مورد قبول همه صنف‌ها به شمار می‌رفتند.

[۶۳۳] محجوب، محمدجعفر، ادبیات عامیانه ایران، ج۲، ص۱۰۷۳-۱۰۷۵ درباره پیران سلسله و صنف‌های گوناگون، به کوشش حسن ذوالفقـاری، تهـران، ۱۳۸۲ش.

در جشن‌ها یا به هنگام فراوانی و ارزانی کالا و فراورده‌ها، صاحبان برخی از پیشه‌ها با آرایه‌بندی جلوخان دکه‌هایشان و آویختن برخی از علایم و روشن‌کردن چراغ به سر دکان‌ها حضور خود را در جشن اعلام می‌کردند. مثلاً حلاج‌ها از گلوله‌های پنبه آدمک‌های پنبه‌ای می‌ساختند و آن‌ها را که به پهلوان پنبه معروف بودند، در پیشگاه دکه‌های خود می‌گذاشتند.

[۶۳۴] پرتو بیضایی، حسین، تاریخ ورزش باستانی ایران، ج۱، ص۴۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۷ش.

قصاب‌ها به هنگام فراوانی و ارزانی گوشت در جلو دکان‌های خود پیه می‌سوزاندند و خبازان ارزانی نان را با روشن کردن چراغ

[۶۳۵] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۶۵، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

و آویختن چند نان بزرگ‌تر از اندازه معمول اعلام می‌کردند.

[۶۳۶] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

در مراسم قربانی کردن شتر در عید قربان، نمایندگان برخی از صنف‌ها بنا بر سنت جاری شرکت می‌کردند و در جایگاه‌های مخصوصی استقرار می‌یافتند. حق نمایندگی از صنف و اجازه شرکت در این مراسم در هر صنف میان خانواده‌هایی خاص موروثی بود.

[۶۳۷] Lambton، AKS، Islamic Society in Persia، ج۱، ص۲۶، London، ۱۹۵۴.

بنا بر گزارشی از ۱۲۶۹ق/۱۸۵۲م، هر صنف، از گوشت بخش خاصی از اندام شتر قربانی سهم می‌بردند. مثلاً آهنگران از گوشت ران شتر و خیاطان سر شتر را سهم می‌بردند.

[۶۳۸] بروگش، هاینریش، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ج۱، ص۲۱۸، ترجمه محمدحسین کردبچه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

دالمانی در شرح مراسم شتر قربانی در پاورپوینت کامل تهران در دوره محمدعلی شاه می‌نویسد: سر قربانی سهم صنف نعل‌بندان، کوهان شتر سهم سراجان، گوشت ران و پاها سهم آهنگران، بقالان و قصابان بود. یک تکه از گوشت شتر را نیز نماینده شاه به سر نیزه می‌زد و به حضور شاه می‌برد. بقیه گوشت قربانی هم میان مردم تقسیم می‌شد.

[۶۳۹] دالمانی، ه،‌ ر، از خراسان تا بختیاری (سفرنامه)، ج۱، ص۱۹۷-۱۹۸، ترجمه علی‌محمد فره‌وشی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۵ش.

چون تقسیم گوشت شتر میان نمایندگان همه صنف‌ها ناممکن می‌نمود، از این رو فقط به چند صنف از گوشت قربانی به صورت نمادین سهم می‌دادند.

[۶۴۰] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۶۳، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

شمار این صنف‌ها را اوبن ۶ صنف ذکر کرده است.

[۶۴۱] Aubin، E، La Perse d’aujourd’hui Iran، ج۱، ص۱۴۶، Mésopotamie، Paris، ۱۹۰۸.

[۶۴۲] Massé، H، Croyances et coutumes persanes، ج۱، ص۱۴۳، Paris، ۱۹۳۸.

ظاهراً هر صنف نیز با ابزار مربوط به شغل خود شتر را پاره پاره می‌کرد.

[۶۴۳] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۶۳، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

همبستگی نیرومندی میان اعضای هر صنف وجود داشت و افراد هر صنف معمولاً در شادی‌ها و غم‌های یکدیگر شرکت و اظهار همدردی می‌کردند. با درگذشت عضوی از صنف، بیشتر اعضای صنف در مراسم سوگواری مرگ او حضور می‌یافتند و وارثان درگذشته را از خانه تا محل کار در بازار مشایعت می‌کردند. در میان قصابان پاورپوینت کامل تهران رسم ویژه‌ای برای مرگ عضو صنف اجرا می‌کردند. آن‌ها یک تخته شال کشمیری را که خریده بودند در خانه عضو درگذشته، بر شانه نزدیک‌ترین خویشاوند او می‌افکندند.

[۶۴۴] Lambton، AKS، Islamic Society in Persia، ج۱، ص۲۶، London، ۱۹۵۴.

گروهی از مردم پاورپوینت کامل تهران نیز کار و پیشه و جا و مکان ثابتی نداشتند و در کوی و برزن محله می‌گشتند و کالاهای خود را از راه دوره‌گردی می‌فروختند، یا به تعمیر و مرمت اشیاء خانگی می‌پرداختند. این دسته پیشه‌وران دوره‌گرد برخی خوراکی‌ها و کالا‌ها را به شهر می‌آوردند و در محل‌هایی پاتوغ می‌کردند یا در محله‌ها می‌گشتند و اجناسشان را عرضه می‌کردند. لبویی، دوغی، گردویی، چاغاله (چغاله) ‌بادامی، شورْباقالی‌ فروش، عدسی‌فروش و مانند آن‌ها از زمره این پیشه‌وران بودند.

[۶۴۵] شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران در قرن سیزدهم، ج۶، ص۸۵-۹۱ برای شرح به تفصیل این فروشندگان دوره‌گرد، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۶۴۶] شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران در قرن سیزدهم، ج۶، ص۱۰۱ برای شرح به تفصیل این فروشندگان دوره‌گرد، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۶۴۷] شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران در قرن سیزدهم، ج۶، ص۱۰۵ برای شرح به تفصیل این فروشندگان دوره‌گرد ‌، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

برخی از دوره‌گردان اهل فن بودند و از راه عرضه مهارت‌های فنی خود به مردم زندگی می‌گذراندند، مانند چینی بندْزَن‌ها، چاقو تیزکُن‌ها، لحاف‌دوزان، رویگران یا مسگران و مانند آن‌ها. افراد گروه فروشندگان دوره‌گرد تشکل صنفی نداشتند.

[۶۴۸] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

مشتری این دوره‌گردها اغلب زنان خانه‌دار بودند. برخی از این فروشندگان دوره‌گرد برای عرضه میوه‌ها و خوراکی‌های خود و برانگیختن و جذب مشتری جار می‌زدند و شعرها و ترانه‌هایی در وصف خوراکی‌ها و میوه‌ها با نغمه‌های خاص می‌خواندند. مثلاً می‌گفتند سبز و صبح چیده خیار؛ تربادام و گل بادام و ریزه بادام چغاله؛ نازک و ورامینی و یک‌یک بره کاهو؛ نُقل بیابان ذُرّت بوداده؛ دُرشْته گوجه، مال خورشْته گوجه.

[۶۴۹] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۱، ص۱۵۹-۱۶۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش.

گاهی نیز خاصیت‌ها و ویژگی‌های خوراکی‌های خود را در نغمه‌هایشان اعلام می‌کردند، مانندصفرا بُر است شاه‌توت؛ بی‌بلاگَرْمَک، تُنگِ طلا گَرْمَک؛ عصای پیر است بَلال، رستم دستان است بَلال!، یا شیرْ بَلال و شورْ بَلال، شیرِقوچانی بَلال، برّه بریانی بلال!؛ و زال، زالزالکِ، رستمِ زالِ زالکِ!.

[۶۵۰] نفیسی، سعید، پاورپوینت کامل تهران قدیم، ج۱، ص۴۴-۴۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۳ش.

[۶۵۱] Boloukbashi، A and W O Beeman، Society and a Time for Pleasure، Iran Elements of Destiny، ed Sh Amirarjomand، England، ۱۹۷۸.

[۶۵۲] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۱، ص۱۵۹-۱۶۰ برای تفصیل چگونگی فروش انواع خوراکی‌ها و نغمه‌های مناسب هر خوراکی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش.

[۶۵۳] بهبهانی، سیمین، تا غروبی دیگر، ج۱، ص۱۱، کتاب پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۰ش، ج ۱.

[۶۵۴] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۱، ص۱۵۹-۱۶۵ برای دسته‌بندی دوره‌گردان و نحوه عمل آن‌ها، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش.

[۶۵۵] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۱۱۴-۱۱۵، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

در دو نغمه اخیر، فروشنده توصیفی شاعرانه و زیبا از زالزالک و بلال ارائه می‌دهد. فروشنده زالزالک با استفاده از همانندگی نام زالزالک و زال (شخصیت افسانه‌ای حماسی پدر رستم)، اندازه این میوه را به اندام بزرگ و تنومند او تشبیه می‌کند. فروشنده بلال هم با هوشمندی و شم تجاری و هنری خود شیری و تُرد و لذیذ بودن ذرت برشته و نمک‌سودْ شده را به شیرِ دام‌های قوچانی و طعم لذیذ بّره بریان شده تشبیه می‌کند و به این گونه شوق مردم را در خریدن و خوردن این میوه‌ها برمی‌انگیزد.

[۶۵۶] Boloukbashi، A and W O Beeman، ج۱، ص۲۵۲-۲۵۳، Society and a Time for Pleasure، Iran Elements of Destiny، ed Sh Amirarjomand، England، ۱۹۷۸.

۴.۳ – گروه‌های دینی

در ابن بخش، گروه‌های دینی پاورپوینت کامل تهران بررسی می‌شود.

۴.۳.۱ – زردشتیان

از زردشتیان مقیم پاورپوینت کامل تهران در سال‌های آغازین پایتختی آن خبر و اطلاع دقیقی در دست نیست. در دوره سلطنت ناصرالدین شاه، در ۱۲۷۱ق/۱۸۵۴م، مانکجی لیمجی هاتریا، معـروف بـه مانکجـی صـاحب (کـه از شخصیت‌های برجسته زردشتیان هنـد بود) به ایران آمد و در کرمان و سپس یزد اقامت گزید، آنگاه از یزد به پاورپوینت کامل تهران آمد و مدت ۵ سال و ۶ ماه در این شهر به امور مذهبی و اجتماعی زردشتیان‌ ایران، به‌ویژه پاورپوینت کامل تهران، و سروسامان دادن به وضع زندگی آن‌ها پرداخت. به سبب خدمات نیک‌مردانه او به زردشتیان، ناصرالدین‌شاه او را پدر خطاب‌ می‌کرد.

[۶۵۷] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۴-۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

مانکجی صاحب ۳۲ کودک و نوجوان زردشتی را از کرمان و یزد به پاورپوینت کامل تهران آورد و با فراهم کردن وسایل زندگیشان، آنان را در دبستان شبانه‌روزی که خود بنیاد نهاده بود، به تحصیل علم واداشت.

[۶۵۸] مزداپور کتایون، زرتشتیان، ج۱، ص۷۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

در اثر کوشش‌های او روند مهاجرت زردشتیان از کرمان و یزد به پاورپوینت کامل تهران آغاز شد و به تدریج افزایش ‌یافت.

[۶۵۹] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۳۱۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

نجم‌الملک در آمار سرشماری پاورپوینت کامل تهران در ۱۲۶۸ق شمار زردشتیان را ۱۱۱ نفر می‌دهد.

[۶۶۰] آمار دارالخلافه پاورپوینت کامل تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، ج۱، ص۳۴۹-۳۵۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

بنا بر آماری که در منابع و نوشته‌های پژوهشگران زردشتی در مقاطع مختلف آمده، شمار زردشتیان پاورپوینت کامل تهران در ۱۲۸۵ق/۱۸۶۸م به ۲۰۰ نفر رسیده بوده است. به تعداد زردشتیان پاورپوینت کامل تهران همچنان افزوده می‌شد، به گونه‌ای که در ۱۳۳۰ش جمعیت آن‌ها به ۵۰۰‘۳ و در ۱۳۵۶ش/۱۹۷۷م، به ۵۰۰‘۱۲ نفر رسید

[۶۶۱] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۳۱۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

و امروزه از جمعیت ۳۰ هزار نفری زردشتیان مقیم ایران، بیشتر آن‌ها در شهر پاورپوینت کامل تهران زندگی می‌کنند.

[۶۶۲] مزداپور کتایون، زرتشتیان، ج۱، ص۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

تا ۱۲۷۹ق/۱۹۰۰م فقط ۵ یا ۶ خانوار زردشتی در پاورپوینت کامل تهران خانه داشتند و به تجارت و صرافی مشغول بودند. بقیه زردشتیان در کاروان‌سراها و تیمچه‌ها زندگی می‌کردند و به داد و ستد کالاهای وطنی و بزازی می‌پرداختند. پسران جوان زردشتی که مختصری نوشتن و خواندن می‌آموختند، چند سال اجیر می‌شدند و به کارگماشتگی می‌پرداختند.

[۶۶۳] اشیدری، جهانگیر، تاریخ پهلوی و زرتشتیان، ج۱، ص۳۲۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

بنا بر متن نامه‌ای از زردشتیان پاورپوینت کامل تهران به انجمن اکابر پارسیان هند در ۱۲۸۷ق، زردشتیان پاورپوینت کامل تهران و ایران به‌طورکلی به شال‌بافی، کَجْ‌بافی (کَج = کَژ: نوعی ابریشم)، پیله‌وری، دکان‌داری، برزگری، بنایی، قاصدی و چارواداری اشتغال داشتند. با ورود قماش و کالا از فرنگستان به ایران در زمان فتحعلی‌شاه بیش‌تر این کارها، به ویژه شال بافی، کج‌بافی، پیله‌وری و دکان‌داری ورافتاد و زردشتیان از کار و پیشه سابق خود باز ماندند و به سوی بنادر ایران روی آوردند.

[۶۶۴] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۴۹۸-۴۹۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

بنا برگزارشی در ۱۳۰۵ق‌بسیاری از زردشتیان به‌کار زراعت و باغبانی اشتغال داشتند و در باغ‌های نزدیک پاورپوینت کامل تهران آبیاری، درخت‌کاری و باغبانی می‌کردند.

[۶۶۵] Browne، E G، A Year Amongst the Persians، ج۱، ص۹۵-۹۶، London، ۱۹۵۰.

شماری از زردشتیان نیز در باغ‌های سلطنتی و امرا و سُفرا و شاهزادگان باغبانی و کشاورزی می‌کردند.

[۶۶۶] اشیدری، جهانگیر، تاریخ پهلوی و زرتشتیان، ج۱، ص۳۷۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

پولاک به شهرت زردشتیان در بازرگانی و اقتصاد و پشتکار و تحمل و درستی آنان در دوره ناصری اشاره می‌کند و می‌نویسد: تجار زردشتی صاحب چند کاروان‌سرا در پاورپوینت کامل تهران بودند و در کار تجارت با هندوستان دلالی می‌کردند.

[۶۶۷] پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ج۱، ص۳۱، ترجمه کیکاووس جهانداری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

در سال‌های پس از مشروطیت (۱۳۲۴ق) چند تن از تجار زردشتی که از یزد و کرمان به پاورپوینت کامل تهران آمده بودند، بیشتر در کاروان‌سرا‌ها و تیمچه‌های بازار، مانند سرای مشیرخلوت، دالان امین‌الملک و تیمچه حاجب‌الدوله به کار‌های بازرگانی و خرید و فروش کالا‌های وطنی یزدی مشغول بودند.

[۶۶۸] اشیدری، جهانگیر، تاریخ پهلوی و زرتشتیان، ج۱، ص۳۷۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

[۶۶۹] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۵۰۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

شمار تجار زردشتی پاورپوینت کامل تهران در دوره پهلوی افزایش یافت، به طوری که تجارتخانه‌های آن‌ها در پاورپوینت کامل تهران بیش از شهرهای دیگر ایران بود و اعضای انجمن زردشتیان پاورپوینت کامل تهران بیش‌تر از صنف تجار بودند. مهم‌ترین تجارتخانه‌های آن‌ها تجارتخانه یگانگی و جمشید‌یان، متعلق به ارباب جمشید، و تجارتخانه جهانیان، متعلق به برادران جهانیان بود.

[۶۷۰] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۴۹۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

ارباب جمشید از تجار سرشناس زردشتی در ۱۳۲۱ق/۱۹۰۳م از سوی مظفرالدین شاه به لقب رئیس التجار سرافراز شد و در دور اول مجلس شورای ملی در ۱۳۲۴ق به نمایندگی انتخاب شد. اطلاق کلمه ارباب به جای آقا به توانگران زردشتی از زمان مظفرالدین شاه باب شد و نخستین بار هم این لفظ را ظاهراً شـاه برای ارباب‌جمشیـد جمشیدیان بـه کـار بـرد.

[۶۷۱] مزداپور کتایون، زرتشتیان، ج۱، ص۸۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

[۶۷۲] مزداپور کتایون، زرتشتیان، ج۱، ص۸۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

ارباب‌جمشید از بزرگان و نیک‌مردان جامعه زردشتی بود. در تابستان‌ها که آب جنوب پاورپوینت کامل تهران کم‌بود، آب قنات‌های امیرآباد و جمشید‌آباد را (کـه آبادانی‌هایـی در آن دو محـل کـرده بـود) برای استفاده مردم به رایگان به جنوب پاورپوینت کامل تهران روانه می‌کرد. وی برای آموزش کودکان زردشتی مدرسه جمشید جم و برای زردشتیان گرمابه اختصاصی ساخت و هر سال در ایام سوگواری امام‌ حسین (علیه‌السلام) در محرم، ۴۰ رأس اسب و قاطر و چند درشکه در اختیار علمای روحانی می‌گذاشت.

[۶۷۳] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۹۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۶۷۴] اشیدری، جهانگیر، تاریخ پهلوی و زرتشتیان، ج۱، ص۳۷۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

[۶۷۵] اشیدری، جهانگیر، تاریخ پهلوی و زرتشتیان، ج۱، ص۳۸۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

نخستین انجمن زردشتیان با نام انجمن ناصری برای تقدیر از ناصرالدین شاه به سبب دستور لغو جزیه از زردشتیان، تشکیل شد. پس از مرگ کیخسروجی، بنیان‌گذار انجمن در ۱۳۱۱ق/۱۸۹۳م، انجمن دچار فترت شد. بعدها زردشتیان در ۲۷ جمادی‌الآخر ۱۳۲۵، انجمن تازه‌ای به نام انجمن زردشتیان پاورپوینت کامل تهران را با انتخاب ۱۴ نماینده در مرکز تجارت خود (کاروان‌سـرای مشیـر خلـوت) بنیاد نهادند.

[۶۷۶] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۲۸۴-۲۸۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۶۷۷] اشیدری، جهانگیر، تاریخ پهلوی و زرتشتیان، ج۱، ص۳۰۵-۳۰۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

محل ساختمان این انجمن در زمین‌های مشیرالدوله، معروف به قلمستان در کنار ساختمان‌های آذریان (آتشکده) فیروز‌بهرام و سازمان‌های دیگر زردشتی در خیابان جمهوری کنونی، خیابان میرزا کوچک‌خان، کوچه‌ ‌زردشتیان قرار دارد.
زردشتیان مدارس بسیاری ساخته‌اند. این مدارس تا ۱۳۵۴ش موقوفه و تحت اداره انجمن زردشتیان پاورپوینت کامل تهران بودند؛ از آن پس در اختیار آموزش و پرورش قرار گرفتند. بزرگ‌ترین و مشهورترین آن‌ها دبیرستان پسرانه فیروز بهرام (۱۳۱۱ش) و دبیرستان دخترانه انوشیروان دادگر (۱۳۱۵ش) است،

[۶۷۸] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۲۱۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۶۷۹] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۲۵۴-۲۵۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۶۸۰] سالنما، انجمن زرتشتیان پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۵ش.

علی وکیلی نخستین سینمای ویژه زنان را در سالن مدرسه زردشتیان، واقع در خیابان نادری، در ۱۳۰۷ش دایرکرد.

[۶۸۱] مهرابی، مسعود، تاریخ سینمای ایران، ج۱، ص۲۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

در آغاز، به سبب شمار اندک جمعیت زردشتی پاورپوینت کامل تهران، زردشتیان یک دخمه (برج خاموشان)، آن هم در بیرون شهر و در جنب کوه بی‌بی‌شهربانو داشتند که سالانه بیش از ۲ یا ۳ مرده در آن نمی‌گذاشتند.

[۶۸۲] Browne، E G، A Year Amongst the Persians، ج۱، ص۹۶-۹۷، London، ۱۹۵۰.

این گورستان تا اختصاص قصر فیروزه به زردشتیان همچنان بر پا بود. در مهر ماه ۱۳۱۵ ارباب کیخسرو شاهرخ، رئیس انجمن زردشتیان و نماینده مجلس، ششدانگ قصر فیروزه را خرید و وقف جامعه زردشتی و تحت تولیت انجمن کرد.

[۶۸۳] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۱۴۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۶۸۴] سالنما، انجمن زرتشتیان پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۵ش.

ارباب کیخسرو از نیکوکارانی بود که مدرس، روحانی مبارز در مجلس راجع به او گفت: در مجلس شورای ملی ما فقط یک نفر مسلمان پیدا می‌شود، آن هم ارباب کیخسرو ست.

[۶۸۵] بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۳، ص۱۸۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۷-۱۳۵۰ش.

در قصر فیروزه، به جز آرامگاه زردشتیان به‌تدریج بناهایی مانند نمازگاه، آشپزخانه و تالارهای متعدد برای منظورهای مختلف ساختند.

[۶۸۶] سالنما، انجمن زرتشتیان پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۵ش.

[۶۸۷] اشیدری، جهانگیر، تاریخ پهلوی و زرتشتیان، ج۱، ص۳۷۱ برای آگاهی بیش‌تر از آرامگاه زردشتیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

[۶۸۸] اشیدری، جهانگیر، تاریخ پهلوی و زرتشتیان، ج۱، ص۳۷۳ برای آگاهی بیش‌تر از آرامگاه زردشتیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

[۶۸۹] سازمان‌ها و انجمن‌های اجتماعی، فرهنگی، آموزشی، دینی، اقتصادی و بهداشتی زردشتیان در پاورپوینت کامل تهران، امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۶۹۰] مزداپور کتایون، زرتشتیان، ج۱، ص۷۸-۱۰۰‌، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

در روزگار کنونیْ زردشتیان به کار‌های مختلف خدماتی، تعمیراتی، آموزگاری، طبابت، پرستاری و کارهای مهندسی مشغول‌ هستند و این نوع کارها جایگزین کارهای سنتی دیرینه آنان شده، و زردشتیان را از روستاها به پاورپوینت کامل تهران جذب کرده است.

[۶۹۱] مزداپور کتایون، زرتشتیان، ج۱، ص۹۹-۱۰۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۲ش.

۴.۳.۲ – ارمنیان

از پیش از آغاز پایتختی پاورپوینت کامل تهران گروهی ارمنی در پاورپوینت کامل تهران زندگی می‌کردند. بنا به روایتی کریم‌خان زند (سل‌ ۱۱۶۳-۱۱۹۳ق) گروهی از ارمنیان سنگ‌تراش را برای ساختن عمارت سلطنتی در ارگ پاورپوینت کامل تهران به این شهر فرستاد.

[۶۹۲] هویان، آندرانیک، ایرانیان ارمنی، ج۱، ص۱۸ به نقل از گورویانس، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

ساختن محراب کلیسای سورپ گِوُرک در بازارچه قوام‌الدوله در خیابان شاپور، (وحدت اسلامی کنونی)، در سال‌های ۱۲۰۴-۱۲۱۰ق/۱۷۹۰-۱۷۹۵م نشان از حضور جمعی ارامنه در پاورپوینت کامل تهران در آغاز دوره قاجار دارد. ارمنیان در آن سال‌ها در پیرامون این کلیسا می‌نشستند و اکنون نیز کوچه‌ای در این محله به نام کوچه ارامنه معروف است.

[۶۹۳] ملکومیان، لینا، کلیساهای ارامنه ایران، ج۱، ص۹۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

در زمان فتحعلی شاه، به دستور او ۱۰ خانوار ارمنی معروف به جام بُران (شیشه‌بران) برای انداختن شیشه‌های قصر سلطنتی (کاخ گلستان کنونی) از جلفای اصفهان به پاورپوینت کامل تهران آورده شدند. دو تن از این گروهِ جام‌بُرانْ بانی اصلی کلیسای تادئوس، بارتوقیموس (یا طاطاووس، باردوقیموس: دو تن از حواریون)، در ۱۲۲۳ق/۱۸۰۸م بودند. گورهای بانیان در مدخل کلیسا قرار دارند.

[۶۹۴] ملکومیان، لینا، کلیساهای ارامنه ایران، ج۱، ص۹۷-۹۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

فتحعلی شاه با ۴ تن از ۵ تن دختر ارمنی آذربایجانی که حسینعلی‌خان افشار، حاکم ارورمیه به او در ۱۲۱۴ق اهدا کرده بود، ازدواج کرد و آن‌ها را به حرم‌سرای خود آورد. این زنان ارمنی مادر چند تن از‌ شاهزادگان قاجار بودند.

[۶۹۵] بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۵، ص۴۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۷-۱۳۵۰ش.

از آن پس به‌تدریج ارامنه از آذربایجان، اصفهان و قفقاز به پاورپوینت کامل تهران مهاجرت کردند. مهاجرت ارمنیان به این شهر، به‌ویژه پس از تهاجم ترک‌های عثمانی به آذربایجان پس از جنگ جهانی اول و پس از انقلاب روسیه بود که پاورپوینت کامل تهران را پناهگاهی امن یافته بودند.

[۶۹۶] Iranica، ج۲، ص۴۸۱.

اولین محله را مهاجران ارمنی در دروازه حضرت عبدالعظیم، و دومین محله را در دروازه قزوین تشکیل دادند.

[۶۹۷] هویان، آندرانیک، ایرانیان ارمنی، ج۱، ص۱۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

کم‌کم با افزایش شمار ارمنیان مهاجر به پاورپوینت کامل تهران و اقامت و اشتغال در این شهر، گستره اقامتگاه‌های آن‌ها نیز توسعه یافت و هر گروه از خانواده‌های ارمنی، بنابر نوع اشتغال و وضعیت مالی و اجتماعی سرپرستان خانواده و روابط خویشاوندی میانشان در نقطه‌ای از شهر نشیمن گزیدند. بنابر گزارشی در ناحیه محمدیه، زیر بازارچه زعفران‌باجی و آن سوی گذر قاطرچیان، محله ارمنی‌نشینان فقیر بود. در ناحیه‌های دیگر هم گروهی از ارمنیان می‌زیستند. مثلاً کشاورزان ارمنی در روستای ونک مستوفی، متوسطان آن‌ها در خیابان ارامنه و شمال میدان حسن‌آباد در دو ناحیه قنات‌آباد و حسن‌آباد، و دولتمندان هم در نقاط شمالی‌تر شهر می‌زیستند.

[۶۹۸] سیفی فمی تفرشی، مرتضی، پلیس خفیه ایران، ج۱، ص۳۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

امروزه بزرگ‌ترین گروه از ارمنیان ایران در پاورپوینت کامل تهران زندگی می‌کنند. بنابر آماری در ۱۳۴۵ش/۱۹۶۶م، از ۴۲۱‘۱۰۸ نفر جمعیت ارمنی ۱۲۱‘۷۲ نفر، یعنی ۵۲/۶۹ در پاورپوینت کامل تهران نشیمن دارند.

[۶۹۹] Iranica، ج۲، ص۴۸۱.

[۷۰۰] هویان، آندرانیک، ارمنیان ایران، ج۱، ص۱۷-۱۸، برای اطلاع از آمار جمعیت ارمنیان پاورپوینت کامل تهران، از ۱۲۶۵ق تا ۱۳۴۱ق و شمار جمعیت ارامن روستاهای ونک، دروس، خوردین و بومهن، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۷۰۱] هولتسر، ارنست، ایران در یک صد و سیزده سال پیش، ج۱، ص۷۰، ترجمه محمد عاصمی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

در دوران قاجار، ارامنه به تجارت، خدمات دیوانی و مشاغل سپاهیگری و شغل‌های دیگر اشتغال داشتند. آن‌ها بزرگ‌ترین و مهم‌ترین تجارتخانه‌های پاورپوینت کامل تهران، مانند تجارتخانه تومانیانس را اداره می‌کردند.

[۷۰۲] هویان، آندرانیک، ارمنیان ایران، ج۱، ص۱۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

هنگامی که سیدضیاءالدین طباطبایی، نخست‌وزیر کودتای رضاخانی در ۱۹ حوت ۱۲۹۹ش بلدیه پاورپوینت کامل تهران را منحل کرد و در دوم حمل ۱۳۰۰ش بلدیه را با سازمانی تازه تشکیل داد، در شورای اداری بلدیه چند تن مسیحی ارمنی، مانند موسیو ایپگیان، مأمور تشکیلات و رئیس اداره مرکزی و موسیو تیکران‌تر هاکوپیان، رئیس اداره تفتیش، سجل احوال، احصائیه و تشریفات شرکت داشتند.

[۷۰۳] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۳۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۷۰۴] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۳۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

اعضای مدیریت بلدیه کارهای مفیدی برای شهر و مردم پاورپوینت کامل تهران انجام دادند. مثلاً تأمین روشنایی برخی از خیابان‌ها با چراغ برق را از کارهای گاسپار ایپگیان دانسته‌اند.

[۷۰۵] هویان، آندرانیک، ایرانیان ارمنی، ج۱، ص۱۱۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

حوزه تشکیلات مذهبی ارامنه پاورپوینت کامل تهران جدیدترین حوزه‌های خلیفه‌گری ارامنه در ایران است که در ۱۳۲۴ش/۱۹۴۵م تأسیس شد. تا پیش از تأسیس این خلیفه‌گری، کلیساهای پاورپوینت کامل تهران زیر پوشش خلیفه‌گری ایران و هندوستان بود.

[۷۰۶] ملکومیان، لینا، کلیساهای ارامنه ایران، ج۱، ص۹۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

امروزه در پاورپوینت کامل تهران ۸ کلیسا و ۳ ماتور (نمازخانه) وجود دارد. کلیسای تادئوس (طاطاووس) در محله چاله‌میدان در خیابان مولوی (دروازه حضرت عبدالعظیم)، که با فاصله کمی از امامزاده سیداسماعیل قرار دارد و برخی از بزرگان ارامنه ایران و نخبگان اروپایی در آن دفن شده‌اند.

[۷۰۷] ملکومیان، لینا، کلیساهای ارامنه ایران، ج۱، ص۹۷-۹۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۷۰۸] Parviz، N، The complete Pictorial Guide to Tehran: Historical Monuments، ج۱، ص۲۶۶، Tehran، ۲۰۰۰.

[۷۰۹] Arab، Gh، Church of Iran، ج۱، ص۸، Tehran، ۱۹۹۸.

[۷۱۰] Arab، Gh، Church of Iran، Tehran، ۱۹۹۸.

کلیسای میناس مقدس در ده ونک (که محراب آن در ۱۲۹۲ق/۱۸۷۵م بنا شد

[۷۱۱] Iranica، ج۲، ص۴۸۱.

[۷۱۲] ملکومیان، لینا، کلیساهای ارامنه ایران، ج۱، ص۹۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

) از قدیم‌ترین، و کلیسـای سـورپ سـرکیس در خیـابان کریـم‌خـان زنـد (که در۱۳۴۹ش/۱۹۷۰م گشـایش یافت) بزرگ‌ترین و جدیدترین کلیساهای ارامنه پاورپوینت کامل تهران هستند

[۷۱۳] ملکومیان، لینا، کلیساهای ارامنه ایران، ج۱، ص۱۰۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۷۱۴] ملکومیان، لینا، کلیساهای ارامنه ایران، ج۱، ص۹۶-۱۰۴ برای شرح تفصیلی کلیساهای پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۷۱۵] هویان، آندرانیک، ارمنیان ایران، ج۱، ص۱۴۸-۱۵۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۷۱۶] Parviz، N، The complete Pictorial Guide to Tehran: Historical Monuments، ج۱، ص۲۶۶-۲۷۹ برای تصاویر کلیساها، Tehran، ۲۰۰۰.

معروف‌ترین نمازخانه‌ها و گورستان‌های ارامنه عبارت‌اند از سورپ هوانس در دولاب سرآسیاب (۱۳۱۵ش) که امروز متروک است و استپانوس در بوراستان، واقع در خیابان خاوران (۱۳۵۳ش) که امروز دایر است. باشگاه ورزشی آرارات نیز قبلاً نمازخانه و قبرستان بوده که در ۱۳۵۳ش به باشگاه ورزشی تبدیل شده است.

[۷۱۷] ملکومیان، لینا، کلیساهای ارامنه ایران، ص۱۰۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

نخستین مدرسه ارامنه به نام هایگازیان در ژانویه ۱۸۷۰م در کلیسای گِوُرک مقدس در بازارچه معیّر تأسیس و افتتاح شد. در همان زمان میسیونرهای خارجی مدارسی رایگان در محله‌های ارمنیان دایر کردند. پس از آن انجمن دوستداران علم و دانش تحصیل در مدرسه هایگازیان را رایگان اعلام کرد. ناصرالدین شاه هم پس از بازگشت از سفر کربلا و استقبال دانش‌آموزان مدرسه از او، دستور داد سالیانه مبلغ ۲۰۰ تومان به مدرسه کمک کنند. انجمن بانوان ارمنی پاورپوینت کامل تهران در ۱۲۸۸ق/۱۸۷۱م مدرسه دخترانه‌ای در روستای ونک دایر کرد. از آن پس مدارس چندی برای کودکان ارامنه در نقاط مختلف پاورپوینت کامل تهران ساخته شد.

[۷۱۸] هویان، آندرانیک، ایرانیان ارمنی، ج۱، ص۴۷-۵۰ برای اطلاع بیش‌تر درباره مدارس ارامنه پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۱ش.

شمار بسیاری از مراکز کار و پیشه ارامنه مانند کافی‌شاپ، کتاب‌فروشی، اغذیه فروشی و مانند آن‌ها، و یک کلیسا در خیابان نادری قرار دارد و این خیابان در قلب پاورپوینت کامل تهران از شاخصه‌های بارز ارمنیان است.

[۷۱۹] Iranica، ج۲، ص۴۸۲.

منطقه مجیدیه و حشمتیه نیز از نقاط ارمنی‌نشین شهر پاورپوینت کامل تهران است.

[۷۲۰] ملکومیان، لینا، کلیساهای ارامنه ایران، ج۱، ص۱۰۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

ارامنه چندین باشگاه، انجمن فرهنگی، صنفی، نیکوکاری و ورزشی در پاورپوینت کامل تهران دایر کرده‌اند که انجمن فرهنگی آرارات که در ۱۳۲۵ش/۱۹۴۶م تأسیس شد، از فعال‌ترین سازمان‌های ارامنه است.

[۷۲۱] Iranica، ج۲، ص۴۸۲.

کلیمیان:
در اواخر پادشاهی نادرشاه افشار (۱۱۶۰ق)، یهودیان در پاورپوینت کامل تهران ساکن شدند و رفته‌رفته کلیمیان گیلیارد دماوند، شیراز، اصفهان، کاشان، یزد، همدان و جاهای دیگر در دوره‌های فتحعلی شـاه و محمدشـاه (که به‌ویژه همسری یهودی در حرم و انـدرون داشـت) بـه پاورپوینت کامل تهران آمـدند و سکنا گزیدند.

[۷۲۲] لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۱۰۳۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

یهودیان پاورپوینت کامل تهران در محله‌هایی خاص و جدا از مسلمانان (معروف به گتو) در نواحی مختلف زندگی می‌کردند. محله‌هایی از ناحیه عودلاجان

[۷۲۳] سیفی فمی تفرشی، مرتضی، پلیس خفیه ایران، ج۱، ص۴۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

[۷۲۴] لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۶۷۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

[۷۲۵] لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۶۷۶-۶۷۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

مرکز کلیمیان پاورپوینت کامل تهران بود. محله کلیمیان عودلاجان کوچه‌هایی باریک و پرپیچ و خم و بدون سنگ‌فرش داشت. در میان محله میدان کوچکی به نام سَرْچال بود که در آن زباله می‌ریختند. کوچه‌ها مسقف و خانه‌ها گود و دخمه‌مانند بودند. در اینجا همه‌چیز رنگ گروهی داشت. بزاز، رمال، دعانویس، جادوگر، دلال،

[۷۲۶] سیفی فمی تفرشی، مرتضی، پلیس خفیه ایران، ج۱، ص۴۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

قصاب و… همه یهودی بودند و حمام مخصوص به خود داشتند.

[۷۲۷] لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۶۷۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

یهودیان پاورپوینت کامل تهران، مانند یهودیان شهرهای دیگر ایران، به شغل تجارت، نقره‌کاری، تجارت شراب و خرده‌فروشی و خریدوفروش اشیاء عتیقه مشغول بودند.

[۷۲۸] لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۷۸۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

[۷۲۹] لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۸۳۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

[۷۳۰] Curzon، G N، Persia and the Persian Question، ج۱، ص۳۳۳، London، ۱۸۹۲.

زرگری، صیقلی جواهر، تنزیل پول، خرید و فروش زالو، انداختن شراب و عرق و فروش آن‌ها، مطربی و رقاصی نیز از مشاغل دیگر آن‌ها بود.

[۷۳۱] ویلز، چارلز جیمز، تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، ج۱، ص۳۱۶، ترجمه سیدعبدالله، به کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

[۷۳۲] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۴۰، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

برخی از مردان یهودی نیز به کارهایی مانند خالی کردن آب حوض و پاکیزه کردن مکان‌های کثیف و رفتگری مشغول بودند.

[۷۳۳] Curzon، G N، Persia and the Persian Question، ج۱، ص۵۱۱، London، ۱۸۹۲.

[۷۳۴] ویلز، چارلز جیمز، تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، ج۱، ص۳۱۷، ترجمه سیدعبدالله، به کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

برخی از یهودیان هم به طبابت مشغول بودند. در دوره ناصری ۴ برادر کلیمی از اطبای مشهور پاورپوینت کامل تهران به شمار می‌رفتند که یکی از آن‌ها به نام حق نظر، طبیب ولیعهد ناصرالدین شاه و مورد لطف مادر او جیران بود.

[۷۳۵] پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ج۱، ص۳۰، ترجمه کیکاووس جهانداری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

[۷۳۶] پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ج۱، ص۳۹۷، ترجمه کیکاووس جهانداری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

شماری از یهودیان در داروخانه‌ها و مطبعه‌ها نیز کار می‌کردند.

[۷۳۷] لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۸۳۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

کار قابلگی در جامعه پاورپوینت کامل تهران به زنان یهودی اختصاص داشت. آبجی نبات خانم و مسگرا، دختران ملااسحاق کلیمیِ رمال از مشهورترین ماما‌های پاورپوینت کامل تهران بودند. خانواده‌های مؤمن و نمازخوان کمتر سراغ آبجی نبات خانم می‌رفتند، چون او چادر به سر نمی‌کرد و از مردها رو نمی‌گرفت.

[۷۳۸] مونس‌الدوله، خاطرات، ج۱، ص۸، به کوشش سیروس سعدوندیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

گروهی از مردان و زنان یهودی به دوره‌گردی و بزازی و خرید اسباب‌خانه و زری و یراق و طاق و شال و جواهر اعیان و اشراف مشهور بودند. یراق‌ها و زری‌ها را می‌خریدند و می‌سوزاندند و نقره آن‌ها را استخراج می‌کردند. دلال‌های دوره‌گرد کلیمی را مردم مشتری خطاب می‌کردند.

[۷۳۹] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۱، ص۱۶۴-۱۶۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش.

قوانین مذهبی تحصیل علم را به کلیمیان توصیه می‌کرد. از این‌رو بیش‌تر کلیمیان خواندن و نوشتن به زبان دینی خود یعنی عبری را می‌دانستند. اولین مدرسه آن‌ها آلیانس اسرائیلیت بود که هم‌زمان با دارالفنون تأسیس شد.

[۷۴۰] ایرانشهر، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، ج۱، ص۱۱۹۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۲-۱۳۴۳ش.

پیش از آن، یهودیان به ملاخانه یا مکتب‌خانه‌هایی که در کنیسه‌ها تشکیل می‌شد، می‌رفتند و عبری و تورات می‌آموختند. کودکان در تابستان روی حصیر، و در زمستان روی نمد و برخی روی پوست گوسفند که با خود از خانه‌هایشان می‌آوردند، می‌نشستند.

[۷۴۱] لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۱۰۳۵-۱۰۳۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

هیچ‌یک از مدارس مسلمانان کودکان یهودی را نمی‌پذیرفتند.

[۷۴۲] ویلز، چارلز جیمز، تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، ج۱، ص۳۱۷، ترجمه سیدعبدالله، به کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

نخستین کنیسه‌های آن‌ها کنیسه حاجی، خاله و العازار بود.

[۷۴۳] لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۱۰۳۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

به‌تدریج جوانان یهودی صنعت خیاطی و چاپ را آموختند و به فراگیری زبان فرانسه پرداختند و پایگاهی مناسب در جامعه پاورپوینت کامل تهران به دست آوردند. برخی از آنان در خیابان لاله‌زار دکان باز کردند و برخی دیگر به معلمیِ سرخانه رفتند و به آموزش زبان فرانسه به مسلمانان پرداختند.

[۷۴۴] لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۸۴۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

یهودیان در انقلاب مشروطیت فعال بودند، لیکن بعدها از نتیجه آن سرخوردند. سرخوردگی یهودیان از مشروطیت که آن را موجب نجات و رجای خود می‌پنداشتند و تبلیغات بهایی‌ها در جامعه یهود پاورپوینت کامل تهران، بسیاری از آنان، به‌ویژه جوانان را به رها کردن دین و گرایش به بهاییت ترغیب کرد.

[۷۴۵] لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۸۷۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

جمعیت کلیمیان پاورپوینت کامل تهران در ۱۲۸۶ق، ۵۷۸‘۱ تن،

[۷۴۶] اتحادیه، منصوره، رشد و توسعه شهر پاورپوینت کامل تهران در دوره صفوی، ج۱، ص۱۵۱، تحقیقات اسلامی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۴ش.

در ۱۳۰۱ق، ۱۳۶‘۱ تن،

[۷۴۷] سالنامه سرشماری نفوس شهر طهران (سومین احصائیه بلدیه پاورپوینت کامل تهران)، پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۰، ۱۳۱۲ش.

و در ۱۳۱۱ش، ۵۶۸‘۶ تن

[۷۴۸] سالنامه سرشماری نفوس شهر طهران (سومین احصائیه بلدیه پاورپوینت کامل تهران)، پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۴۸، ۱۳۱۲ش.

یاد کرده‌اند.

۴.۳.۳ – وضعیت اجتماعی اقلیت‌ها

گروه‌های مذهبی، به‌ویژه کلیمیان و ارمنیان در آغاز محدودیت‌ها و تضییقات بسیاری در زندگی داشتند و انواع شکنجه‌ها و بدبختی‌ها را تحمل می‌کردند. بنابر آیات و اخبار، مسلمانان باید از دوستی کفار، یعنی یهود، ترسا و گبر و میل و تشبّه به ایشان پرهیز و بر مسلک آنان سلوک نکنند تا خداوند میان آنان و کافران در جهنم جمع نکند.

[۷۴۹] قمی، عباس، مفاتیح الجنان، ج۱، ص۸۵۱-۸۵۲ حاشیه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۸ش.

کلیمیان برای تمایز از مسلمانان ناگزیر از دوختن وصله قرمز بر روی لباس‌های خود بودند. گاهی هم به جای وصله، یک مستطیل به شال کمرشان وصل می‌کردند. این کار مدت‌ها در جامعه یهودی اعمال می‌شد تا این‌که رفته‌رفته رنگ باخت و برخی این علامات را کنار گذاشتند.

[۷۵۰] لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۷۸۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

[۷۵۱] لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۷۸۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۹ش.

کرزن

[۷۵۲] Curzon، G N، Persia and the Persian Question، ج۱، ص۳۳۳، London، ۱۸۹۲.

به محدودیت‌های یهودی‌های پاورپوینت کامل تهران اشاره می‌کند، اما فشار و آزار تعصبات مذهبی در پاورپوینت کامل تهران را کمتر از جاهای دیگر ایران دانسته است.
ارامنه نیز از آزار و ستم در امان نبودند و مردم عامی گهگاه به بهانه‌های مختلف به محله‌های آن‌ها حمله می‌کردند و به تخریب و غارت خانه‌ها و کلیسا‌های آن‌ها دست می‌زدند و خم‌های شرابشان را می‌شکستند.

[۷۵۳] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، ج۱، ص۸۶۶ برای نمونه‌ای از این حملات در ۱۲۳۰ق، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۷۵۴] هویان، آندرانیک، ارمنیان ایران، ج۱، ص۱۵۰-۱۵۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

زردشتیان اجازه نداشتند دیوارهای خانه‌شان را بلند بسازند و روزهای بارانی از خانه‌های خود بیرون بیایند و سواره در شهر بگردند.

[۷۵۵] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۳۸۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

پرداختن به برخی از مشاغل، به‌ویژه شغل‌هایی که با مواد غذایی مربوط بود، برای افراد غیرمسلمان قدغن بود. شغل‌های مخصوص و منحصر به غیرمسلمانان نیز نزد مسلمانان نجس شمرده می‌شد. از این روی ارمنیان به خبازی، قصابی و سبزی‌فروشی نمی‌پرداختند، چون مجاز به دست زدن به مواد خوراکی و هر چیز مرطوب مانند خمیر و گوشت و سبزی نبودند. از سوی دیگر شغل‌هایی مانند انداختن شراب و فروش آن در انحصار مسیحیان ارمنی و یهودیان بود.

[۷۵۶] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۴۰، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

یهودیان و ارمنیان اجازه نداشتند به حمام‌های مسلمانان بروند. میرزا ابراهیم صحاف‌باشی (نک‌ : دنباله مقاله، مبحث سینما) حمامی بدون خزینه برای آن‌ها در سر چهارراه مهنّای پاورپوینت کامل تهران ساخت.

[۷۵۷] مشیری، محمد، مقدمه بر سفرنامه ابراهیم صحاف‌باشی، ج۱، ص۱۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۷ش.

امیرکبیر در راه تأمین مساوات حقوق گروه‌های مذهبی و بالا بردن پایگاه اجتماعی آن‌ها در جامعه مسلمانان بسیار کوشید. او به وضع زندگی اجتماعی زردشتیان علاقه ویژه نشان می‌داد و از خود زردشتیان کلانتری گمارد تا به امور شخصی آن‌ها نظارت و رسیدگی کند. دلجویی‌ها و مهربانی‌های امیرکبیر موجب شد که ۷ خانوار زردشتی که در ۱۲۵۲ق/۱۸۳۶م به بمبئی رفته بودند، به ایران بازگردند. امیرکبیر در ۱۲۶۵ق/۱۸۴۷م موبد موبدان را که به پاورپوینت کامل تهران آمده بود، گرامی داشت و از جانب شاه به او خلعت بخشید.

[۷۵۸] آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، ج۱، ص۴۳۵-۴۳۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

در ۱۳۰۰ق/۱۸۸۲م تحول تازه‌ای در آزادی عقاید مذهبی در ایران پدید آمد و به دستور ناصرالدین شاه دریافت مالیات جزیه از زردشتیان، ارامنه و کلیمیان لغو شد. از آن پس روح ملی‌گرایی در میان همه گروه‌های قومی و مذهبی ساکن در ایران افزونی یافت.

[۷۵۹] ایرانشهر، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، ج۱، ص۵۷۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۲-۱۳۴۳ش.

[۷۶۰] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۷۶۱] امینی، تورج، اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

بنابر یک سرشماری در همین سال، میزان سواد در میان مسلمانان جامعه پاورپوینت کامل تهران که بیش‌تر مهاجر و احتمالاً روستایی بودند، نسبت به سایر گروه‌های مذهبی بسیار پایین بود. نسبت سواد در میان مسلمانان برابر با ۷/۱۶، ارمنیان ۹/۳۱، کلیمی‌ها ۱/۳۰ و زردشتیان ۳/۳۴ بود.

[۷۶۲] طالقانی، محمود، مطالعات جامعه‌شناسی شهر پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۱-۱۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۹ش.

[۷۶۳] سالنامه سرشماری نفوس شهر طهران (سومین احصائیه بلدیه پاورپوینت کامل تهران)، پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۴۸، ۱۳۱۲ش.

پس از انقلاب مشروطیت، گروه‌های مذهبی به موجب قانون دارای حقوق مدنی شدند و حق انتخاب نماینده برای مجلس قانون‌گذاری را یافتند. از آن پس این گروه‌ها در تمام شئون اداری، آموزشی و اقتصادی با دیگر اعضای مسلمان جامعه پاورپوینت کامل تهران حقوق مساوی یافتند.

[۷۶۴] ایرانشهر، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، ج۱، ص۱۰۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۲-۱۳۴۳ش.

در ۳۱ تیر ۱۳۱۲ به کوشش ارباب کیخسرو شاهرخ، نماینده زردشتیان در مجلس دوره دوم شورای ملی، قانون اجازه رعایت احوال شخصیه ایرانیان غیرشیعه به تصویب رسید. از آن پس پیروان همه مذاهبی که در ایران به رسمیت شناخته شده بودند، در اجرای قواعد و عادات مذهبی خود آزاد بودند.

[۷۶۵] اشیدری، جهانگیر، تاریخ پهلوی و زرتشتیان، ج۱، ص۳۷۵-۳۷۶ برای شرح قانون، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

در مسیر تجدد و نوسازی محلات و ایجاد محله‌های جدید در شهر پاورپوینت کامل تهران، دگرگونی‌هایی در ساختار ترکیب اجتماعی، قومی و اقتصادی جمعیت آن پدید آمد و گروه‌های مرفه از بخش‌های قدیمی شهر به محله‌های جدید آن رفتند. این انتقال موجب درآمیختگی گروه‌های قومـی ـ مذهبـی بـا گروه‌های اجتماعـی دیگر جامعه پاورپوینت کامل تهران و رفع جداگزینی فضایی در میان ساکنان شهر شد و گروه‌های غیرمسلمان توانستند از گتوهای خود درآیند و در همسایگی مسلمانان خانه گزینند. محله‌های جدید پاورپوینت کامل تهران بیش‌تر پایگاه ثروت، اجتماعات تحصیل‌کرده و پردرآمد بود، تا پایگاه مذهب و قومیت.

[۷۶۶] اهلرس، اکارت، ایران، ج۱، ص۱۹۰، شهر، روستا، عشایر، ترجمه عباس سعیدی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

۴.۴ – لوطی‌های محله

در قدیم در هر محله بزرگ و پرجمعیت پاورپوینت کامل تهران جمعی پهلوان، لات و جاهل زندگی می‌کردند که دسته لوطی‌های محله را تشکیل می‌دادند. لوطی‌ها بیش‌تر در محله‌های بازار، سرچشمه، پامنار، سنگلج، چال میدان و گذر قلی زندگی می‌کردند. آن‌ها یک گروه اجتماعی از گروه عامّه شهری بودند که بیش‌تر از قشر پایین جامعه سنتی پاورپوینت کامل تهران برخاسته بودند. در میان این گروه‌های عامّه چند عامل مشترک وجود داشت: الگوی رفتاری خاص، آرایش یکنواخت ظاهر، کاربرد واژه‌ها و اصطلاح‌های ویژه در گفتار، اشتغال به کارهایی معین و پرهیز و دوری از مشاغلی خاص، حمل اشیائی نمادین و وصله‌های لوطی‌گری، تمایل به شرکت در ورزش‌های زورخانه‌ای و رفتارها و اعتقادات مذهبی و ترتیب دادن دسته‌گردانی در ایام سوگواری محرم آن‌ها را در هر محله پاورپوینت کامل تهران که بودند، به یکدیگر پیوند می‌داد.

[۷۶۷] بلوکباشی، علی، پدیده‌ای به نام لوطی و لوطی‌گری در حیات اجتماعی تاریخ ایران، ج۱، ص۱۰۰، فرهنگ مردم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش، س ۳، شم‌ ۸ و ۹.

سبیل پُرپشت و افتاده بر پشت لب نشانه صولت و مردانگی لوطیان بود. زنجیر یزدی، جام برنجیِ کرمانی، دستمال بزرگ ابریشمیِ کاشانی، چاقویِ اصفهانی، چپق از چوب عنّاب یا آلبالو، شال کمر لام الف لا (بستن شال به طوری که گره آن در جلو کمر به شکل لا بایستد) و گیوه تخت نازک کرمانشاهی، ۷ نشانه و وصله‌ای بود که لوطیان با خود همراه داشتند. لوطیان شغل‌هایی مانند حلاجی، دلاکی، مقنی‌گری، کَنّاسی (زباله‌کشی و فاضلاب مستراح خالی کردن) و حمالی را عیب می‌دانستند و به این کارها دست نمی‌زدند. در عوض طبق‌کشی، توت‌فروشی، چُغاله‌فروشی، بادبادک و فرفره‌سازی، پالوده‌ریزی، بستنی‌سازی، دوغ‌فروشی و گردوی تازه فروشی از کارهای مقبول آن‌ها در فصل‌های مختلف سال بود.

[۷۶۸] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۱، ص۳۰۴-۳۰۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش.

لوطیان به‌طور کلی از لحاظ رفتار و خوی و خصال و کار و شغل، به ۳ دسته بزرگ ارباب معرکه، لات‌های بزن بهادر، و پهلوانان و یَل‌های خوشنام و جوانمرد تقسیم می‌شدند. لوطیان معرکه‌گیر برحسب کارشان به دسته‌های مختلف تقسیم می‌شدند که تقلیدچیان یا مسخرگان، مطربان و حیوان رقصان‌ها ۳ دسته معروف و شناخته‌شده آن‌ها بودند.

[۷۶۹] بلوکباشی، علی، قهوه‌خانه‌های ایران، ج۱، ص۱۱۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

[۷۷۰] تحویلدار، حسین، جغرافیای اصفهان، ج۱، ص۸۶-۸۷ برای تقسیم‌بندی جماعت لوطیان، به کوشش منوچهر ستوده، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۲ش.

اوژن اوبن که در اواخر سلطنت مظفرالدین شاه، در سال‌های ۱۳۲۴-۱۳۲۵ق/۱۹۰۶-۱۹۰۷م در پاورپوینت کامل تهران به سر می‌برد، در شرح کوتاهی از وضعیت لوطی‌های لوطی‌خانه پاورپوینت کامل تهران در سفرنامه‌اش، آن‌ها را یک گروه صنفی معرفی می‌کند که به ۴ دسته تقسیم می‌شدند: ۱. لوطی‌های صاحب هنر و نوازنده و رقاص که تحت نظارت لوطی باشی کار می‌کردند و از هر تومان در آمدشان ۳۰ شاهی به او مالیات می‌پرداختند؛ ۲. کشتی‌گیران، پهلوانان و بندبازان که از لوطیان با اهمیت‌تر لوطی‌خانه بودند. برخی پهلوانان از راه کشتی‌گیری و زورآزمایی، و بندبازان از راه بازی در بازارها و میدان‌ها پول در می‌آوردند؛ ۳. مارگیران، عنتری‌ها و خرس‌بازان که دسته لوطیان معرکه‌گیر سر کوچه‌ها و خیابان‌ها را شکل می‌دادند؛ ۴. شعبده‌بازان و نمایشگران خیمه‌شب‌بازی که از صنف اشراف لوطی‌خانه بودند و از راه نمایش دادن در خانه اعیان و بزرگان درآمد کسب می‌کردند.

[۷۷۱] Aubin، E، La Perse d’aujourd’hui Iran، ج۱، ص۲۳۳، Mésopotamie، Paris، ۱۹۰۸.

لوطی‌های بزن بهادر و شریر، خوی و رفتاری ناشایست و ماجراجویانه داشتند و گاه و بیگاه در محله فتنه بر می‌انگیختند و جنجال و هیاهو برپا می‌کردند. اینان از راه باج‌ستانی از مردم محله و راه‌های ناروا و قمار زندگی می‌گذراندند. در هر گذر و محله و در قهوه‌خانه یا قهوه‌خانه‌هایی پاتوغ می‌گرفتند.

[۷۷۲] بلوکباشی، علی، قهوه‌خانه‌های ایران، ج۱، ص۱۳۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

این گروه لوطیان لات و شریر، فرزند شرایط تاریخی، فرهنگی، اقتصادی و نظام حکومتی ایران بوده‌اند. آنان عموماً ساده، زودباور، وفادار و دست‌تنگ بودند؛ دریوزگی نمی‌کردند، اما با گرفتن باج زندگی می‌گذراندند.

[۷۷۳] برضد مشروطه‌خواهان شوریدند، گنجینه عکس‌های ایران، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۷۷۴] منظرپور، عباس، در کوچه و خیابان، ج۱، ص۱۶۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

لوطیان معمولاً با چند گروه و صنف اجتماعی، مانند کاسب‌کاران، بازاریان، برخی از آخوندها و روحانیان محل، مأموران حکومتی و رجال درباری رابطه نزدیک داشتند. شماری از آن‌ها نیز به اقتضای شرایط روز، در خدمت و به فرمان اعضای یکی از این گروه‌ها و صنف‌ها درمی‌آمدند و در راستای مقاصد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حتی شخصی آن‌ها در محله و شهر عملیاتی انجام می‌دادند.

[۷۷۵] بلوکباشی، علی، پدیده‌ای به نام لوطی و لوطی‌گری در حیات اجتماعی تاریخ ایران، ج۱، ص۱۰۰، فرهنگ مردم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش، س ۳، شم‌ ۸ و ۹.

قمه بستن و شرارت کردن در بازار از عادات این دسته از لوطیان بود. امیرکبیر بستن قمه را آزاد گذاشت، اما گفت آن‌کس که تیغ از غلاف بیرون آرد، کی خواهد بود؟!. از آن پس، در نزاع‌ها از ترس امیر کسی جرئت تیغ کشیدن از نیام را نداشت و کم‌کم قمه بستن را لوطیان و الوات ترک کردند.

[۷۷۶] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، صدرالتواریخ، ج۱، ص۲۲۹، به کوشش محمد مشیری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۷ش.

با همه این‌ها تا اوایل سلطنت پهلوی لوطیان پاورپوینت کامل تهران از قمه، قداره و گاهی شش پَر در زدوخورد‌ها و شرارت‌هایشان استفاده می‌کردند. بعدها حمل چاقو و چاقوکشی در نزاع‌ها رسم شد. اولین کسی هم که بنابر گفته‌ها دست به چاقو زد، گردن کلفتی از محله پاماشین در اوایل دوره سلطنت رضاشاه بود.

[۷۷۷] منظرپور، عباس، در کوچه و خیابان، ج۱، ص۳۲۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

اصطلاح پاچناری (کـه منسوب به محله‌ای به نام پاچنار در پاورپوینت کامل تهران بود) به گروه اجلاف آن محله اطلاق می‌شد. رفته‌رفته این اصطلاح در پاورپوینت کامل تهران جنبه عمومی یافت و پاچناری را برای لوطیان و همه اشخاص نامقیّد و فرومایه به کار می‌بردند.

[۷۷۸] بهار، عجم، لاله تیک چند بهار، ذیل پاچناری، به کوشش کاظم دزفولیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۷۷۹] بهار، عجم، لاله تیک چند بهار، ذیل پاچناری‌گری، به کوشش کاظم دزفولیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

لوطیان و بی‌سر و پایانی را هم که در ته میدانگاه‌ها و در گوشه‌ای جا و مکانی داشتند و با لقمه نانی مدارا می‌کردند، اصطلاحاً ته‌میدانی می‌نامیدند.

[۷۸۰] بهار، عجم، لاله تیک چند بهار، ج۱، ص۵۶۴، به کوشش کاظم دزفولیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

دسته‌ای از لوطی‌ها نیز به یقه چرکینان معروف بودند. شاهزاده آقا عزیز، از شاهزادگان قجری سردسته لوطیان محله پامنار و حیاط شاهی همیشه چند تن از این دستـه لـوطی‌ها (که بـه یقـه چـرکینـی خـود می‌بالیدند) همراه داشت و بـا آن‌ها می‌گشت و به امامزاده داوود می‌رفت.

[۷۸۱] افضل‌الملک، غلامحسین، افضل التواریخ، ج۱، ص۲۷۹، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

خیابان دروازه شمیران مرکز برخی از لشوش و اوباش کم‌زور و پرشرّ و شور پاورپوینت کامل تهران بود. این دسته در ظل حمایت امین‌الدوله بزرگ، صدراعظم از گزند تعقیب و گوشمالی معاف بودند. آن‌ها هر شب از اول غروب خیابان را قُرُق می‌کردند و با مزاحمت‌ها و عربده‌کشی‌های خود عرصه را بر مردمان ساکن دروازه شمیران تنگ می‌نمودند. این اراذل به قول داش مشدی‌ها بیش از یک طاق لوطی نبودند! و جرئت قدم بیرون گذاشتن از محله خود را نداشتند.

[۷۸۲] شهری، جعفر، طهران قدیم، ج۱، ص۳۸۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

لوطی پهلوان‌هایی هم بودند که خلاف لوطی‌های بزن بهادر، رفتار و کرداری آرام و به‌قاعده داشتند و در زندگی می‌کوشیدند تا آیین و اصول جوانمردی را رعایت کنند. این پهلوانان در حق‌جویی و ایثارگری و گذشتن از جان و مال خود در راه دستگیری از خانواده‌های بی‌سرپرست و پهلوانانِ از پا افتاده و حمایت از ناموس اهل محل، پیوسته پیشگام بودند و از این‌رو، مورد وثوق و اعتماد اهل محل نیز بودند و از ارکان استوار اجتماع محله به‌شمار می‌رفتند.

[۷۸۳] بلوکباشی، علی، پدیده‌ای به نام لوطی و لوطی‌گری در حیات اجتماعی تاریخ ایران، ج۱، ص۱۰۰، فرهنگ مردم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش، س ۳، شم‌ ۸ و ۹.

مجموعه‌ای از خصوصیات پهلوانی مانند عشق و علاقه، پشتکاری و شکیبایی، فضیلت اخلاقی و مردم‌دوستی صف این پهلوانان رادمرد را از پهلوان‌نماهای اراذل و اوباش جدا می‌کرد. از این قشر پهلوانان خوشنام صاحب سجایای اخلاقی در محله‌های مختلف پاورپوینت کامل تهران بسیار بود؛ اصغر نجار، حاج محمدصادق بلورفروش، حاج سیدحسن رزاز و حاج میرزا عباس شیشه‌بُر از پهلوانان و کشتی‌گیران معروف، نمونه‌ای چند از این گروه لوطیان خوشنام بودند.

[۷۸۴] تکمیل همایون، ناصر، سنت پهلوانی و شناخت احوال پهلوانان، ج۱، ص۳۴-۳۵، حافظ، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش، شم‌ ۹.

لوطی صالح، لوطی عظیم، لوطی اکبرخان، لوطی نایب، لوطی اکبر پامناری و لوطی سردمدار را نیز در میان صنف لوطیان از نیک‌مردان پاک‌باخته به‌شمار آورده‌اند.

[۷۸۵] نجمی، ناصر، پاورپوینت کامل تهران در یک صد سال پیش، ج۱، ص۲۶۷-۲۶۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۷۸۶] بلوکباشی، علی، قهوه‌خانه‌های ایران، ج۱، ص۱۱۷-۱۴۱ برای آگاهی بیش‌تر درباره برخی از لوطیان ارباب معرکه، پهلوانان و کشتی‌گیران لوطی و پهلوانان بزن بهادر، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

لوطیان پاورپوینت کامل تهران به گروه و محله و شهر خود وابستگی و علاقه بسیاری نشان می‌دادند و در حفظ شأن و آبروی شهر و محله و هم‌محله‌ای‌های خود از هیچ‌گونه جان‌فشانی و ایثارگری دریغ نمی‌کردند. پهلوانان محله را همپالکی‌هایشان داش و لوطی می‌خواندند. داش‌ها و لوطی‌هایی که جوانمردی، همت والا، نیک‌خواهی و گشاده دستی‌هایشان بیش از پهلوانان و لوطیان دیگر به مردم محل اثبات شده بود، عنوان باباشمل، یعنی مقام بابا و بزرگ و رهبر لوطی‌ها و محله را به دست می‌آوردند. باباشمل‌های محله‌ها گره‌گشای مشکلات محله‌ها بودند و کارها و مشکلات مردم را با صبر و متانت و ریش‌سفیدی و مایه گذاشتن از لوطیگری خود حل و فصل می‌کردند و راه می‌انداختند.

[۷۸۷] بلوکباشی، علی، قهوه‌خانه‌های ایران، ج۱، ص۱۳۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۵ش.

[۷۸۸] بلوکباشی، علی، پدیده‌ای به نام لوطی و لوطی‌گری در حیات اجتماعی تاریخ ایران، ج۱، ص۱۰۳، فرهنگ مردم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش، س ۳، شم‌ ۸ و ۹.

لوطیان از هر دسته، به مذهب و اجرای مناسک و مراسم عزاداری عاشورا سخت اعتقاد داشتند. در نخستین دهه هر محرم تکیه‌ها و حسینیه‌ها و قهوه‌خانه‌های محله خود را با شال و پارچه‌های سیاه می‌بستند و در دسته‌های سینه‌زن و زنجیرزن زیر سنگین‌ترین علامت‌های بزرگ می‌رفتند. امامزاده داوود پاورپوینت کامل تهران زیارتگاه خاص آن‌ها بود و به مکه لوطی‌ها یا داش‌ها شهرت داشت. دو سه روزی هواخوری در فصل تابستان در امامزاده داوود، مثل طواف کعبه برای حاجیان بود. سوگند خوردن به حضرت عباس، به کمر حرّ ریاحی، شاه‌چراغ شیراز، و سرسپردگی به قطب جوانمردان عالم حضرت علی (علیه‌السلام) و جان نثاری برای شهید کربلا امام حسین (علیه‌السلام) از خصلت‌های آن‌ها بود.

[۷۸۹] بلوکباشی، علی، پدیده‌ای به نام لوطی و لوطی‌گری در حیات اجتماعی تاریخ ایران، ج۱، ص۱۰۴-۱۰۵، فرهنگ مردم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش، س ۳، شم‌ ۸ و ۹.

[۷۹۰] افضل‌الملک، غلامحسین، افضل التواریخ، ج۱، ص۲۷۹، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

زشت‌ترین دشنام‌ها و بدترین اعمال در میان لوطیانِ یَل جوانمردِ خوشنام به کار بردن کلمات و جملات نامَرد، نالوطی، لچک به سر و امثال آن بود. سوگند به دروغ خوردن، موی سبیل گرو بسته را از گرو بیرون نیاوردن، عهد و قول خود را شکستن، بی‌غیرتی و بی‌ناموسی کردن، ناتوزدن و مانند این‌ها از زشت‌ترین اعمال در میان این‌گونه لوطیان بود.

[۷۹۱] بلوکباشی، علی، پدیده‌ای به نام لوطی و لوطی‌گری در حیات اجتماعی تاریخ ایران، ج۱، ص۱۰۴-۱۰۵، فرهنگ مردم، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۳ش، س ۳، شم‌ ۸ و ۹.

[۷۹۲] مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی، لوطی و لوطی‌گری، برای تفصیل درباره این گروه اجتماعی.

۵ – نظام احراز هویت

در دوره قاجار اعطای لقب و عنوانِ رسمی و غیررسمی به اشخاص در گروه‌ها و قشرهای مختلف اجتماعی و ارباب پیشه و مناصب در جامعه پاورپوینت کامل تهران بیش از پیش رواج یافت. شاهان در دادن القاب و عناوین به افراد در هر پایگاه اجتماعی بسیار گشاده‌دست و سخاوتمند بودند. القاب را در برابر خدمتی یا رویدادی، یا گرفتن پول و هدیه و یا خوشامدگویی و چاپلوسی به اشخاص اعطا می‌کردند. برخی القاب با شخصیت نامزد لقب، یا کار و خدمتی که او کرده بود، تناسب داشتند، و برخی دیگر از القاب و عناوین دروغین بودند و نامزدان شایستگی و برازندگی آن‌ها را نداشتند (دنباله مقاله).
لقب بخشی دو نقش و کارکرد متفاوت در جامعه ایفا می‌کرد. از سویی موجب تمایز اجتماعی میان صاحبان القاب و اعضای دیگر جامعه می‌شد و آن‌ها را از دیگران جدا و متمایز می‌کرد؛ از سوی دیگر یک گروه اجتماعی خاص از ارباب عناوین و القاب پدید می‌آورد که در میان خود یک نوع نزدیکی و منزلت اجتماعی برابر احساس می‌کردند. به هر روی، اعطای لقب برای گیرنده آن شأن و مقام اجتماعی بالایی می‌آورد که موجب فخر و مباهات صاحب لقب می‌شد. برخی از القابِ اعطایی شاهان ثابت و همیشگی بود و حتی به توارث به فرزندان صاحبان القاب می‌رسید؛ برخی نیز القابی موقتی و پس‌گرفتنی بود، یا پس از مدتی تغییر می‌کرد و القاب دیگری جایگزین آن‌ها می‌شد. القابْ بخشیِ شاهانه تنها به مردان اختصاص نداشت، زنان حرم‌سراهای شاهان، همسران و دخترانشان، به‌ویژه همسران عقدی و صیغه‌ای و دختران ناصرالدین شاه نیز به گرفتن القاب مفتخر بودند. در میان عامه مردم نیز رسم دادن لقب و عنوان به برخی اشخاص در گروه‌های اجتماعی و شغلیِ شناخته شده و معروف در محله و به‌ویژه در میان لوطیان متداول بود. هریک از القاب عامیانه دارای بار معنایی و مفهومی خاصی بود که با شخصیت صاحب لقب همخوانی داشت.

[۷۹۳] یادداشت‌های علی بلوکباشی.

در اواخر دوره قاجار تداول القاب به نهایت ابتذال رسیده بود و به هر کس و ناکسی که متوسل به تشبث و حیله و وعده می‌شد، القاب رسمی اعطا می‌گردید.

[۷۹۴] دایره المعارف فارسی، ج۱، ص۲۱۵.

القاب بخشی و القاب اشخاص یکی از مشکلات تاریخ اجتماعی جامعه ایران، به‌ویژه جامعه پاورپوینت کامل تهران بود.

[۷۹۵] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۵۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

از این‌رو در مجلس قانون‌گذاری، قانونی تصویب شد که به موجب آن همه القاب پیشین لغو گردید.

[۷۹۶] دایره المعارف فارسی، ج۱، ص۲۱۵.

۵.۱ – لقب‌بخشی شاهانه

تا پیش از رسمیت و رواج یافتن نام خانوادگی، از اول میزان یا مهر ماه ۱۲۹۷ به بعد، افراد را به نام پدر یا مادر یا انتساب به محل تولد و یا با القاب خاص می‌خواندند. القاب را یا پادشاهان و صاحبان اقتدار به اشخاص می‌دادند، یا عامه مردم بر روی کسانی می‌گذاشتند.

[۷۹۷] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۵۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

در عصر قاجار اعطای لقب به افراد از آقامحمدخان آغاز شد و در دوره سلطنت فتحعلی شاه رسمیت یافت و در دوره‌های شاهان دیگر قاجار فزونی گرفت، به طوری که در دوره مظفرالدین شاه کسانی که مفتخر به گرفتن لقب شده بودند، از شمار بیرون بود. حاجی ابراهیم شیرازی ظاهراً نخستین کسی بود که لقب اعتمادالدوله از آقامحمدخان قاجار گرفت. القاب شغلی مانند صاحب دیوان، مستوفی‌الممالک، معیرالممالک و القـاب وصفـی بـا پیونـدهـایـی مـانند ـ دولـه، ـ سلطنـه و ـ مُلک در نـام‌هایـی نظیـر نصـرت‌الدولـه، نصیـرالسلطنـه و مشیرالملک در زمان فتحعلی شاه به برخی از رجال درباری و بزرگان مملکتی داده شد.

[۷۹۸] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۱، ص۴۴۰-۴۴۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش.

شاهان قاجار با قبول هدیه یا دریافت مبلغی پول، لقب اعطا می‌کردند و اشخاص را به داشتن لقب از سوی شاه تشویق می‌کردند. کار لقب بخشی چنان رونق گرفته بود که یکی از درشکه و گاری‌داران پاورپوینت کامل تهران که از راه مالکیت این نوع وسیله حمل و نقل معمول آن دوره به ثروت کلانی رسیده بود، با تقدیم پیشکش به شاه وقت، به لقب امیر منظّم مفتخر شده بود.

[۷۹۹] باستان، نصرت‌الله، کوچه دکتر مهذب‌السلطنه، ج۱، ص۷، ایران‌آباد، ۱۳۳۹ش، شم‌ ۱.

با اعطای لقب و عنوان و رواج آن در جامعه، تجار مهم و بانفوذ نیز افزون بر ملک التجار، با القاب و عناوینی چون مشیرالتجار، معین التجار و ناظم التجار شهرت یافته بودند.

[۸۰۰] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۱۵۸، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

[۸۰۱] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۱۸۸، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

صورت القابی را که ناصرالدین شاه در مدت ۴۰ سال سلطنت خود به اشخاص اعطا کرده بود، از القاب متمحضه گرفته (که بر شأن و اعتبار و شرف و افتخـار دلالت می‌کرد) تـا القـاب مصطلحـه (کـه علامت بـر مشـاغل و خدمـات و مناصب و درجات بود) از شمار بیرون بود. اعتمادالسلطنه در المآثر والآثار صورتی از القاب اعطایی را که به حدود هزار لقب می‌رسد، آورده است.

[۸۰۲] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، ج۲، ص۳۱۰-۳۲۰، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

گاهی ممکن بود که شاه به یک شخص در طول عمر او چند لقب بدهد. مثلاً برای حاج علی خان مراغه‌ای، فراش‌باشی ناصرالدین شاه، ۳ لقب حاجب‌الدوله، ضیاءالملک و اعتمادالسلطنه، و برای برخی رجال دیگر ۲ تا ۴ لقب ذکر کرده‌اند. گاهی نیز یک لقب را به چند تن اعطا می‌کردند، مثلاً لقب امین‌الدوله را ۸ تن گرفته بودند.

[۸۰۳] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۵۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

چنین روش القاب‌بخشی، امروزه پیچیدگی‌ها و ابهام‌هایی در کار شناخت برخی رجال تاریخی و افراد از یکدیگر پدید آورده است.
زنان حرم شاهان قاجار نیز از داشتن لقب بی‌بهره نبودند. بیشتر زنان عقدی و صیغه‌ای ناصرالدین شاه، حتی برخی از کنیزان حرم‌سرای او نیز مفتخر به دریافت القاب اعطایی شاهانه شده بودند. به نوشته معیرالممالک درباره زندگی خصوصی ناصرالدین شاه، دو دختر گلین خانم، نخستین همسر شاه در زمان ولیعهدی به افسرالدوله و فخرالملوک؛ خجسته خانم، نخستین زن شاه پس از به تخت نشستن او به لقب تاج‌الدوله؛ و عصمت خانم، دخترش و مادر دوستعلی خان معیرالممالک به عصمت‌الدوله ملقب و مشهور بودند.

[۸۰۴] معیرالممالک، دوستعلی، یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، ج۱، ص۱۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

زنان دیگر شاه نیز هریک لقبی داشتند که به سلطنه، ملوک و دوله ختم می‌شد، مانند افتخارالسلطنه، تاج‌السلطنه، فروغ‌السلطنه (جیران)، بهجت‌الملوک، اقدس الملوک، انیس‌الدوله (زن صیغه‌ای، ولیکن ملکه دربار) و امینه اقدس. این خانم با وجود بی‌بهره بودن از زیبایی، چون امانت و درستکاری او زبانزد همه بود، در نزد شاه قرب و منزلت ویژه داشت و به همین جهت به لقب امینه اقدس مفتخر شد.

[۸۰۵] معیرالممالک، دوستعلی، یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، ج۱، ص۱۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

[۸۰۶] معیرالممالک، دوستعلی، یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، ج۱، ص۳۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

[۸۰۷] معیرالممالک، دوستعلی، یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، ج۱، ص۹۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

ماه‌تابان خانم دختر فتحعلی شاه و همسر میرزا حسین خان سپهسالار ملقب به قمرالسلطنه، و مادر کامران میرزا نایب‌السلطنه ملقب به منیرالسلطنه هر دو سردسته و کارگردان تعزیه‌خوانی زنانه بودند.

[۸۰۸] مونس‌الدوله، خاطرات، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۸، به کوشش سیروس سعدوندیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

۵.۲ – لقب‌بخشی عامیانه

مردم پاورپوینت کامل تهران، به‌ویژه مردم جنوب شهر برای تعیین هویت اشخاصی که معمولاً همنام بودند، و تمایز آن‌ها از یکدیگر دشوار می‌نمود، آن‌ها را با انتساب به پدر مانند جعفرِ عموحاجی و حسینِ رمضون یخی،

[۸۰۹] منظرپور، عباس، در کوچه و خیابان، ج۱، ص۷۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

یا به محله‌شان مانند ابوالقاسم ارکی، جعفرقلی تجریشی و سیدابراهیم نیاورانی

[۸۱۰] پرتو بیضایی، حسین، تاریخ ورزش باستانی ایران، ج۱، ص۱۵۶-۱۶۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۷ش.

[۸۱۱] پرتو بیضایی، حسین، تاریخ ورزش باستانی ایران، ج۱، ص۱۷۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۷ش.

و یا به نوع و کار و حرفه‌شان مانند اسماعیل ارسی دوز، حسین ماست‌بند، حسین کله‌پز، علی محمد ریخته‌گر،

[۸۱۲] پرتو بیضایی، حسین، تاریخ ورزش باستانی ایران، ج۱، ص۱۴۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۷ش.

[۸۱۳] پرتو بیضایی، حسین، تاریخ ورزش باستانی ایران، ج۱، ص۱۷۴-۱۷۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۷ش.

[۸۱۴] پرتو بیضایی، حسین، تاریخ ورزش باستانی ایران، ج۱، ص۱۹۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۷ش.

علی مطرب، محمد فرنگی (خرازی فروشی می‌کرد)،

[۸۱۵] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۲۳۵، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

[۸۱۶] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۱۱۹۵، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

عباس لحاف‌دوز،

[۸۱۷] منظرپور، عباس، در کوچه و خیابان، ج۱، ص۱۱۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

عَبْدُل چَلغوزکار (کارگر کفاشی که این لقب را به سبب بددستی و کثیف‌دوزی به او داده بودند)، ابول پلویی (باقلاپولویی) و رجب واکسی

[۸۱۸] شهری، جعفر، طهران قدیم، ج۱، ص۴۲۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

[۸۱۹] شهری، جعفر، طهران قدیم، ج۱، ص۴۳۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

[۸۲۰] شهری، جعفر، طهران قدیم، ج۳، ص۳۹۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

می‌نامیدند.
پاورپوینت کامل تهرانی‌ها برخی افراد از گروه لشوش و لات‌ها و لوطی‌ها را هم با القاب و عناوینی که متناسب و برازنده خوی و خصلت‌های بارز آن‌ها و رفتار و کردارشان در جامعه بود، یا نشان‌دهنده ویژگی‌های چهره و هیکل و قواره آن‌ها بود، می‌نامیدند. افراد صاحب لقب تا آخر عمر با القابشان شناخته می‌شدند. در اینجا نمونه‌ای چند از نام و القاب این افراد آورده می‌شود: حسن سی‌ماغ، که دماغی بسیار بزرگ داشت و بیش از ده ماغ (تلقی عامه از واژه دماغ) می‌نمود؛ رضا جُغدی، با دماغی منقاروارِ مانند جغد؛ ابول دریده (ابول، کوتاه شده نام‌هایی مانند ابوالقاسم و ابوالفضل است)، که بسیار پررو و گستاخ بود؛

[۸۲۱] مهدی، علی‌اکبر، در جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۴ش.

و جعفر زاغی که چشمانی زاغ داشت.

[۸۲۲] منظرپور، عباس، در کوچه و خیابان، ج۱، ص۸۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

[۸۲۳] منظرپور، عباس، در کوچه و خیابان، ج۱، ص۱۲۰-۱۲۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

همچنین شعبان سالکی،

[۸۲۴] شهری، جعفر، طهران قدیم، ج۳، ص۳۹۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

حسین چُرتی، ملاحسین گاو، جعفر سیاه (پهلوان)، اکبر غوره (مقلّد)، علی‌رضا قبض خور،

[۸۲۵] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۹۲، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

[۸۲۶] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۱۱۶، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

[۸۲۷] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۴۸۷، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

[۸۲۸] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۹۵۷، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

[۸۲۹] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۱۰۴۴، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

پهلوان باقردیو سفید، پهلوان اسماعیل دستمالی،

[۸۳۰] پرتو بیضایی، حسین، تاریخ ورزش باستانی ایران، ج۱، ص۱۳۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۷ش.

[۸۳۱] پرتو بیضایی، حسین، تاریخ ورزش باستانی ایران، ج۱، ص۱۶۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۳۷ش.

و زنانی مانند گوهر خماری، سردسته مطرب زنانه، و صغری غرغرو.

[۸۳۲] منظرپور، عباس، در کوچه و خیابان، ج۱، ص۱۳۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

[۸۳۳] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۱۰۴۷، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

آقانور عنوان روضه‌خوانی بود که در خیابان اسمال (اسماعیل) بزاز سکونت داشت و مردم محل به سبب نورانی بودن چهره‌اش و اعتقاد به این‌که نور از صورت آقا می‌تابد، او را آقانور می‌خواندند.

[۸۳۴] منظرپور، عباس، در کوچه و خیابان، ج۱، ص۳۸-۳۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

یکی از بچه‌های بازارچه نایب‌السلطنه هم به حسین بی‌قوز معروف بود. این حسین‌آقا قبلاً که قوز داشت، حسین قوزی نامیده می‌شد، وقتی هم که رفت با عمل جراحی قوزش را برداشت، برای تعیین هویتش به لقب حسین بی‌قوز شهرت یافت.

[۸۳۵] منظرپور، عباس، در کوچه و خیابان، ج۱، ص۱۲۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۴ش.

در دوره ناصرالدین شاه شماری از لشوش هم بودند که هرگاه و بی‌گاه، به‌ویژه به هنگام مراسم دسته‌روی‌های مذهبی، جنجال و آشوب به پا می‌کردند. عبدالله بی‌غم، باقر بی خون، اکبر بلند، علی نیزه‌ای، حسین ببری و مهدی گاوکش از مبرزین این دسته داش‌های شر به پاکن محل در آن دوره بودند و همه هم با لقب‌هایشان شهرت یافته بودند. یک بار، پس از رویداد و آشوبی، ناصرالدین شاه دستور به مجازات این دسته اوباش و لات‌های لقب‌دار یک اسمی و دو اسمی داد و مأموران را مکلف کرد که داش‌های دو اسمی را بیش‌تر از یک اسمی‌ها تنبیه بکنند.

[۸۳۶] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۱، ص۲۷۸-۲۷۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش.

گزینش نام خانوادگی:
پس از تأسیس اداره احصائیه یا سجل احوال در آغاز دوره سلطنت رضاشاه، مردم برای احراز هویت ناگزیر از انتخاب نام خانوادگی و گرفتن سجل احوال یا شناسنامه شدند. نام‌های خانوادگی را براساس این جهات بر می‌گزیدند: لقب شخصی یا لقب پدر، نام یکی از اجداد دور یا نزدیک، شغل شخصی یا شغل پدر یا جدّ، انتساب به شخص یا طایفه یا ایل، داشتن ذوق ادبی یا تألیفی مشهور از پدر یا اجداد، احساسات دینی و نام‌های انتخابی موجود در دفتر آمار. نام‌های خانوادگی مستوفی، وزیری، آیت‌اللهی، خرّاط، مسگرها، قشقایی، زعفرانلو، اثناعشری، کفایی، حدایق، دین‌پرور، سَحَرخیز و مانند آن‌ها از این‌گونه گزینش‌ها بودند

[۸۳۷] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۶۱-۱۶۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۸۳۸] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، ج۲، ص۲۷۰ درباره القاب و نام خانوادگی، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۸۳۹] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، ج۳، ص۵، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۸۴۰] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، ج۳، ص۳۳، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۸۴۱] فسایی، حسن، فارس‌نامه ناصری، ج۲، ص۲۳۶، به کوشش منصور رستگار فسایی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

[۸۴۲] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۱، ص۴۹۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش.

[۸۴۳] کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، ج۱، ص۷۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۲ش.

[۸۴۴] کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، ج۲، ص۷۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۲ش.

[۸۴۵] کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، ج۳، ص۴۳۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۲ش.

.

۶ – نظام شهرداری و شهربانی

پاورپوینت کامل تهران در دهه‌های آغازینِ پایتختی، روستایی را می‌ماند که از هیچ‌یک از امکانات شهری و جلوه‌های شهرنشینی بهره‌ای نداشت. حکومت‌ها و کارگزاران حکومتی کاری به آسایش مردم و فراهم کردن وسایل رفاهی آنان در محیط بیرون از خانه و نظم و نظافت شهر و شکل و شمایل کوچه‌ها و خیابان‌های شهر نداشتند. مردم به شیوه سنتیِ نیاکانیِ خود فضای پیرامون خانه‌ها و گذرگاه‌های خود را آب وجارو می‌کردند و پاکیزه نگه می‌داشتند. آنچه کریمان در وصف چهره واقعی پاورپوینت کامل تهران آن روز نوشته است،

[۸۴۶] کریمان، حسین، پاورپوینت کامل تهران درگذشته و حال، ج۱، ص۲۹۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۵۵ش.

کاملاً بر آن شهر صدق می‌کند. کوچه‌های شهر تنگ و پر از کثافت و خیابان‌های آن در زمستان پر از گل و لای و در تابستان آکنده از گرد و خاک بود. محله‌ها و گذر‌ها در قُرُق اشرار و اوباش بود. زن‌ها می‌بایست پیش از غروب آفتاب در خانه باشند و چون هوا تاریک می‌شد، بیرون رفتن از خانه خطر داشت. به نوشته ویلم فلور مردم زباله‌ها را معمولاً توی خیابان‌ها می‌ریختند.

[۸۴۷] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۸۹، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

برخی از خیابان‌ها پر از چاله‌وچوله بود، به طوری که گذر از آن‌ها بسیار دشوار می‌نمود. داروغه شهر تحت امر کلانتر کم و بیش به کار‌های شهر و شهرداری می‌رسید و خلافکاران را مجازات می‌کرد.

[۸۴۸] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۳، ص۲۳۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

۶.۱ – احتسابیه

پس از گسترش ارتباط میان ایران و اروپا و آمدن اروپاییان به ایران و تشکیل سفارتخانه‌های خارجی یکی پس از دیگری در پایتخت، و در پی آن راه افتادن درشکه و کالسکه در برخی از خیابان‌های پاورپوینت کامل تهران، دولت ناگزیر از تسطیح برخی کوچه‌ها و گذرها شد و نخستین‌بار در ۱۲۶۷ق/۱۸۵۱م کوچه‌های ارگ سلطنتی را هموار و سنگ‌فرش کرد.

[۸۴۹] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۲۸-۱۲۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

در زمان ‌ناصرالدین ‌شاه ‌نهاد حِسبه (که در ایران‌ و جامعه‌های اسلامی ریشه‌ای‌ تاریخی ـ دینی داشت) دوباره با نام اداره احتسابیه احیا شد و به سر و سامان دادن امور مربوط به نظم و نظافت خیابان‌ها و کوی و گذر‌های شهر و فراهم کردن و در دسترس قرار دادن آب مصرفی مردم، نظارت بر داد و ستد و بهای کالاها و مواد خوراکی و امور دیگر موظف شد. اداره احتسابیه گاه‌ به‌طور مستقل و گاه منضم به نظمیه، بی‌آنکه وظایف آن دقیقاً روشن و تفکیک‌یافته از دیگر وظایف شهری باشد، کار و عمل می‌کرد.

[۸۵۰] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۲، ص۷۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش ـ ۱۳۷۸ش.

نخستین کسی که امور احتسابیه به او سپرده شد، میرزا محمودخان کاشانی، عموی فرخ‌خان امین‌الدوله بود. میرزا محمودخان ابتدا به لقب احتساب آقاسی و بعد احتساب‌المُلک مفتخر شد. کسانی را هم که کارشان پاکیزه نگهداشتن شهر بود، احتساب می‌نامیدند.

[۸۵۱] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه ‌البلدان، ج۲، ص۱۳۴۲، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

[۸۵۲] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۲۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

مستوفی

[۸۵۳] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۳، ص۲۳۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

میرزا محمود وزیر را برادر خود معرفی می‌کند و می‌نویسد: او مقدم را به ریاست این اداره می‌گمارد و لقب احتساب‌المُلک به او می‌دهد.
در ۱۲۹۰ق/۱۸۷۳م میرزا عباس خان، پسر میرزا رضا مهندس‌باشی، عهده‌دار اداره عمارات عالیات و باغات مبارکات شد و عمله احتساب را به او واگذار کردند. در زمان او دستور تنظیمات حسنه برای پاکیزگی کوچه‌ها و مجرای آب‌ها و وظایف مأموران احتساب نوشته شد. این اداره دو شعبه احتساب و تنظیف داشت که در هر یک شماری نایب و فراش و رفتگر کار می‌کردند. شعبه تنظیف یا اداره نظافتْ گروهی هم سقا برای آب‌پاشی خیابان‌ها و محوطه ساختمان‌های سلطنتی و حدود ۱۰۰ الاغ برای خاکروبه‌کشی و حمل فضولات حرم سلطنتی و ادارات حکومتی به بیرون شهر داشت.

[۸۵۴] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۳، ص۲۳۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

[۸۵۵] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۳۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

[۸۵۶] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۸۶، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

مردم عادی شهر زباله‌ها و فضولات (پسماندها) خانه‌های خود را به هزینه شخصی با چارواداران یا رفتگران به بیرون شهر پاورپوینت کامل تهران انتقال می‌دادند.

[۸۵۷] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۸۶، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

روشنایی شهر نیز از وظایف شعبه تنظیف بود. این شعبه برای روشن نگهداشتن میدان توپخانه، ارگ، خیابان‌های باب همایون، الماسیه، در اندرون، لاله‌زار و علاء‌الدوله به فاصله هر ۲۰ یا ۳۰ قدم پایه چراغ کار گذاشته، و بر بالای آن فانوس شیشه‌ای آویخته بودند. هر شب مأموران تنظیف، نفت در چراغ‌ها می‌ریختند و آن‌ها را روشن می‌کردند و مراقب بودند که چراغ‌ها همیشه پر از روغن و روشن باشد.

[۸۵۸] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۳، ص۲۳۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

[۸۵۹] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۸۶، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

چراغ‌های نفتی تا ۱۳۰۶ق/۱۸۸۹م برقرار بود و پس از آن‌ چراغ‌های گاز جای آن‌ها را گرفت. بعد هم به سبب گرفتگی لوله‌های گاز دوباره چراغ‌های کم‌سوی نفتی به راه افتاد.

[۸۶۰] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۳، ص۲۳۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

[۸۶۱] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۱۹۲، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

ویلم فلور

[۸۶۲] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۸۵، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

احتمال می‌دهد که ریاست اداره احتسابیه یک مقام فرعی و شغل دوم برای مقامات بوده باشد، زیرا مقاماتی مانند کلانتر، پاورپوینت کامل تهران رئیس پلیس و مهندس‌باشی به این منصب گمارده می‌شدند. همچنین در ۱۳۰۷ق اعتمادالسلطنه، وزیر اطلاعات وقت نیز رئیس احتسابیه بود. اداره احتسابیه بجز رئیس ۲۷۷ جزء داشت که از آن‌ها ۲۵ تن نایب و صاحب‌منصب، ۲۴۸ تن فراش و عمله طویله احتساب و سقا و مانند آن‌ها و ۴ نایب احتساب کل خیابان‌های دولتی، مُشرِف احتساب (بازرس امور و مأمور گزارش امور به شاه) و نایب اداره و نایب محلات شهر بودند.

[۸۶۳] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، ج۱، ص۳۷۷، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

[۸۶۴] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، ج۱، ص۴۵ درباره صورت رئیسان این اداره، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

۶.۲ – بلدیه

تشکیلات بلدیه که در واقع شکل نوین اداره احتسابیه بود، در زمان مظفرالدین شاه در ساختمان چادرخانه یا خِیام‌خانه، در سبزه میدان تأسیس گردید و منوچهر میرزا عمادالدوله به ریاست آن گمارده شد. عمادالدوله نخستین قانون بلدیه را به منظور حفظ منافع شهرها و ایفای حوائج اهالی شهرنشین در ۵ فصل و ۱۰۸ ماده در ۲۰ ربیع‌الآخر ۱۳۲۵ به تصویب رساند.

[۸۶۵] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۳۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

[۸۶۶] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۲، ص۷۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش ـ ۱۳۷۸ش.

پس از آن خلیل خان اعلم‌الدوله ثقفی رئیس بلدیه شد و در همان ساختمان چادرخانه در سبزه‌میدان به کار پرداخت و به تدریج سازمان‌هایی مانند اداره مرکزی، محاسبات، صحّیه و معاونت عمومی، مهندسی و تنظیف، ارزاق و احصائیه، امور خیریه، میاه و روشنایی و مانند آن‌ها را یکی پس از دیگری پدید آورد و با همکاری مردم شهر و اعضای انجمن بلدی کوشش‌هایی را برای پیشبرد امور شهر آغاز کرد.

[۸۶۷] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۲، ص۷۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش ـ ۱۳۷۸ش.

ثقفی در ۵ ربیع‌الاول ۱۳۲۸ قانون نواقل (گرفتن مالیات از بارکش‌ها: اسب، الاغ، قاطر، شتر، گاری و دوچرخه) را به منظور کسب درآمد برای بلدیه در مجلس دوم شورای ملی به تصویب رساند. در زمان ریاست او بلدیه به میدان توپخانه رفت و ساختمان شمالی میدان را محل ادارات آن کرد.

[۸۶۸] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۳، ص۲۳۵-۲۳۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

[۸۶۹] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۳۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

پس از کودتای ۱۲۹۹ش، بلدیه پاورپوینت کامل تهران منحل شد و سیدضیاء‌الدین طباطبایی، رئیس الوزرای کودتا در بیانیه‌ای وعده اصلاحات بلدیه پاورپوینت کامل تهران و شهرهای دیگر ایران را داد. سرانجام، در ۲ حَمَل ۱۳۰۰ش بلدیه جدید با سازمانی نو تشکیل شد. سازمان جدید شامل ادارات متعدد بود و در آغاز حکیم اعظم به کفالت بلدیه گمارده شد و پس از چندی هم احد اشتری ریاست آن را برعهده گرفت.

[۸۷۰] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۳۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

[۸۷۱] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۲، ص۷۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش ـ ۱۳۷۸ش.

حکومت جدید برای تعمیم بهداشت در سطح شهر پاورپوینت کامل تهران، پاکیزه و زیباسازی کوچه‌ها وگذرهای گل‌آلود، ایجاد سهولت در عبور و مرور در شهر، جلوگیری از اغتشاش اشرار و اوباش، ایجاد برخی آثار مدنی و تکنولوژیکی، سامان دادن به آب پاورپوینت کامل تهران و لوله‌کشی آب خوردنی، رساندن آزوقه به مردم و خدمات دیگر شهری، در ۱۳۰۳ش یکی از سرهنگان قزاق به نام کریم‌خان بوذرجمهری را به کفالت بلدیه گمارد و اداره امور شهر را به او واگذاشت. یک سال بعد و بنابر قانون جامع‌تری که به تصویب مجلس رسید، سروسامان دادن و تعریض خیابان‌های شهر و نظافت آن‌ها بر عهده بلدیه گذاشته شد تا چهره سنتی گذشته شهر را برای زندگی جدید تغییر دهد.

[۸۷۲] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۲، ص۷۹-۸۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش ـ ۱۳۷۸ش.

از کارها و اقدامات بلدیه جدید یا شهرداری در دوره‌ سید‌ضیاء سیم‌کشی خیابان‌های لاله‌زار و علاء‌الدوله و تأمین چراغ‌های روشنایی این خیابان‌ها، ساختن و نوسازی ساختمان بلدیه، تسطیح خیابان چراغ برق، آوردن آخرین نهر آب کرج به شهر پاورپوینت کامل تهران، ایجاد خیابان‌های جدید و توسعه و تعریض خیابان‌های قدیم، سنگ‌فرش و آسفالت کردن خیابان‌ها، درختکاری خیابان‌ها، رنگ کردن در و پیکر دکان‌ها به رنگ سبز، حذف نام‌های خارجی از تابلوهای دکان‌ها و گذاشتن نام‌های فارسی به جای آن‌ها، وضع عوارض بر بارهایی که به شهر وارد می‌شد و برخی کارهای دیگر بود.

[۸۷۳] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۳، ص۲۴۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

[۸۷۴] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۳۵-۱۳۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

[۸۷۵] شهری، جعفر، طهران قدیم، ج۱، ص۲۵۸-۲۶۶، برای اقدامات اصلاحی و قوانین شهرداری سید ضیاء‌، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۱ش.

در ۱۲۹۹ش، با وجود ۴۸ رشته قنات دایر در پاورپوینت کامل تهران، آب به دست آمده‌ از آن‌ها کفاف آب مشروب شهر را نمی‌داد. از این‌رو، نهر جدیدکرج را به طول ۵۳ کمـ‌ ساختند و آن را از سوی غرب وارد زمین جلالیه کردند و مستقیماً از بولوار کشاورز کنونی گذراندند و از آن‌جا به نقاط مختلف شهر پخش کردند.

[۸۷۶] معتمدی، محسن، آب پاورپوینت کامل تهران و مشکلات و راه‌حل‌ها، ج۱، ص۶۱، مجله باستان‌شناسی و تاریخ، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۹ش، س ۴، شم‌ ۱.

[۸۷۷] معتمدی، محسن، آب پاورپوینت کامل تهران و مشکلات و راه‌حل‌ها، ج۱، ص۴۹-۶۳ برای اطلاع از تأمین آب پاورپوینت کامل تهران از آغاز پایتختی تاکنون و شمار چشمه‌ها و قنات‌های آبده، مجله باستان‌شناسی و تاریخ، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۹ش، س ۴، شم‌ ۱.

[۸۷۸] کشاورز، فتح‌الله، لوله‌کشی آب طهران، ج۱، ص۱۴۴-۱۷۱ درباره تأمین آب شهر و لوله‌کشی آب پاورپوینت کامل تهران بنا بر برخی اسناد رسمی، گنجینه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش، دفتر دوم.

[۸۷۹] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۳، ص۲۴۰-۲۵۴ برای کارها و اصلاحات شهرداری در شهر پاورپوینت کامل تهران در زمان رضا شاه و نتایج سودمند و ناسودمند و برخی از تعدیات به‌عرصه خصوصی مردم پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

۶.۳ – محاکم

نظم و انتظام شهر و تنظیم الگوهای رفتاری جامعه شهرنشین پاورپوینت کامل تهران در آغاز بر مجموعه‌ای‌ از قواعد و اصول سنتی ‌عرفی و مذهبی مبتنی بود. این قواعد و اصول، ملاک‌ها و معیارهای روابط میان مردم از هر صنف و گروه و چگونگی سامان‌ بخشی به فضای شهر را تعیین می‌نمود؛ رفتار جامعه را بر بنیاد این اصول می‌سنجیدند و اخلاق و رفتار بهنجار و ناهنجار مردم را ارزش‌گذاری، و با بزهکاری‌های اجتماعی آن‌ها مقابله و برخورد ‌می‌کردند. سلطان‌زاده در تاریخ شهر و شهرنشینی‌کیفیت و کارآیی چنین قواعد و اصولی را در تنظیم روابط اجتماعی، اداری، توسعه شهرنشینی و افزایش آسایش و رفاه شهروندان، به عامل‌هایی چند مانند مذهب، معتقدات مردم، شیوه معیشت، ویژگی‌های فرهنگی جامعه، نظام سیاسی حکومتی و اقتدار و خواست فرمانروایان وابسته دانسته است.

[۸۸۰] سلطان‌زاده، حسین، شهر و شهرنشینی در ایران، ج۱، ص۲۲۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

در آغاز دوره قاجار در تمام شهرهای ایران، به‌ویژه در شهر پاورپوینت کامل تهران، دو نهاد به نام محاکم شرعی و محاکم عرفی، به تخلفات مردم که جنبه حقوقی یا مذهبی و عرفی داشت، رسیدگی می‌کردند: محاکم شرعی را عالمان و مجتهدان، و محاکم عرفی را مقامات حکومتی اداره می‌کردند. کار محاکم عرف اصولاً رسیدگی به تخلفات در مقابل حکومت، مانند شورش، اختلاس، سرقت و مستی بود. شاه در هر شهر بزرگ ملایی را به نام شیخ‌الاسلام به ریاست محاکم شرع گماشته بود و از طریق او نفوذ خود را بر محاکم حفظ می‌کرد. شغل شیخ‌الاسلامی ‌موروثی بود.

[۸۸۱] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۱۳۷، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

[۸۸۲] پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ج۱، ص۲۲۶-۲۲۷، ترجمه کیکاووس جهانداری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

رؤسای‌ محاکم عرفی (که از مقامات رسمی دولت‌ بـودنـد) زیرنظر کلانتر (شهردار) شهر خدمت می‌کردند و رسیدگی به مرافعات بسیار جدی با کلانتر شهر بود. کدخدایان شهر که مسئول امنیت و نظارت بر اخلاق و رفتار عمومی مردم محله خود بودند، به کلانتر شهر کمک می‌کردند. کدخدایان فراشباشیانی داشتند که دستورهای آن‌ها را اجرا می‌کردند و از جریمه‌ها و مالیات‌هایی که به انحای مختلف از مردم می‌گرفتند، دستمزد دریافت می‌کردند. در محدوده بازار، داروغه بازار یا محتسب این وظیفه را برعهده داشت. محاکمات خلافکاران معمولاً فوری و در زمانی کوتاه و در ملأ عام صورت می‌گرفت. برای تخلفات و مجازات‌های کوچک و بزرگ تنبیهات مخصوص اعمال می‌شد. چوب و فلک بستن، شلاق زدن، به کُند و زنجیر کشیدن، به میخ کشیدن، نعل زدن به پا، شقّه‌کردن، به دارکشیدن و زنده دفن کردن نمونه‌هایی از مجازات‌هایی بود که تا دهه ۱۸۷۰م (۱۲۸۷-۱۲۹۷ق) ادامه داشت. از این تاریخ به بعد جانیان را خفه می‌کردند یا سر می‌بریدند و یا گلویشان را پاره می‌کردند و دزدان را با قطع انگشتان دست و بریدن گوش کیفر می‌دادند.

[۸۸۳] مختاری، پاشالواء، تاریخ هفتاد ساله پلیس ایران، ج۱، ص۹-۱۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۹ش.

[۸۸۴] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۱۳۹-۱۴۱، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

تنبیهات و مجازات‌های گوناگونی را بر کاسبان و بازاریان خلافکار اعمال می‌کردند. مثلاً نانوا را به سبب گران‌فروشی یا ناکافی بودن پخت نان در تنور می‌انداختند و می‌سوزاندند؛ یا قصاب بازاری را به جرمی ناچیز نَسَق می‌کردند، یعنی از ناحیه نرمه گوشش به دیوار میخکوب می‌کردند؛ برخی خلافکاران را زنجیر به گردنشان می‌بستند، یا با ریسمانی که از بینی آنان می‌گذراندند، در بازار می‌گرداندند و آن‌ها را وادار به گدایی از دکان‌ها می‌کردند.

[۸۸۵] سرنا، کارلا، آدم‌ها و آیین‌ها در ایران، ج۱، ص۱۲۶-۱۲۷، ترجمه علی‌اصغر سعیدی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش.

[۸۸۶] مختاری، پاشالواء، تاریخ هفتاد ساله پلیس ایران، ج۱، ص۱۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۹ش.

از دیگر تنبیهات در سیاه‌چال انداختن بزهکاران یا در جوال کردن گناهکاران و شلاق زدن به آن‌ها بود.

[۸۸۷] مونس‌الدوله، خاطرات، ج۱، ص۱۵، به کوشش سیروس سعدوندیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

از انواع مجازات زنان، یکی هم قیچی کردن گیسوی زنان بزهکار بود. از این رو، در آن روزگار اصصلاح گیس بریده رایج، و از ناسزاهای معمول در پاورپوینت کامل تهران بود.

[۸۸۸] مونس‌الدوله، خاطرات، ج۱، ص۲۳، به کوشش سیروس سعدوندیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

[۸۸۹] پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ج۱، ص۲۲۷-۲۲۸ برای انواع دیگر مجازات و شکنجه‌ها، ترجمه کیکاووس جهانداری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۱ش.

۶.۴ – نظمیه

ناصرالدین شاه در سفر دومش به اروپا در ۱۲۹۵ق/ ۱۸۷۸م، کنت دو مونت فرت، افسر اتریشی متولد شهر ناپل و ایتالیایی‌تبار

[۸۹۰] مختاری، پاشالواء، تاریخ هفتاد ساله پلیس ایران، ج۱، ص۱۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۹ش.

را استخدام کرد و پس از بازگشت از اروپا اداره پلیس پاورپوینت کامل تهران را با نام اداره نظمیه و امنیه و احتسابیه شهر دارالخلافه در ربیع‌الاول ۱۲۹۶ و مطابق با آیین پلیس اروپایی و به منظور پاسداری از شهر، خانه‌ها و بازارهای دارالخلافه و نظم بخشی و تأمین امنیت شهر تشکیل داد. شاه کنت را به ریاست نظمیه گمارد و لقب نظم‌المُلک و امتیاز امیر تومانی به او داد. نظمیه ۴۰۰ نفر پلیس پیاده و ۶۰ نفر پلیس سواره در اختیار داشت و اعضای آن صاحب مراتب و مواجب دیوانی بودند.

[۸۹۱] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، ج۱، ص۱۶۴، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

[۸۹۲] مختاری، پاشالواء، تاریخ هفتاد ساله پلیس ایران، ج۱، ص۱۲-۱۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۹ش.

[۸۹۳] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۴۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

در شوال همان سال کنت وظایف اداره پلیس و تکالیف مردم شهر را در کتابچه قانون نظمیه و امنیه بلدیه در ۵۸ فصل نوشت و به تأیید شاه و هیئت وزرا و نخستین مجلس دارالشورا رساند.

[۸۹۴] اتحادیه، منصوره، اینجا طهران است، ج۱، ص۱۴۲-۱۵۲ برای متن کتابچه قانون، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش.

از جمله وظایف پلیس پاورپوینت کامل تهران تهیه گزارش‌هایی از رویدادهای شهر برای رئیس پلیس و مطلع کردن او از وقایع بود. گزارش‌هایی که پلیس فراهم می‌کرد، حاوی اطلاعات بسیار گونا‌گون بود، مانند طلاق، مرگ، ازدواج، نزاع‌های خانوادگی، سوانح گوناگون، زیارت و روضه‌خوانی، مهمانی‌های کسبه پاورپوینت کامل تهران، عروسی‌ها، تفریح‌ها و خوش‌گذرانی‌ها، تغییر خانه، دایر کردن قهوه‌خانه، خودکشی‌ها، الواطی‌ها، دزدی‌ها و مانند آن‌ها. از وظایف دیگر پلیس، جلوگیری از بی‌نظمی‌ها، دزدی، منازعه، فساد، شرارت؛ دستگیری مقصران، جلوگیری از آلوده کردن کوچه‌ها، طرز ساختن عمارات و تضمین روشنایی معابر بود.

[۸۹۵] اتحادیه، منصوره، اینجا طهران است، ج۱، ص۱۵، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش.

[۸۹۶] اتحادیه، منصوره، اینجا طهران است، ج۱، ص۵۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش.

[۸۹۷] اتحادیه، منصوره، اینجا طهران است، ج۱، ص۱۲۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش.

اتحادیه با بررسی گزارش‌های پلیس و تحلیل برخی از موارد آن‌که به موقعیت اجتماعی و وضعیت زنان در دوره قاجار مربوط می‌شود، استنباط و برداشتش را از جامعه تصویر‌ شده در گزارش‌ها چنین بیان می‌دارد: پاورپوینت کامل تهران جامعه‌ای بود مردسالار و زیرسلطه دولتی مستبد و بی‌رحم. همچنین می‌نویسد: در جامعه آن روز نابرابری شدید طبقاتی وجود داشت و مذهب و اعتقادات مذهبی مردم نقش مهمی در آن ایفا می‌کردند.

[۸۹۸] اتحادیه، منصوره، اینجا طهران است، ج۱، ص۲۶۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش.

اعتمادالسلطنه درباره کنت دومونت فرت و دستگاه پلیسی او دیدگاهی دوگانه دارد. در کتاب المآثر

[۸۹۹] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، ج۱، ص۱۶۴، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

اداره نظمیه را اداره‌ای توصیف می‌کند که بر آیین اروپا بر آراسته شده بود و پاس بیوتات و اسواق دارالخلافه به گروه انبوه شحنگان آن واگذاشته شده بود. بعد‌ می‌نویسد: الحق در سدطریق سرقت و حفظ نظام عام این اداره را مدخلیتی تمام است. اما در روزنامه خاطرات

[۹۰۰] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۲۵۶، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

[۹۰۱] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۲۹۶، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

[۹۰۲] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۳۱۳، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

همه جا کنت را به فریبکاری و شیادی، و دستگاه پلیسی او را پلیس ابلیس‌صفت وصف می‌کند و به سبب کشته شدن یک سبزی فروش عزل او را انتطار می‌کشد. همچنین خدمات پلیس را بی‌تأثیر در تنظیمات شهری دانسته، وفرق آن را باگذشته برداشتن‌کدخدایان‌سال‌خورده و با تجربه‌ متدین محلات، و گذاشتن جوان‌های‌ فرنگی‌ مآب جای آن‌ها و تلف شدن بیش از ۵۰۰ تا ۶۰۰ زن و مرد در محبس پلیس دانسته است.

[۹۰۳] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۶۵۶-۶۵۷، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

کنت و دستگاه پلیسی او در کار اداره شهر و نظم بخشیدن به جامعه عملاً با مشکلاتی گوناگون از سوی طبقات مختلف مردم روبه رو شد. مهم‌ترین این مشکلات عبارت بودند از: مخالفت علمای دینی با مداخله اداره پلیس در امور امرونهی که به جامعه روحانیت اختصاص داشت و تسلط شخصی نامسلمان بر مسلمانان؛ نظم‌ناپذیری اخلاق و رفتار مردم که هیچ‌گاه مقید به اطاعت از قانون نبودند، مگر در جاهایی که منافعشان ایجاب می‌کرد؛ تداوم شیوه لوطیگری و داش‌ و مشدی بازی در جامعه و عدم ‌تمکین ‌لوطیان و لات‌ها از مقررات‌ انتظامی و نظم‌ناپذیر بودن روحیه آنان؛ وساطت‌ها و شفاعت‌ها که در اِعمال نظم در جامعه ‌اختلال پدید می‌آورد. سرانجام، براثر فشار و اصرار علمای پاورپوینت کامل تهران به رهبری حاج ملاعلی کنی، اموری که جنبه شرعی داشت، یا در عمل جنبه شرعی می‌یافت، از وظایف اداره پلیس جدا شد و به دستگاه روحانیت واگذار گردید و کنت ملتزم شد که در این گونه امور مداخله نکند.

[۹۰۴] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۴۵-۱۴۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

[۹۰۵] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۴۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

کنت دومونت فرت حدود ۱۲سال بر سر کار بود و سرانجام در ۱۳۰۷ق/۱۸۹۰م پس از پیروزی مردم به رهبری علمای روحانی در ماجرای دادن امتیاز تنباکو به کمپانی رژی و مخالفت روحانیان با مستخدمان خارجی، ناصرالدین شاه او را عزل کرد

[۹۰۶] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۹۰۵، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۵ش.

و به فرمان شاه منصب ژنرال آجودان و ریاست تشریفات به او دادند. پس از او عبدالله خان انتظام‌السلطنه، برادر میرزا عیسی وزیر، رئیس امور نظمیه شد و تا آخر سلطنت قاجار چند تن دیگر نیز به این منصب گمارده شدند.

[۹۰۷] مختاری، پاشالواء، تاریخ هفتاد ساله پلیس ایران، ج۱، ص۱۵-۱۶، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۹ش.

[۹۰۸] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۴۸، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

[۹۰۹] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۴۶، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

[۹۱۰] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۴۹-۱۵۷ درباره رؤسای دیگر نظمیه و تشکیلات آن، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

[۹۱۱] اشراقی، احسان، پلیس عهد ناصری، ج۱، ص۲-۱۰، گنجینه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش، دفتر دوم.

اداره نظمیه در آغاز سرپرستی کنت در خانه‌ای اجاره‌ای در خیابان چراغ‌گاز (چراغ برق و امیرکبیر بعدی) بود و در زمان ریاست کریم‌خان منظم‌السلطنه (مختارالسلطنه بعدی) به خیابان جلیل آباد (خیام امروزی) انتقال یافت.

[۹۱۲] مختاری، پاشالواء، تاریخ هفتاد ساله پلیس ایران، ج۱، ص۱۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۹ش.

[۹۱۳] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۴۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

[۹۱۴] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۴۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

کریم‌خان در جمادی‌الآخر ۱۳۱۵ در زمان مظفرالدین شاه به ریاست نظمیه (که آن را وزارت نظمیه هم‌ می‌نامیدند) گمارده شد و در ۲۰ شعبان همان سال اعلانی حاوی وظایف و تکالیف بر اهالی دارالخلافه صادر کرد. این اعلان شامل ۶ ماده و یک ذیل بود. مهم‌ترین دستورهای مندرج در اعلان عبارت بودند از: منع و سیاست و تنبیه ‌زن‌بارگان، شراب‌خواران، قماربازان، قوچ و خروس و بلبل و کبوتربازان؛ منع الک دولک بازی کودکان و بزرگسالان در معابر عمومی؛ مجازات و حبس متخلفانی که کثافات در نهرهای آب می‌ریزند، و کسانی که بر رکاب و عقب واگون‌های تراموا می‌پرند و سوار می‌شوند؛ مکلف‌کردن چارواداران به بستن الاغ‌های بارکش به یکدیگر و قطار کردن آن‌ها مانند قطار شتر؛ دکان‌داران و کسبه به برداشتن موانع و سد و بندها از پیاده‌روها؛ ممنوعیت طوافان و دوره‌گردان از گرداندن و عرضه‌کردن میوه و مأکولات با چارپا در چهارسوها، بازارها، بازارچه‌ها و خیابان‌هایی که معبر رجال و اعیان است و مجاز بودن آن‌ها در گردش در محلات برای فروش کالاهای خود با منع ریختن زباله و نجاسات در مجاری آب‌های مشروب مردم و شست و شو در آن‌ها و موظف کردن‌ بزرگ‌سالان‌ در جلوگیری‌ اطفالشان در آلوده‌کردن ‌آب‌ها.
در ذیل اعلان ضمن دادن مهلت به مردم شهر برای آمادگی در اجرای امریه‌های اعلان، گفته شده است که مهاجران بیکار و بدون شغل و کاسبان شهرستانیِ مقیم پاورپوینت کامل تهران جمع‌آوری و به معادن زغال سنگ فرستاده خواهند شد. همچنین از اهالی شهر خواسته شد که در حریم خانه خود اشجار غرس‌کنند و سهم خود را درآبادانی شهر ایفا نمایند. سرانجام، اعلان شده که خانه مخصوصی به نام توقیف خانه برای نگهداری و اصلاح و تأدیب زنان روسپی و واسطگان زن ایجاد شده است و زنان جوان به جامه‌شویی طلاب و سربازان و توپچیان، و زنان پیر برای مرده‌شویی به مرده‌شوی خانه فرستاده خواهند شد.

[۹۱۵] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۱۷۴-۱۷۵ برای متن اعلانیه، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

[۹۱۶] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۶۶-۶۷، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

[۹۱۷] فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۱۷۳-۱۹۸ برای اطلاع بیش‌تر در زمینه متن اعلانیه‌های نخست نظمیه و بلدیه، ترجمه ابوالقاسم سری، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۵ش.

کریم‌خان مختارالسلطنه در مدت ریاست بر نظمیه خدمات مهم ‌چندی برای انتظام بخشیدن به شهر پاورپوینت کامل تهران انجام داد. نمونه‌هایی از خدمات او عبارت‌اند از: تقسیم شهر پاورپوینت کامل تهران ۷۰ هزار نفری به ۴ کلانتری، تأسیس دایره تحقیق (اداره آگاهی)، جلوگیری از تنبیهات شدید بدنی، استخدام ۵۰۰ نفر افراد جوان برای حفظ نظم شهر و ملبس کردن آن‌ها به لباس ماهوتی متحدالشکل، گماردن یک روحانی بر امور قضایی نظمیه تا اجرای این امور خلاف احکام دینی نباشند؛ جمع‌آوری سلاح‌هایی که در دست مردم بود، جلوگیری از عملیات خلاف قانون متنفذان در امور شهر، استفاده از دو فوج پاورپوینت کامل تهران و افشار بکشلو برای تقویت دستگاه نظمیه، و تشکیل ژاندارمری نخستین‌بار در نظمیه پاورپوینت کامل تهران با ۱۰۰ نفر سوار و ۲۰۰ نفر پیاده. مختارالسلطنه در شیوع وبای ۱۳۲۲ق/۱۹۰۴م در پاورپوینت کامل تهران درگذشت.

[۹۱۸] مختاری، پاشالواء، تاریخ هفتاد ساله پلیس ایران، ج۱، ص۱۷-۱۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۹ش.

پس از مختارالسلطنه چند تن دیگر به ریاست نظمیه گمارده شدند، تا این‌که در ۱۳۳۱ق، ۳ تن مستشار نظامی سوئدی به سرپرستی وستداهل۱ برای اصلاح نظمیه به ایران آمدند. آن‌ها پس از چند ماه مطالعه وضع شهر و جامعه پاورپوینت کامل تهران به نظمیه رفتند و به تربیت افسران و افراد پرداختند و امور انتظامی شهر را به ۱۰ ناحیه (کلانتری یا کمیسری = کمیساریا) تقسیم نمودند. وستد‌اهل ریاست نظمیه، و دو تن از همکاران سوئدی او ریاست آگاهی و پلیس را بر عهده گرفتند و مجدانه به انتظام امور پرداختند. سوئدی‌ها نظام‌نامه‌ای از روی نظام‌نامه تشکیلات نظمیه کشورهای اروپایی و سوئد برای نظمیه ایران نوشتند و به اجرا گذاشتند. آن‌ها در مدت ۱۰ سال و ۴ ماه موفق شدند شالوده نوین و صحیحی برای نظمیه بنیان نهند. سرانجام در تاریخ ۹ جمادی‌الاول ۱۳۴۲ وستداهل و همکارانش از کار برکنار شدند و یک افسر ایرانی، در آغاز به قدرت رسیدن رضا شاه، به نام سرهنگ درگاهی به جای او منصوب شد.

[۹۱۹] مختاری، پاشالواء، تاریخ هفتاد ساله پلیس ایران، ج۱، ص۲۳-۴۱، برای اطلاعات تفصیلی درباره مستشاران نظامی سوئدی و نظام‌نامه جدید نظمیه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۲۹ش.

[۹۲۰] محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۵۳-۱۵۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸-۱۳۷۰ش.

در چهارم اسد ۱۳۰۳ش رضاخان سردار سپه بنابر حکمی سرهنگ کریم آقاخان (بوذرجمهری)، از اعضای قدیمی قزاقخانه‌ را به کفالت بلدیه منصوب کرد. آقاخان از ۱۳۰۳ تا ۱۳۱۳ش بر بلدیه ریاست کرد. بنا بر اسناد برجای مانده، کریم آقاخان به وضع اسفناک بلدیه (شهرداری بعدی) از لحاظ اداری و مالی و کارهای نیمه‌کاره و معوق مانده سرو سامان داد و چرخ امور اصلاحی شهر دوباره به حرکت درآمد و رضا شاه نیز او را در کارهایش تأیید و تشویق می‌کرد.

[۹۲۱] بیات، کاوه، بلدیه نظامی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۲-۱۳، گنجینه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش، دفتر دوم.

[۹۲۲] بیات، کاوه، بلدیه نظامی پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۳-۳۶ برای اسناد مربوط بـه ریاست بلدیه و شهرداری کریم آقا خان، گنجینه، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۲ش، دفتر دوم.

از آغاز دوره پهلوی تاکنون تشکیلات نظمیه یا شهربانی پاورپوینت کامل تهران بسیار گسترش یافته، و مطابق با اصول نوین دستگاه‌های انتظامی جهان، به‌ویژه کشورهای اروپایی تحول یافته است. امروزه این نهاد نقش و وظیفه مهم و برجسته‌ای در حفظ امنیت شهر و شهروندان دارد که بحث درباره آن بیرون از محدوده این گفتار است.

۶.۵ – ناحیه‌بندی شهر

شهر پاورپوینت کامل تهران را در سال‌های اواخر سلطنت قاجار (۱۳۳۱ق/۱۹۱۴م) به‌ لحاظ حوزه‌های حفاظتی ـ انتظامی و بنا بر صلاحدید مستشاران سوئدی نظمیه به ۱۰ ناحیه ارگ، دولت، حسن‌آباد، سنگلج، قنات‌آباد، محمدیه، قاجاریه، بازار، عودلاجان و شهرنو تقسیم کردند و هر ناحیه را تحت حفاظت یک کلانتری (که آن را کمیساریا می‌نامیدند) قرار دادند.

[۹۲۳] سرشماری نفوس شهر طهران (سومین احصاییه بلدیه پاورپوینت کامل تهران)، پاورپوینت کامل تهران، ج۱، ص۱۶-۱۷، ۱۳۱۲ش.

[۹۲۴] سیفی فمی تفرشی، مرتضی، پلیس خفیه ایران، ج۱، ص۲۷، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

۶.۵.۱ – ناحیه ارگ

این ناحیه که در ۱۲۶۹ق کوچک‌ترین محله از محله‌های پنج‌ ‌گانه پاورپوینت کامل تهران بود، درون حصاری قرار داشت که با پُلی به شهر می‌پیوست.

[۹۲۵] اتحادیه، منصوره، اینجا طهران است، ج۱، ص۳۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش.

محله ارگ در اواخر قاجار نیز با گذشته تغییر چندانی نکرده بود، لیکن با چند پُل از ۴ سو به شهر وصل می‌شد: از طریق خیابان الماسیه

[۹۲۶] تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش ـ ۱۳۷۸ش.

به میدان توپخانه در شمال، به خیابان جلیل آباد (خیام) در غرب، به خیابان جبّه‌خانه (بوذرجمهری سابق) در جنوب و به خیابان ناصریه (ناصرخسرو) در شرق. تخته پل مشهور یکی از این پل‌ها بود که درگذشته، ارگ را به سبزه‌میدان پیوند می‌داد.

[۹۲۷] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۲، ص۲۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش ـ ۱۳۷۸ش.

ناحیه یا محله ارگ جای اقامت شاه و خانواده سلطنتی و برخی از شاهزادگان و رجال بود. معیرالممالک، داماد فتحعلی شاه و پدر دوستعلی خان، حاجب الدوله، آجودان باشی و شخصیت‌های دیگری در این محله زندگی می‌کردند.

[۹۲۸] اتحادیه، منصوره، اینجا طهران است، ج۱، ص۳۰، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش.

خاندان سلطنت و خانواده‌های دیوانی کمابیش جدا از مردم شهر و زندگی عامه مردم در این محله می‌زیستند.

[۹۲۹] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۲، ص۲۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش ـ ۱۳۷۸ش.

۶.۵.۲ – کمیسری ناحیه ۲

این ناحیه محله دولت و خیابان‌های علاء‌الدوله (فردوسی)، لاله‌زار، لُختی (سعدی)، باغ‌وحش (اکباتان) و شاه‌آباد و همه کوی‌ها و گذر‌های آن‌ها را در بر ‌می‌گرفت.

[۹۳۰] سیفی فمی تفرشی، مرتضی، پلیس خفیه ایران، ج۱، ص۳۰-۳۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

خیابان لاله‌زار، خیابانی بود که به سبک اروپایی ساخته شده بود. خیابان استانبول محل خرید و فروش کالاهای خارجی وگردشگاه‌ مردم، ‌و خیابان علاء‌الدوله خیابان اروپا‌یی‌نشین‌ پاورپوینت کامل تهران شناخته‌ می‌شدند.

[۹۳۱] تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی پاورپوینت کامل تهران، ج۲، ص۶۹، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش ـ ۱۳۷۸ش.

تولوزان، پزشک ناصرالدین شاه و کنت دو مونت فرت، نخستین رئیس شهربانی تشکیلاتی پاورپوینت کامل تهران در خیابان لاله‌زار می‌نشستند. ترقی خیابان لاله‌زار پس از مشروطیت آغاز شد و خانه‌ها و دکان‌هایی به سبک جدید و اروپایی در آن ساخته شد.

[۹۳۲] سیفی فمی تفرشی، مرتضی، پلیس خفیه ایران، ج۱، ص۳۰-۳۱، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

اقامتگاه شماری از رجال و خارجیان و سفارتخانه‌های خارجی در این محله قرار گرفته بودند و محله از رونق اقتصادی خوبی برخوردار بود.

[۹۳۳] اتحادیه، منصوره، اینجا طهران است، ج۱، ص۱۸۳، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش.

فرد ریچاردز در سفرنامه‌اش خیابان لاله‌زار را باند استریت (یکی از خیابان‌های معروف لندن) پاورپوینت کامل تهران معرفی می‌کند و می‌نویسد: در آن مغازه‌هایی هست که از مغازه‌های مغرب‌زمین تقلید می‌کنند. در جعبه آینه‌های آن‌ها مجسمه‌های مومی گذاشته‌اند و همیشه صدای موسیقی از چند گرامافون در فضا پراکنده است. گشت و گذار در این خیابان برای مردم، به ویژه اروپاییان، بسیار سرگرم‌کننده است.

[۹۳۴] ریجاردز، فرد، سفرنامه، ج۱، ص۳۴۳، ترجمه مهین‌دخت صبا، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۴۳ش.

در پشت عمارت مسعودیه (محل وزارت معارف قدیم و وزارت آموزش و پرورش کنونی) که یک سر آن به خیابان اکباتان (باغ‌وحش قدیم) و سر دیگر آن به خیابان چراغ برق می‌خورد، در محله سر تخت، بربری‌ها زندگی می‌کردند. در این محل زنان بربری از نیمه‌شب تا طلوع آفتاب پای تنور خانه نان بربری می‌پختند و مردانشان نان‌ها را در روز می‌فروختند.

[۹۳۵] مونس‌الدوله، خاطرات، ج۱، ص۲۹۲، به کوشش سیروس سعدوندیان، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۸۰ش.

ناحیه حسن‌آباد چند گذر معروف مانند گذر تقی‌خان و گذر شیخ‌هادی و خیابان‌های فرمانفرما (حافظ)، امیریه و حدود سفارتخانه‌های شوروی سابق، ایتالیا و فرانسه و کوی‌ها و برزن‌های آن ناحیه را شامل می‌شد. مریض‌خانه دولتی (بیمارستان سینا) در این ناحیه و در محله حسن‌آباد قرار داشت. میرزاها و پشت‌میزنشین‌ها در این محله، و شماری از کسبه خیابان‌های فرمانفرما و درواز‌ه قزوین در گذر تقی‌خان می‌نشستند. در شمال این ناحیه بیش‌تر خارجیان و گروه‌های مذهبی و تحصیل‌کردگان در خارج از کشور و دولتمردان می‌زیستند.

[۹۳۶] سیفی فمی تفرشی، مرتضی، پلیس خفیه ایران، ج۱، ص۳۳-۳۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۷ش.

بنابر یادداشت‌های محمد قزوینی محله ‌حسن‌آباد را میرزا یوسف ‌آشتیانی ‌صدراعظم به ‌نام ‌پدرش میرزا حسن‌ مستوفی‌الممالک آباد کرد. خیابان فرمانفرما را هم مستوفی‌الممالک از مقابل کوچه وزیردفتر، میرزا هدایت‌الله وزیردفتر)، میان خیابان شاهپور و کوچه وزیر دفتر، تا ونک کشید و زمین‌های اطرافش را آباد کرد.

[۹۳۷] قزوینی، محمد، یادداشت‌ها، ج۵-۶، ص۲۹۳-۲۹۴، به کوشش ایرج افشار، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۳ش.

۶.۵.۳ – ناحیه سنگلج

این ناحیه از محله‌های پنج‌ ‌گانه قدیم پاورپوینت کامل تهران و محله‌ای اعیان‌نشین بود که بعدها بزرگ‌ترین محله مسکونی شهر پاورپوینت کامل تهران شد. این ناحیه ۹ پاتوغ و چند گذر مانند گذر شریف‌الدوله و گذر شیخ فضل‌الله نوری داشت که گذر شاهزاده هم بعدها به آن‌ها افزوده شد. کهن‌ترین محله‌های آن چال حصار، دباغ‌خانه، درخونگاه، آب پخش‌کن و کوچه کُردبچه بود.

[۹۳۸] اتحادیه، منصوره، رشد و توسعه شهر پاورپوینت کامل تهران در دوره صفوی، ج۱، ص۱۵۵، تحقیقات اسلامی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۴ش، س ۱۰، شم‌ ۱ و ۲.

[۹۳۹] اتحادیه، منصوره، رشد و توسعه شهر پاورپوینت کامل تهران در دوره صفوی، ج۱، ص۱۶۳، تحقیقات اسلامی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۴ش، س ۱۰، شم‌ ۱ و ۲.

[۹۴۰] نجمی، ناصر، پاورپوینت کامل تهران در یک صدسال پیش، ج۱، ص۲۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

در سنگلج برخی از رجال سیاسی و اطبا و عالمان روحانی می‌زیستند. شیخ فضل‌الله نوری، میرزا عبدالکریم وزیر، میرزا سیدابوالقاسم سلطان الحکما و نائینی (طبیب)، آقاحسین نجم‌آبادی، سیدمحمد طباطبایی و سیدعبدالله بهبهانی از جمله ساکنان این محله بودند. سیف‌الاطبا، طبیب معروف در جلوخان معروف گذر شیخ فضل‌الله نوری طبابت می‌کرد.

[۹۴۱] نجمی، ناصر، پاورپوینت کامل تهران در یک صدسال پیش، ج۱، ص۲۴، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۶۸ش.

پولاکْ طبیب مخصوص شاه و شماری از غلامان شاه و گروه بسیاری ترکمن نیز در این محله می‌زیستند.

[۹۴۲] اتحادیه، منصوره، رشد و توسعه شهر پاورپوینت کامل تهران در دوره صفوی، ج۱، ص۱۵۵، تحقیقات اسلامی، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۴ش، س ۱۰، شم‌ ۱ و ۲.

شماری از اقوام و عشایر مختلف مانند کردبچه خلج و افشار هم در ناحیه سنگلج در کنار هم تجمع کرده بودند.

[۹۴۳] اتحادیه، منصوره، اینجا طهران است، ج۱، ص۳۲، پاورپوینت کامل تهران، ۱۳۷۷ش.

چال‌حصار فضایی گود در حوالی خانه و درگذر میرزا یوسف مستوفـی‌الممالک، وزیر داخله بود. هر سالـه مردم تهـران در ایام سوگواری در آن‌جا جمع می‌شدند و در زیر هوا (